نشر دانش زبان و ادبیات فارسی متوسطه
آموزش جامع کتب درسی زبان و ادبیات فارسی متوسطه ـ نویسنده: رحیم پورسعیدی 

درس يازدهم                            

                                                                   دانش دبيري

ناصر خسرو علوي قبادياني : ( 481-394 ه . ق )

     شاعر و نويسنده ي قرن پنجم و از قصيده سرايان برجسته در عرصه ي شعر فارسي است . وي از جمله شاعراني است كه شعر را در خدمت عقيده و ارمان خود قرار گرفت. وي در چهل سالگي بر اثرخوابي كه ديد متحول شد و دست از همه ي علاقه ها شست و به سفر حجاز و شام و مصر و مغرب رفت . در مصر پس از در يافت عنوان «حجت » به فرمان خليفه فاطمي ، مامور تبليغ آيين اسماعيليه در خراسان شد و در اين راه سختي هاي بسياري را تحمل كرد. ناصر خسرو سرانجام در سال (481ه.ق) در تنهايي در دره ي يمگان غريبانه جان سپرد. آثار او عبارتند از : ديوان اشعار ، سفرنامه ، زادالمسافرين و جامع الحكمتين .

 

بيت 1: نکوهش مکن چرخ نیلوفری را                      برون کن ز سر باد خیره سری را

نکوهش: سرزنش ، مزمت کردن / چرخ نیلو فری : آسمان آبی ( کنايه از روزگار ) اشاره دارد به باور گذشتگان که اعتقاد داشتند فلک و آسمان سرنوشت انسان ها را پدید می آورند / خیره سری: گستاخی ، خود سری

معنی: ای انسان روزگار را به خاطر ناکامی سرزنش و نکوهش نکن و غرور و گستاخی را از وجود خود دور کن .

مفهوم: ناکامی و بدبختی خود را به دیگران و عوامل غیر موثر نسبت نده .

 

بیت2 : بری دان از افعال چرخ برین را                        نشاید ز دانا نکوهش بری را

بری : بی گناه ، مبرا/ افعال : کارها ،کردار/ چرخ : استعاره از آسمان / برین : ( بر: بالا + ین ، عالی : برترین ) نشاید: شایسته نیست .

معنی: آسمان روزگار را در انجام کارها پاک و مبرا بدان و شایسته نیست که انسان دانا عوامل غیر موثر در کاری نکوهش کند.

 

بیت 3 : همی تا کند پیشه ، عادت همی کن              جهان مر جفا را ، تو مر صابری را

 پیشه: شغل ، حرفه / جفا: ظلم و ستم / صابری: شکیبایی و صبوری

معنی: تا روزگار جفا کاری و ستمکاری را پیشه ی خود می سازد تو هم در برابر او به صبر و بردباری عادت کن

مفهوم: صبر و شکیبایی نمودن در برابر سختی ها و ناملایمات .

 

بیت 4: هم امروز از پشت ، بارت بیفگن                 میفگن به فردا مر این داوری را

داوری: قضاوت / امروز : کنایه از این دنیا / بار : استعاره از گناه و دلبستگی دنیوی / فردا: کنایه از روز قیامت

معنی : در این دنیا بار گناهان و تعلقات را از دوش خود بردار و به اعمالت رسیدگی کن و داوری و قضاوت در مورد خود را به روز قیامت واکذار مکن .

 

بیت 5 : تو چو خود کنی اختر خویش را بد           مدار از فلک چشم نیک اختری را

چو: هنگامی که / اختر: ستاره ، اینجا مجاز از بخت و طالع / چشم مدار : ( چشم داشتن ) کنایه از انتظار داشتن / فلک: منظور روزگار / نیک اختری: خوشبختی و سعادت

معنی: هنگامی که تو با اعمال خود سرنوشت بد را برای خودت رقم می زنی پس از روزگار انتظار سعادت و خوشبختی را نداشته باش .

مفهوم : خوشبختی و بدبختی با اعمال انسان ارتباط مستقیم دارد .

 

بيت 6 : اگر تو از آموختن سر بتابي                 نجويد سر تو همي سروري را

سر بتابي : كنايه از اين كه روي گردان شوي ، سرپيچي كني / سروري: بزرگي ، افتخار / سر: مجاز از فكر ( با علاقه ي محليه ) / اين كه «سر» بخواهد سروري را بجويد : تشخيص / نجويد همي : نمي جويد : مضارع اخباري منفي .

معني: اگر تو از آموختن و كسب دانش روي گردان شوي به سروري و بزرگي نمي رسي .

 

بيت 7 : بسوزد ، چوب درختان بي بر           سزا خود همين است مر بي بري را

بسوزد: مي سوزانند ( فعل بسوزند ، دو وجهي است : اين جا گذرا به مفعول به كار رفته است ) شكل ظاهر اين فعل التزامي است اما در معني فعل مضارع اخباري است / بي بر: بي ثمر ، بي ميوه ، بي نتيجه / چوب و درخت

مراعات نظير / تكرار صامت «ب » : واج آرايي

معني: چوب درختان بي حاصل و بي نتيجه را مي سوزانند زيرا كه سزاي بي فايده بودن جز سوختن نيست.

مفهوم : اگر انسان مفيد نباشد بودن او ضرورتي ندارد.

يادآور شعر ابتهاج: نه سايه دارم و نه بر بيفكنندم و سزاست     و گر نه بر درخت تر كسي تبر نمي زند

 

بيت 8 : درخت تو گر بار دانش بگيرد                به زير آوري چرخ نيلوفري را

چرخ نيلوفري: آسمان آبي كنايه از روزگار / درخت: استعاره ي مصرحه از وجود انسان/ بار دانش: تشبيه بليغ اضافي / به زير آوردن چرخ : كنايه از تسلط پيدا كردن / مصراع دوم آرايه ي اغراق دارد/ تكرا حرف « ر » واج آرايي / درخت و بار مراعات نظير

معني: با فرا گرفتن علم و دانش از آسمان سرافرازتر خواهي شد و آن را به فرمان خود در خواهي آورد

مفهوم : با علم و دانش مي توان حتي آسمان را تسخير كرد.

 

بيت9: نگر،نشمري،اي برادر،گزافه                  به دانش دبيري و نه شاعري

نگر: دقت و توجه / نشمري: به حساب نياوري، محسوب نكني / گزافه: بيهوده (گروه قيدي) / دبيري: نويسندگي، منشي گري .

معني: به هوش باش كه بي جهت دبيري( نويسندگي) و شاعري را دانش واقعي نشمري.

 

بيت 10: بلي، اين و آن هر دو نطق است ليكن        نماند همي سحر ، پيغمبري را

اين وآن : منظور دبيري و شاعري است/ نطق: سخن گفتن / نماند: شبيه نيست ، مانند نيست / سحر: جادوگري

بين اين بيت و بيت قبل آرايه ي لف و نشر برقرار است .( اين: دبيري آن : شاعري )

معني: دبيري و شاعري هر دو نوعي سخن گفتن اند اما هيچ شباهتي با سخن پيامبران ( وحي) ندارند ( مانند علوم ديگر هستند ولي علم واقعي به شمار نمي روند مانند سحر و جادو كه با معجزه ي پيامبران قابل قياس نيست . )

مفهوم : شباهت ظاهري دو چيز را نمي توان معياير برابري آن ها قرار داد .

 

بيت 11: اگر شاعري را تو پيشه گرفتي            يكي نيز بگرفت خنياگري را

خنياگر: آواز خوان ، خواننده ، سرود گوي ( خنيا: سرود و نغمه + گر پسوند فاعلي ) تكرار حرف « ر » واج آرايي / « ب » در فعل ( بگرفت) زايد است كه در گذشته بر سر افعال ماضي آمده است .

معني: اگر تو شاعري را به عنوان حرفه و شغل انتخاب كرده اي ديگري هم خوانندگي را انتخاب كرده است.

 

بيت 12: تو برپايي آن جا كه مطرب نشيند         سزد گر ببري زبان جري را

مطرب: نوازنده ، به طرب در آورنده / سزد سزاوار است / جري : گستاخ ، بي باك / برپا بودن و نشستن: تضاد زبان را بريدن: كنايه از سكوت كردن است .

معني : در جايي كه نوازندگان مي نشينند و مي نوازند ، تو ( شاعر ) مجبور هستي بايستي و شعر بخواني ( مقام شاعر از نوازنده كمتر است ) پس سزاوار است كه زبان گستاخ و بيهوده گو را قطع كني و سكوت نمايي .

يادآوري: در دربار شاهان معمولا رسم بر اين بوده كه مطربان نشسته اهنگ مي نواختند و شاعران ايستاده شعر مي خواندند .

 

بيت 13: صفت چند گويي به شمشاد و لاله          رخ چون مه و زلفك عنبري را

شمشاد: نوعي درخت كه زلف و گيسو و همچنين قد معشوق به آن تشبيه شده است / مه : مخفف ماه / عنبر : ماده خوشبو و سياه رنگ / زلفك عنبري : زلفي كه در سياهي و خوشبو بودن شبيه عنبر است . عنبري : صفت نسبي / رخ چون مه : تشبيه / بيت لف و نشر نامرتب دارد : رخ چون ماه با لاله و زلفك عنبري با شمشاد / شمشاد و لاله : مراعات نظير و مجاز از زيبايي هاي طبيعت / چند : ضمير پرسشي / « ك » در زلفك :          « ك » تصغير

معني : اي شاعر چقدر چهري زيباي همانند ماه را به لاله و موهاي سياه و خوشبوي يار را به شمشاد تشبيه    مي كني .

مفهوم : وصف زيبايي هايمعشوق را نكوهش مي كند .

 

بيت 14 : پسنده است با زهد عمار و بوذر            كند مدح محمود مر عنصري را

پسنده: سزاوار، شايسته / زهد: تقوا ، پرهيزگاري / تلميح به عمار و ابوذر غفاري / در بيت استفهام انكاري به كار رفته است .

معني: آيا با وجود عمار و ابوذر كه هر دو مظهر زهد و تقوايند ، شايسته است كه عنصري ( شاعر دربار غزنوي ) محمود غزنوي را مدح كند؟

مفهوم: شاعر شعري را متعهد مي داند كه در خدمت دين و اهداف ديني قرار گيرد.

 

بيت 15 : من آنم كه در پاي خوكان نريزم        مر اين قيمتي در لفظ دري را

خوكان : استعاره ي مصرحه از صاحبان قدرت / لفظ دري: زبان فارسي / در لفظ دري: تشبيه بليع اضافي .

معني: من در پر ارزش سخن فارسي را در پاي صاحبان قدرت ( خوكان ) قرباني نمي كنم .

مفهوم: شاعر مدح و ثناي پادشاهان را نكوهش مي كند و نادرست مي داند .

 

خود آزمايي درس 11:

1- بيت سوم را از نظر دستوري مرتب كنيد.

جواب: تا جهان جفا را پيشه مي كند ، تو نيز صابري را پيشه كن.

 

2- ديدگاه شاعر را در خصوص مدح و ستايشگري بنويسيد.

جواب: ناصر خسرو مدح و ستايش گري افراد نالايق را نمي پسندد.

 

3- بيت سوم را از ديد آرايه هاي ادبي بررسي كنيد.

جواب: لف و نشر مرتب تشخيص تعقيد لفظي

[ دوشنبه ششم دی 1389 ] [ 22:2 ] [ رحیم پورسعیدی ]

درس دوازدهم                                     

                                                                    پيدا و پنهان

 

  غزل همواره يكي از قالب هاي رايج در ادب  غنايي ايران بوده است.در سال هاي پيش، نمونه هايي از غزل غنايي را خوانديم.

فخر الدين عراقي(688-610ه-ق ) از شاعران بلند آوازه ي قرن هفتم، با غزل هاي گرم و دل پذير و موثر و شور انگيز خود بر كمال غنايي((ادب غنايي)) افزوده است. درون مايه ي غزليات وي را اغلب ((عشق)) و ((عرفان)) تشكيل مي دهد.

نمونه ي زير ، از غزل هاي عارفانه ي عراقي است.

 

                                                            پيدا و پنهان

قالب:غزل\ وزن عروضي:مفاعلين، فعلون \ بحر عروضي: هزج مسدس محذوف

           خوشا دردي كه درمانش توباشي                       خوشا راهي كه پايانش تو باشي

مرجع تمامي ضميرهاي ((تو)): معشوق= خداوند

درد و درمان:تضاد و تناسب

آرايه ي ترصيع (خوشا = خوشا / دردي كه = راهي كه / درمانش = پايانش / تو باشي= تو باشي)

واج آرايي؛تكرار مصوب بلند((ا)) و صامت ((ش))

خوشا ((كه)) تو باشي؛ تكرار

معني: چقدر خوشا يند است آن دردي كه درمان گر آن تو باشي و چه خوش است راهي كه مقصد و پا يانش تو باشي.

 

         خوشا چشمي كه رخسار تو بيند                     خوشا ملكي كه سلطانش تو باشي

چشم:مجاز از صاحب چشم ( انسان)

رخسا:چهره / ملك:سرزمين، فرمان روايي

بيت داراي نوعي((موازنه)) است

تناسب:1- ملك و سلطان                 2- چشم و رخسا

واج آرايي:تكرار صامت ((ش))

معني:چه خوش است (انساني) كه چهره ي تو رامي بيند و چه قدر خوشا يند است سرزميني كه فرمانروايش تو باشي.

         خوشا آن دل كه دلدارش تو گردي                 خوشا جاني كه جانانش تو باشي

دل:مجاز از ((انسان)) / دلدار:دلبر، معشوق

جان:مجاز از ((انسان))

جانان:معشوق

آرايه ي موازنه(خوشا =خوشا / آن دل = جاني / كه = كه / دلدارش = جانانش/ تو گردي= تو باشي)

دل و جان:تناسب / جان و جانان:اشتياق

واج آرايي:تكرار صامت ((ش)) و مصوب بلند((ا))

معني:  خوشا به حال آن دل و جان (انساني) كه دلبر و معشوقش تو باشي.

              چه خوش باشد دل اميدواري                 كه اميد دل و جانش تو باشي

دل(مصراع اول):مجاز از ((انسان))

دل و جان:تناسب

واج آرايي:تكرار صامت ((ش))

معني:خوشا به حال آن دل (انسان) اميدواري كه اميدش به تو باشد.

 

       همه شادي و عشرت باشد،اي دوست             در آن خانه كه مهمانش تو باشي

عشرت:خوشي و شادي

دوست:معشوق= خداوند

واج آرايي:تكرار صامت ((ش))

معني: در آن خانه كه مهمانش تو باشي،تمامي شادي و خوشي خواهد بود.

 

                گل و گلزار خوش آيد كسي را               كه گلزار و گلستا نش تو باشي

گل و گلزار و گلستان: تناسب

گل و گلزار(مصراع):استعاره از((نعمت ها و زيبايي هاي دنيوي))

مصراع دوم:آرايه ي تشبيه (تو:مشبه/گلزار و گلستان:مشبه به)

واج آرايي: تكرار صامت ((گ))

معني:گل و گلزار براي كسي خوشايند است كه گلزار و گلستان او وجود زيباي تو باشد.

مفهوم:معشوق،شادي آور و زيبايي آفرين است.

 

            چه باك آيد زكس آن را كه او را                نگهدار و نگهبانش تو باشي

باك:ترس و بيم

چه باك آيد:استفهام انكاري(باكي نيست)

آرايه ي تلميح:بيت اشاره دارد به آيه ي از قرآن مجيدL(و من يتوكل عل الله فهو حسبه)) (هر كس به خدا توكل كند پس خدا براي او كافي است) (خود آزمايي2))

مصراع اول:واج آرايي:تكرار صامت((ك))

معني:كسي كه نگهدار و نگهبان او تو هستي از هيچ كس ترسي ندارد.

مفهوم:توكل و تكيه بر خداوند

 

                عراقي طالب درد است دائم                به بوي آن كه درمانش تو باشي

عراقي:تخلص شاعر

درد:منظور((درد عشق))

درد و درمان:تضاد ئ تناسب

بو:آرزو

معني:  عراقي هميشه خواستار درد عشق است به آن اميد كه درمان گر اين درد تو باشي.

رديف غزل:تو باشي

واژگان قافيه:درمانش،پايانش،سلطانش،جانانش،خواهانش،جانش،مهمانش،گلستانش، نگهبانش، درمانش

حروف اصلي (ان)) / حروف الحاقي:"((- ش ))/ قاعده ي 2

 

                                                             الفت موج

 

ميرزا ابو طالب كليم همداني (1061- 990 ه- ق): معروف به كليم كاشاني،شاعر عصر صفوي كه در اغلب قالب هاي شعري طبع آزمايي كرده است. وي را به سبب كثرت مضمون هاي ابداعي خلاق المعاني ثاني(بعد از كمال الدين اسماعيل اصفهاني) لقب داده اند.علاوه بر ديوان اشعار،مثنوي فتوحات شاه جهاني از آثار اوست

شعر الفت موج نمونه اي از غزليات كليم به سبك هندي است. شاعر در اين شعر از طوفان درون خود و نياز به ناتواني در برابر او سخن مي گويد

 

                                                               الف موج

          نه همين مي رمد آن نو گل خندان از من            مي كشد خار در اين باديه، دامان از من

قالب:غزل

محتوا: بيانگر طوفان درون عاشق(=شاعر)و نيازش به معشوق و ناتواني در برابر او

وزن عروضي:فعلاتن فلاتن فلاتن فعلن / بحر عروضيرمل مثن مخبون محذوف

الف:انس

الف موج:اضافه ي استعاري،تشخيص

نه همين:نه فقط

مي رمد:مي گريزد (از مصدر ((رميدن)))

نوگل خندان  گل شوفا،نورسته

استعاره ي مصرحه از ((معشوق))

خار:تيغ(اهميت املايي دارد)،(خوار:1- فرومايه 2- انسان

باديه:                 به معني بيابان و صحرا

                       استعاره مصرحه از ((دنيا))

گل و خار:تضاد

دامن مي كشد آرايه ي ايهام در معناني:1- كناي از اين كه((دوري مي كند))،((فاصله مي گيرد))

                                                           2- دامن مرا مي كشد،به دامن من مي چسبد

خار:استعاره مكنيه،تشخيص

واج آرايي:تكرار صامت ها ((ن)) و ((م))

معني توضيحات- نه تنها آن نو گل خندان (معشوق) مرا رها كرده است بلكه خار نيز از من دوري مي گزيند.

مفهوم:تنهايي شاعر

 

           با من، آميزش او، الفت موج است و كنار             دم به دم با من و پيوسته گريزان از من

آميزش:مصاحبت و معاشرت

مرجع ضمير((او)):معشوق(=نو گل خندان)

الفت:انس ،هم دمي

كنار:ساحل

آرايه ي تشبيه مركب(مصراع اول):  مشبه:انس و الفت شاعر(من) با معشوق (او)

                                                 مشبه به:الفت و هم نشيني موج با ساحل

                                                 وجه شبه:هم نشيني چيزي با چيز ديگر در عين گريز و فرار

آرايه ي لف و نشر مشوش (مصراع اول):لف1:من(شاعر) /لف 2:او (معشوق) /نشر1:موج/نشر2:كنار

مصراع دوم:آرايه ي ناقص (پارادوكس)

موج و كنار:تناسب

((من)):آرايه ي ((تصدير

معني: هم نشيني من با معشوق مثل الفت و دوستي موج و ساحل است كه او همواره با من و هميشه نيز از من گريزان است.

ارتباط معاني دارد با:

((الهي،موج از دريا خيزد و با وي آميزد و در وي گريزد و از وي ناگريزد است.))

 

             به تكلم،به خموشي،به تبسم،به نگاه            مي توان برد به هر شيوه،دل آسان از من

تكلم:سخن گفتن

تكلم و خموشي:تضاد

تبسم:لبخندزدن،آهسته خنديدن

دل بردن:كنايه از ((عاشق كردن))

واج آرايي:تكرار صامت((ب))

معني:با سخن گفتن،سكوت،لبخند،نگاه كردن و يا هر شيوه ي ديگر مي توان به آساني مرا عاشق ساخت.

 

          قمري ريخته بالم، به پناه كه روم؟            تا به كي سركشي،اي سرو خرامان از من ؟

قمري:پرنده اي خاكي رنگ و كوچك تر از كبوتر (((يا كريم)) و ((موسي كوتقي)) نيز مي گويند)

ريخته بال:پركنده(قمري كه توان پرواز ندارد): صفت مشتق مركب(ريخت+ه+بال)

قمري ريخته بالم:آرايه ي تشبيه (من :مشبه،/قمري:مشبه به/عجز و ناتواني:وجه شبه)

سركشي:آرايه ي((ايهام))         1- كنايه از((نافرماني،عصيان))(با((ياي))مصدري)

                                            2- ((سر كشي مي كشي))كنايه از اين كه((دوري مي كني))

خراميدن:با ناز و غرور راه رفتن

((سر))و((سرو)):جناس ناقص افزايشي

معني: من مانند قمري اي هستم كه ديگر توان پروازندارد و هيچ سر پناهي براي او نيست.اي معشوق تا به كي از من نافرماني مي كني.(يا دوري مي كني)

مفهوم:ناتواني عاشق در برابر معشوق و نياز به او

 

خود آزمايي

1- آخرين يبت غزل عراقي را اب دوبيتي بابا طاهر مقايسه كنيد و تحليل خود را از اين مقايسه بنويسيد.

((يكي درد و يكي درمان پسندد                                        يكي وصل و يكي هجران پسندد

من از درمان و درد و وصل و هجران                                    پسندم آن چه را جانان پسندد))

بابا طاهر به خود حق انتخاب و گزينش نمي دهد،تسليم محض معشوق است اما عراقي انتخاب ميكند و از اين نظر،((عرفان))بابا طاهر والاتر از ((عراقي)) است.(به هر حال هر دو شعر،عرفاني است با درجات مختلف)

2- آيه ((و من يتوكل علي الله فهو حسبه)) با كدام بيت درس ارتباط معاني دارد؟

بيت هشتم غزل ((پيدا و پنهان))

((چه باك آيد زكس آن را كه او را                                 نگهدار و نگهبانش تو باشي))

ترجمه ي آيه (هر كس به خدا توكل كند پس خدا براي او كافي است))

3- يك نمونه ايهام در بيت نخست غزل((الفت موج))پيدا كنيد.

((ئامن كشيدن خار))ايهام:

1ـ كنايه از((دوري كردن))

2ـ خار دامن مرا مي كشد((مرابه سمت حود فرا مي خواند،يا مرا رها نمي كند.))(دو مفهوم متضاد دارند)

4- تغيير دادن جاي تكيه در كدام كلمه ي بيت زير،باعث تغيير معنا مي شود؟

        قمري ريخته بالم،به پناه كه روم         تا به كي سر كشي،اي سرو خرامان از من

سر كشي:

            سر كش هستي (نافرمان،عصيان گر)

     2ـ سر مي كشي،دوري مي كني

5- يك تشبيه نهفته در بيت پاياني درس الفت موج پيدا كنيد.

تشبيه((اشك))به((طوفان)) كه در حقيقت،اين تشبيه به استعاره تبديل شده است.                          

[ دوشنبه ششم دی 1389 ] [ 22:1 ] [ رحیم پورسعیدی ]

درس سيزدهم

در آمدي بر ادبيات انقلاب اسلامي  « شعر»

 شعر انقلاب اسلامي ، چه در سالهاي آغازين انقلاب، چه در دوران هشت سال دفاع مقدس و چه پس از آن، سير رو به رشدي را طي كرده و آثار موفق و ماندگاري را رقم زده است. شاعران انقلاب از حوادث جهاني نيز غافل نبوده اند و در ميان آثار آنان، سروده هايي كه ترسيم كننده رنج ها، دربه دري ها و مظلوميت مردم فلسطين، لبنان، بسني ، افغانستان و ديگر ملت هاي مبارز و مسلمان است، فراوان به چشم مي خورد. شاعران عصر انقلاب ، هم در قالب هاي سنتي به ويژه غزل ، رباعي و دو بيتي و هم در قالب هاي نو مانند نيمايي و سپيد طبع آزمايي كرده اند. تحليل و بررسي شعر انقلاب طيّ دو دهه ي گذشته ، ضمن اين كه تصويري از تحولات فرهنگي و فكري جامعه به دست مي دهد، آيينه اي است كه در آن مي توان دغدغه ها، حسّاسيّت ها و رويكرد شاعران اين دوره را به خوبي و روشني بررسي و مطالعه كرد. انقلاب اسلامي ، مانند هر رويداد بزرگ ديگر ، فضاي فرهنگي و سياسي جامعه ي ايران دگرگوني هايي ايجاد كرد. از اين رهگذر ، ادبيات نيز هم چون ديگر پديده ها تحت تأثير قرار گرفت. درون مايه هاي انقلاب اسلامي (سروده ها و نوشته ها و داستان هايي كه از سال 57 تاكنون از فرهنگ انقلاب اثر پذيرفته و آفريده شده اند): 1- ستايش آزادي و آزادگي ، جهاد، هجرت، شهادت و پاك بازي 2- محكوم كردن استبداد و بيداد، زرپرستي ، اشرافيّت، روحيّه ي دنيازدگي و ثروت اندوزي 3- مردم ستايي به ويژه مردم محروم و فداكار ايراني 4- طرح اسوه هاي تاريخي به ويژه تاريخ اسلام مانند ابوذر ، سلمان، مالك اشتر و چهره هاي مبارز و متفكر معاصر به ويژه حضرت امام خميني(ره)، شهيد مطهري ، دكتر شريعتي ، ميرزا كوچك خان و... 5- بهره گيري از اساطير ، نمادها و شخصيت هاي حماسي شاهنامه و تاريخ ايرات تلفيق آنها به چهره هاي بزرگ و نمادهاي تاريخ اسلام 6- حضور گسترده ي فرهنگ اسلامي ( آيات ، رواياتو مضامين ديني) در آثار ادبي به خصوص طرح فرهنگ عاشوراو فرهنگ انتظار (موعود). 7- اميدواري و ترسيم تلفق هاي پيروزي بر خلاف ادبيات يأس زده ي قبل از انقلاب. شعر انقلاب اسلامي • چه در سالهاي آغازين انقلاب ، چه در دوران هشت سال دفاع مقدّس و چه پس از آن ، سير رو به رشدي را طي كرده و آثار موفّق و ماندگاري را رقم زده است. • از حوادث جهاني نيز غافل نبوده و در ميان آن آثاري كه ترسيم كننده رنج ها ، دربه دري ها و مظلوميت مردم فلسطين، لبنان، بوسني ، افغانستان و ديگر ملت هاي مبارز و مسلمان است، فراوان به چشم مي خورد. • قالب هاي شعري : الف ) قالب هاي سنتي: غزل ،رباعي، دوبيتي ب ) قالب هاي نو : نيمايي و سپيد تحليل و بررسي شعر انقلاب طيّ دو دهه ي گذشته ، ضمن اين كه تصويري از تحولات فرهنگي و فكري جامعه به دست مي دهد، آيينه اي است كه در آن مي توان دغدغه ها، حسّاسيّت ها و رويكرد شاعران اين دوره را به خوبي و روشني بررسي و مطالعه كرد. مرتضي مطهري : روحاني دانشمند و متفكر بزرگ معاصر.در فريمان مشهد به دنيا آمد و پس از به پايان رساندن تحصيلات حوزوي ، در دانشگاه تهران به تدريس پرداخت. كتاب هاي، عدل الهي، تماشاگه راز ، جاذبه و دافعه علي (ع) و انسان و سرنوشت از جمله آثار اوست. وي كه رئيس شوراي انقلاب اسلامي بود در شب 12 ارديبهشت 1358 به شهادت رسيد (بخش اعلام) علي شريعتي (1356- 1312): متفكر انقلاب معاصر. وي فرزند استاد محمد تقي شريعتي بود. در مزينان سبزوار متولد شد. تحصيلات عالي خود را در دانشگاه مشهد به پايان رساند و براي ادامه تحصيل به فرانسه رفت و در رشته ي جامعه شناسي و تاريخ اديان به دريافت درجه ي دكترا نايل شد . از كتاب هاي او: فاطمه، فاطمه است، گوير و هبوط را مي توان نام برد.(بخش اعلام) ميررزا كوچك خان : از مبارزان راه آزادي ايران. نام وي ميرزا يونس بود. نخست در لباس روحانيت بود كه به كمك آزادي خواهان ، مجمع روحانيان را با هدف اتحاد دنيا ياسلام تشكيل داد. اعضاي اين اتحاديه قسم ياد كردند متجاوزان را از ايران اخراج كنند، به همين منظور در جنگل هاي گيلان نهضت جنگل را سازمان دهي كرد و سرانجام با سركوبي رضا شاه ، شهيد شد.(بخش اعلام) اسوه : پيشوا ، پيشرو ، مقتدا درس سيزدهم از درد سخن گفتن مهرداد اوستا نام اصلي : محمد رضا رحماني متولد 1308 بروجرد و در گذشته به سال 1370 در تهران از شاعران قصيده سراي معاصر ويژگي هاي ممتاز : الف ) وسعت آگاهي - ب ) شناخت عميق و گسترده از ادبيات – ج ) ذوق و قريحه ي سرشار – د ) بيان توانمند شاعرانه در قصيده طرحي نو در انداخت و زبان خشن آن را به زبان لطيف و نرم غزل نزديك كرد غزل هاي او نيز طليف و تازه و پرجاذبه است. شاعري متعهد و دردآشناست كه شهر خود را پيش از انقلاب و پس از انقلاب و پس از آن ، در خدمت ايمان و اعتقاد خويش قرار داده است. نخستين مجموعه شعر: شهر «از كارون رفته» ديگر مجموعه ها : الف ) پاليزان – ب ) راما غزل «درد سخن گفتن» برگزيده شده است از مجموعه«راما» مهرداد اوستا (1370- 1308 هـ ش): نام اصلي وي محمد رضا رحماني و مشهور به مهرداد اوستاست و مهم ترين آثار شعري او عبارت اند از : تيرانا، پاليزبان و امام ، حماسه اي ديگر از درد سخن گفتن قالب: غزل/ محتوا: عشق / وزن عروضي: مفعول مفاعيل فعولن/ بحر عروضي: هزج مثمّن اخراب مكفوف محذوف باز آي كه چون برگ خزانم رخ زردي است با ياد تو دمساز دل من دم سردي است آرايه ي تشبيه(مصراع اول): رخ من: مشبه/ برگ خزان: مشبه به/ زردي : وجه شبه / چون ادات تشبيه رخ زرد: كنايه از «ضعف،پژمردگي و غمگيني» برگ خزان: استعاره ي مكنيّه، تشخيص دمساز: كنايه از «همدم، مونسو هم نشين» دل : مجاز از «وجود شاعر» دم: نفس: مجاز از«آه» دم سرد: حس آميزي زردي و سردي : جناس ناقص اختلافي برگ خزان و زرد / رخ و دل : تناسب واج آرايي: تكرار صامت«د» (در مصراع دوم) معني : (اي معشوق) به نزد منباز گرد كه مانند برگ پاييز چهره ام از اندوم زرد شده و همراه ياد تو افسوس و اندوه هم نشين دل من شده است. مفهوم: حسرت و تأسف عاشق(= شاعر) از دوري معشوق ارتباط معنايي دارد با: باز آي و چشم نشين ، اي دلستان نازنين كآشوب و فرياد از زمين تا آسمونم مي رود گر رو به تو آورده ام از روي نيازي است ور ددسري مي دهمت از سر دردي است. رو به تو آورده ام: كنايه از « به تو متوسل شده ام، تو پناه آورده ام» از روي: به خاطر نياز : احتياج ، ضرورت ور: مخففّ «واگر» دردسر دادن: كنايه از « مزاحمت ايجاد كردن ، زحمت دادن» ضمير«ت» در «مي دهمت» : نقش متممّي دارد(به تو مي دهم) درد سر و سر درد: آرايه قلب (عكس) «رو»و «رو» : جناس تام واج آرايي؛ تكرار صامت«ر»و«د» سر و روي: تناسب معني : اگر به تو متوسل شده ام به خاطر نيازي است كه به تو دارم و اگر تو را زحمتي مي دهم به سبب درد عشقي است كه در من نهاده اي. از راهروانِ سفر عشق در اين دشت گلگونه سركشي است اگر راه نوردي است راهوران: راه نوردان، كساني كه قدم در اه عشق مي گذارند سفر عشق : اضافهي تشبيهي (عشق: مشبه/ سفر: مشبه به) دشت : استعاره مصرحه از «گونه هاي شاعر» گلگونه سرشك: تركيب وصفي مقلوب ، اشكي كه مانند گل سرخ است(اشك خونين) بنابراين نوعي تشبيه نيز در آن نهفته است( اشك (خونين): مشبه/ گل مشبه به/ سرخي: وجه شبه) راه نوردي : مسافر ، واژه يمركب آرايه ي تشبيه(مصراع دوم):« اشك خونين شاعر» به « راه نورد سفر عشق» تشبيه شده است{شاعر گونه را به دشت و اشك را به راه نورد اين دشت تشبيه كرده است . گلگونه سرشك: تشخيص راهرو، سفر، راه نورد: تناسب معني : از مسافران سفر عشق به جز اشكي كه بر چهره من جاري است راه نورد ديگري وجود ندارد{تنها راه نورد راه عشق اشك گلگون شاعر است} مفهوم: عاشق هميشه نالان و گريان است. در عرصه ي انديشه ي من با كه توان گفت سر گشته چه فريادي و خونين چه نبردي است عرصه: ميدان(كار زار) ، ( اهميت املايي دارد) عرصه ي انديشه: اضافه ي تشبيهي (انديشه: مشبه/ عرصه : مشبه به) كه: ضمير استعاره ي مكنيه، تشخيص نبرد خونين: استعاره ي مصرحه از «درد و غم عشق» با توان گفت: استفهام انكاري معني: با چه كسي مي توان گفت كه در ميدان جنگ انديشه ي من چه فرياد هاي سرگشته اي و چه جنگ خونيني (از غم) بر پا شده است غمخور به جز درد و وفادار به جز درد جز درد كه دانست كه اين مرد چه مردي است غمخور : دلسوز درد: استعاره مكنيه، تشخيص كه دانست: استفهام انكاري كه(اوّلي): ضمير پرسشي اين مرد: منظور «عاشق»(شاعر) درد: آرايه تكرار واج آرايي: تكرار صامت «ر» و «د» درد و مرد: جناس ناقص اختلافي معني : جز درد عشق هيچ كس دلسور من نيست و به جز درد كسي نفهميد كه اين مرد چگونه عاشقي است. مفهوم: عاشق همواره دردمند است. از درد سخن گفتن و از درد شنيدن با مردم بي درد نداني كه چه دردي است از درد: درباره ي درد گفتن و شنيدن: نوعي تضاد درد: آرايه ي تصدير (با كمي چشم پوشي واج آرايي: تكرار صامت هاي « د»، « ر» و « ن» در 3 مورد اول اين بيت ( از درد، از درد و بي درد) منظور از «درد»، «درد عشق» است اما در تركيب « چه دردي» معناي حقيقي «درد» مراد است. معني: گفت و شنود درباره ي درد عشق با مردمي كه اين درد را ندارند نمي داني كه چه رنج بزرگي است. چون جام شفق موج زند خون به دل من با اين همه دور از تو مرا چهره ي زردي است جام : پياله ، ظرف شراب شفق: سرخي آسمان هنگام غروب خورشيد(فلق: سرخي آسمان هنگام طلوع خورشيد) جام شفق: اضافه ي تشبيهي (شفق: مشبه / جام: مشبه به ) خون به دل بودن : كنايه از «غم و اندوه و فراوان داشتن» آرايه تشبيه مركب (مصراع اول): (مشبه : خون در دل من / مشبه به « شفق (شراب) در جام / وجه شبه : قرار گرفتن چيزي سرخ در كنار جسمي شفاف / ادات: چون) مصراع اول: آرايه اغراق موج زند خون: استعاره مكنيه (خون به دريايي تشبيه شده كه موج دارد) دور از تو: آرايه هاي ايهام === الف ) در فراق و دوري تو – ب - دور از تو (عبارت دعايي) دل: مجاز از «باطن» چهره: مجاز از « ظاهر» دل و چهره: تناسب چهره زرد: كنايه از «ضعف و ناتواني و غمگيني» (شاعر بين سرخي و خونين بودن دل و زردي چهره نوعي تناقض برقرار كرده است) مرا چهره ي زردي است: حرف «را» نشانه مالكيت(من چهره زردي دارم) معني : با وجود اين كه دل من از غم تو (چونجام شفق) خونين شده است ولي به سبب دوري تو (يا دور از تو باد) چهره ام زرد است(ضعيف و ناتوان هستم) مفهوم: غم و اندوه و ناتواني فراوان شاعر (به سبب دوري از معشوق) + آرزوي سلامتي معشوق+ حسرت و افسوس عاشق زين لاله ي بشكفته ي در دامن صحرا هر لاله نشانِ قدمِ راه نوردي است زين: ازاين، به خاطر اين بشكفته : شكوفا شده دامن صحرا: اضافه ي استعاري ، تشخيص راه نورد: استعاره ي مصرحه از «عاشق» (در اين جا منظور «شهيده »است) آرايه ي حسن تعليل: شاعر دليل روييدن لاله ها را در صحرا نشانِ قدم شهيد مي داند لاله : در ادبيات فارسي نماد «شهيد» است لاله و صحرا: تناسب واج آرايي: تكرار مصوت هاي «ـِ» و «ا» معني : از اين لاله هايي كه در دامن صحرا شكفته است مي توان فهميد كه در لاله نشان از قدم شهيدي دارد. يا خون شهيدي است كه جوشد زِدل خاك هر كجا كه در آغوش صبا غنچه ي وَردي است اين كه «خون بجوشد»: استعاره ي مكنيه(خون به چشمه اي تشبيه شده كه جوشان است) دل خاك : اضافه ي استعاري ، تشخيص صبا : بادي كه از شمال شرقي مي وزد و نماد«پيام رساني» است (اهميت املايي دارد) آغوش صبا : اضافه ي اساتعاري، تشخيص وَرد: گل سرخ آرايه ي تشبيه: غنچه هاي گل به خون شهيدان تشبيه شده است آرايه ي حسن تعليل: شاعر علت روييدن غنچه هاي گل سرخ را جوشيدن خون شهيدان از خاك مي داند معني: هر جا كه در معرض وزش نسيم، غنچه ي گلي از خاك بيرون مي آيد همانند خون شهيدي است ك از دل خاك جوشان است رديف: است/ واژگان قافيه : زردي ، سردي ، دردي،رانوردي ، نبردي ، مري ، دردي، زردي ، راه نوردي/حروف اصلي :«ـَ رد»/حروف الحاقي :«ي»/ قاعده ي 2 / تبصره ي 1 راز رشيد سيد حسن حسيني (متولد 1335) از شاعران انقلاب اسلامي است. او نخستين مجموعه ي شعر خود را با نام «هم صدا با حلق اسماعيل» در سال 1363 به چاپ رساند. «حمام روح» (ترجمه)،«براده ها» و «بيدل ، سپهري و سبك هندي » از ديگر آثار اوست. دفتر شهر « گنجشك و جبرئيل» مجموعه ي سروده هاي عاشورايي حسيني در قالب شعر « سپيد» است. سروده ي زير از همين دفتر و در توصيف سردار رشيد كربلا، ساقي تشنه كامان، الگوي جوان مردي و پاك بازي ، ابوالفضل العباس (ع) است. شعر راز رشيد : الف ) از دفتر گنجشك و جبرئيل ب ) در توصيف سردار رشيد كربلا، ساقي تشنه كامان ، الگوي جوانمردي و پاك بازي ، ابوالفضل العباس (ع) است. امام حسين (ع): سومين امام شيعيان ، شهيد كربلا، در سال 61 هـ ق وي و گروهي از خاندانش در برابر حكومت فاسد يزيدبن معاويه قيام كرد و به شهادت رسيدند. مرقد مطهر آن حضرت در كربلاست قمر بني هاشم: لقب حضرت ابوالفضل العباس فرزند حضرت علي (ع) ، مشهور به پرچم دار كربلا كه در عاشوراي سال 61 هجري به شهادت رسيد راز رشيد قالب : شعر سپيد محتوا : توصيف حضرت عباس(ع) به گونه ي ماه نامت زبانزد آسمان ها بود و پيمان برادري ات با جبل نور چون آيه هاي جهاد، حكم نكات مهم به گونه ي : مانند به گونه ي ماه...: آرايه ي تشبيه( حضرت عباس(ع): مشبه /ماه:مشبه به/ زبانزد بودن: وجه شبه/ به گونه: ادات تشبيه) ماه : تلميح دارد به لقب قمر بني هاشم كه از القاب حضرت عباس است زبانزد بودن: كنايه از «مشهور بودن» / آسمان ها : مجاز از « فرشتگان» (اهل آسمان) ، (علاقه ي محليه) ماه و آسمان: تناسب / جبل: كوه جبل نور نام كوهي در مكه استعاره ي مصرحه از امام حسين (ع) محكم : آرايه ي « ايهام » استوار آيات محكم قرآن (آياتي كه معاني آنها آشكار و روشن است كه در برابر آيات متشابه به كار مي رود) و پيمان برادري ات با ... : آرايه ي تشبيه( پيمان برادري حضرت عباس با امام حسين (ع) : مشبه / آيه هاي جهاد: مشبه به / محكم و استوار: وجه شبه / چون: ادات تشبيه) پيمان برادري ات با جبل نور (توضيحات 3) اشاره به وفاداري حضرت عباس نسبت به برادرش امام حسين (ع) است ماه و نور: تناسب معني : همان گونه كه «ماه» مشهور است( در اولين نگاه ، ماه را در آسمان مي توان ديد)، نام تو – حضرت عباس- نيز مشهور آسمان است (توضيحات 2)و پيمان برادري تو با كوه نور (امام حسين (ع)) مانند آيه هاي جهاد محكم و استوار است تو آن راز رشيدي كه روزي فرات بر لبت آورد رشيد: بلند، استوار/ راز : استعاره ي مكنيه، تشخيص تو آن راز رشيدي: آرايه ي تشبيه( تو (حضرت عباس«ع»):مشبه/ راز : مشبه به) فرات : تشخيص / بر لبت آورد: «ت نقش مفعولي (تو را بر لب آورد) لب : ايهام 1- لب(عضوي در چهره) 2- ساحل (فرات) راز و روز: جناس ناقص اخلاقي / راز بر لب آوردن: كنايه از «افشا نمودن راز» آرايه ي تلميح (توضيحات 4) اشاره دارد به ماجراي حضرت عباس (ع) پس از ورود به شريعه ي فرات، دست بر آب زد و آب را تا لبان خشكيده رساند اما وقتي به ياد تشنگي برادر و كودكان حرم افتاد، نتوانست آن را بياشامد. معني: تو را بزرگي هستي كه روزي رود فرات تو را آشكار كرد و ساعتي بعد در باران متواتر پولاد بريده بريده افشا شدي نكات مهم ساعت: مجاز از «زماني اندك»/ متواتر:پي در پي پولاد: (فولاد) مجاز از شمشير ها و نيزه هاي پولادين افشا : آشكار آرايه ي تلميح: اشاره دارد به نحوه ي شهادت حضرت و قطعه قطعه شدن بدن آن حضرت معني: ساعاتي بعد زير بارش شمشير و نيزه، بدن مباركت قطعه قطعه گرديد و بدين وسيله راز دلاوري و شهامت تو بر همگان آشكار و معلوم شد. و باد تو را با مشام خيمه گاه در ميا نهاد و انتظار در بُهت كودكانه ي حرم طولاني شد نكات مهم مشام: قوّه ي بويايي، بيني(هم خانواده ي «استشمام») خيمه گاه : مجاز از «اهل خيمه گاه» (علاقه ي محليه) باد: استعاره ي مكنيه، تشخيص و نمادِ « قاصدك ، پيك» بهت: حيرت، آشفتگي / حرم: خيمه گاه، سراپرده و انتظار در بهت كودكانه ي حرم طولاني شد: كودكان شگفت زده مدت طولاني منتظر ماندند تا تو برگردي باد، راز را با مشام در ميان نهاد حس آميزي چ يعني باد خبر شهادت تو را به اهل خيمه رساند معني: باد راز جوانمردي(و هم چنين خبر شهادت) تو را به اهل خيمه رساند و كودكان حيران و شگفت زده مدت طولاني منتظر ماندند تا تو برگردي و نيامدي. تو آن راز رشيدي كه روزي فرات بر لبت آورد و كنار درك تو كوه از كمر شكست نكات مهم كنار درك تو: همراه با فهميدن راز جوانمردي تو (يا خبر شهادت تو ) كنار: ايهان تناسب === الف ) معناي اصلي: همراه، كنار ب ) معنای دوم: «ساحل» كه با « فرات» تناسب دارد كوه: استعاره ي مصرحه از امام حسين (ع) كوه نماد«پايداري و استواري» كوه از كمر شكست(توضيحات 5) تلميح دارد به سخن امام حسين (ع) كه به دنبال شهادت حضرت عباس (ع)فرمود: « الان قدانكسر ظهري»، اكنون كمرم شكست كمر كسي شكستن: كنايه از «غم و غصه و رنج فراوان» واج آرايي: تكرار صامت«ك» معني: و همراه فهميدن راز جوانمردي(يا شهادت) تو كمر امام حسين (ع) (از رنج و سختي فراوان) شكست. خود آزمايي 1- تكرار هميشه ناروا نيست و گاه بر زيبايي و تأثير سخن مي افزايد. اين ويژگي در كدام ابيات شعر اوستا بيشتر ديده مي شود؟ بيت پنجم و ششم غمخوار به جز درد وفادار به جز درد جز درد كه دانست كه اين مرد چه مردي است از درد سخن گفتن و از درد شنيدن با مردم بي درد نداني كه چه درد است 2- درباره ي «ايهام» لطيفي كه در بيت هفتم شعر« از درد سخن گفتن وجود دارد، توضيح دهيد. واژه ي «دور» : 1- درو از تو (جمله يي دعايي) 2- به خاطر دوري و فراق تو 3- بيت زير از حافظ با كدام بيت غزل « از درد سخن گفتن» ارتباط معنايي دارد؟ با صبا در چمن لاله سحر مي گفتم كه :« شهيدان كه اند اين همه گلگون كفنان؟» بيت هشتم: « زين لاله ي بشكفته ي در دامن صحرا هر لاله نشان قدم راه نوردي است با بيت نهم نيز در ارتباط است: « يا خون شهيدي است كه جوشد ز دل خاك هر جا كه در آغوش صبا غنچه ي وردي است 4- در كلمه ي «محكم» در شعر راز رشيد چه ايهامي ديده مي شود؟ 1- راسخ و استوار 2- آيات محكم(مقابل آيات متشابه) كه با آيه هاي جهاد نيز تناسب دارد 5- مقصود شاعر از « و ساعتي بعد/ در باران متواتر پولاد/ بريده بريده/ افشا شدي» چيست؟ و پس از اندك زماني ، به سبب ضربات شمشير و سلاح جنگي ، بدن عزيزتو تكه تكه شد و از شهامتت بدين ترتيب آشكار گرديد. 6- دو شبكه ي «مراعات نظير» در آغاز و پايان شعر « راز رشيد» بيابيد. آغاز شعر (ماه ، آسمان و نور) پايان شعر (كوه )و (كمر) / فرات ، لب و كنار ( = ساحل )

[ دوشنبه ششم دی 1389 ] [ 22:0 ] [ رحیم پورسعیدی ]

« درس چهاردهم

« « گل های چیده»

زنده یاد غلامرضا قدسی از شاعران غزل سرای انقلاب اسلامی است که با زبانی گرم وگیرا وقایع و حوادثی را که طلیعه ی انقلاب اند , وصف وضبط کرده است . از جمله شعر های زیبا وپرشور او غزلی است که پیش از انقلاب اسلامی وپس از شنیدن خبر تیرباران شدن چند انقلابی مسلمان, در زندان, به آن یاران شهید می سراید. او در این سروده ی دل نشین که با تضمین بیتی لطیف از صائب به پایان می رسد, وقوع انقلاب اسلامی را پیش بینی کرده است. «گل های چیده» قالب :غزل محتوا :یاد شهیدان و پیش بینی وقوع انقلاب وزن عروضی :فعلاتن مفاعلن فعلن بحر عروضی :خفیف مسدس مخبون محذوف [*در تمام ارکان اول مصراع های این غزل (به جز مصراع اول بیت دوم ), اختیار وزنی «تبدیل فعلاتن به فاعلاتن» صورت گرفته است .] بودی گل های چیده می آید خونم از دل به دیده می آید گل های چیده :استعاره ی مصرحه از« شهیدان» خون : مجاز از« اشک» خون به دیده آمدن : از اشک کنایه از« شدت غم واندوه» (معال «خون گریه کردن») مصراع دوم:آرایه اغراق/ واج آرایی; تکرارصامت«د» «م» در خونم :مضاف الیه برای وازه ی« دیده»( خون از دل به دیده ام می آید) دل ودیده:تناسب دل ودیده : چیده و دیده :جناس ناقص اختلافی معنی: بوی خوش شهیدان در فضا پیچیده است و با یاد ایشان اشک خونین بر چشمانم جاری می شود. به تماشای غنچه های شهید گل به رنگ پریده می آید غنچه های شهید :اضافه ی تشبیهی( شهید :مشبه/ غنچه :مشبه به) گل و غنچه :تناسب رنگ پریده :کنایه از« نگران وپریشان شدن» ,«زشت و بی رنگ شدن», «اندوه وآشفتگی» گل :استعاره مکنیه, تشخیص بیت دارای «حسن تعلیل »است (علت رنگ پریدگی گل سرخ (گل سرخ) در برابر سرخی و زیبایی غنچه های شهید, رنگ پریده وزشت وبی جلوه گشته است معنی :گل برای دیدن جوانان شهید با نگرانی و شرمندگی میآید. مفهوم :عظمت و زیبایی شهیدان از غم داغ گل رخان از خاک لاله در خون تپیده می آید داغ :ایهام تناسب 1. غصه و اندوه 2. سیاهی وسط گل لاله(که با وازه ی «لاله» در مصراع دوم تناسب ایجاد کرده است ) گل رخان کمنظور شهیدان است ,در این ترکیب نوعی تشبیه وجود دارد (رخ شهیدان به گل مانند شده است ) گل ولاله :تناسب/ خاک:مجاز از« زمین » خون :استعاره ی مصرحه از« رنگ سرخ گلبرگ لاله»/ لاله :استعاره ی مکنیه ,تشخیص در خون تپیدن :کنایه از« کشته شدن, زخمی شدن» آرایه حسن تعلیل : شاعر علت سرخ بودن و یا سیاهی لاله را سوگوار وعزادار بودن در غم شهیدان می داند معنی : گل لاله به خاطرعزاداربودن در سوگ شهیدان به رنگ سرخ از دل خاک بیرون می آید. ناله های شراره خیز به گوش ز آهوان رمیده می آید شراره :واحد آن چه که از آتش به هوا می پرد، جرقه شراره خیز :صفت فاعلی مرکب مرخم (شراره خیزنده) ناله های شراره خیز : استعاره ی مکنیه (ناله به آتشی تشبیه شده است که شراره دارد) رمیده :رم کرده، ترسیده ،گریخته /آهوان :تشبیه معنی ):در غم شهیدان )ناله های آتشین از آهوان رم کرده به گوش می رسد . مفهوم :پدیده های طبیعت نیز در غم شهیدان اندوهگین هستند . موجه ی این محیط ، طوفان زاست گر به چشم آرمیده می آید موجه :واحد« موج» یک موج ;استعاره ی مصرحه از «مردم و فضای جامعه» محیط :دریا، استعاره ی مصرحه از« کشور ایران» طوفان :استعاره مصرحه از« انقلاب، تحول و شورش» به چشم :به ظاهر، از نگاه ظاهری آرمیده: آرام، آسوده طوفان زا وآرمیده :تضاد موج ومحیط و طوفان:تناسب معنی :اگر چه موج جنبش های این دریا ملت ایران آرام به نظرمی رسد ولی طوفان به پا خواهد کرد (آتش زیر خاکستر ) شاعر در این بیت وقوع انقلاب اسلامی را پیش بینی کرده است مفهوم مقابل این بیت : 1. یکی ز شب گرفتگان چراغ بر نمی کند به کوچه سارشب کسی در سحر نمی زند 2.چه چشم پاسخ است از این دریچه بسته ات برو که هیچ کس ندا به گوش کر نمی زند از پی هر شکست، پیروزی است از دل شب ،سپیده می آید دل شب کاضافه استعاری، تشخیص بیت دارای« تمثیل» است تضاد :شکست و پیروزی / شب و سپیده شب :استعاره از« ظلم واستبداد» / سپیده :استعاره از« پیروزی و آزادی » بیت آرایه «اسلوب معادله» دارد بیت تلمیح دارد به آیه« ان مع العسر یسری:همانا با هر سختی ،آسانی است » معنی :به دنبال هر شکست، پیروزی می باشد همان طور که سپیده ی صبح از دل تاریکی شب بیرون می آید . مفهوم: امیدوار بودن بیت نغزی به خاطرم« قدسی» ز اوستادی گزیده می آید: نغز:خوب، خوش نیکو (اهمیت املایی دارد) (نقض :شکستن ) قدسی:تخلص شاعر اوستادی گزیده:استادی برجسته و برگزیده منظور« صائب تبریزی» معنی: بیتی زیبا از استادی به ذهنم می رسد. در عدم هم ز عشق بویی هست گل، گریبان دریده می آید عدم:نیستی، نابودی بو : 1.نشانه 2. رایحه این که در عدم و نیستی، بویی موجود باشد، تناقض (پارادکس )ایجاد کرده است گل و بو : تناسب گریبان دریده بودن :)در این جا )کنایه از« شکوفایی، شکوفته شدن، باز شدن گل»[ شدت بی قراری و بی تابی از عشق] گل : استعاره ی مکنیه، تشخیص عشق : استعاره ی مکنیه (عشق به شی ء بویایی تشبیه شده است ) حسن تعلیل : شاعر علت شکوفایی گل را عاشق بودن آن می داند آرایه تضمین :این بیت از صائب تبریزی است بیت حسن تعلیل دارد [علت گریبان دریدن گل این که در عدم هم بویی از عشق و سرمست گریبان خود را می درد] معنی : در عالم نیستی هم نشانی از عشق وجود دارد . به همین سبب، گل شکوفا، سینه چاک و عاشق پیشه به دنیا گام می نهد . مفهوم :شدت بی تابی وبی قرار از عشق ردیف :می آید / وازگان قافیه :چیده، دیده، پریده ،رمیده، آرمیده، سپیده، گزیده، دریده/ حرف اصلی : «دیده» / حروف الحاقی : «ه»/ قاعده ی2 /تبصره ی1 سایه ی خورشید مشفق کاشانی (عباس کی منش )متولد 1304 از غزل سرایان انقلاب اسلامی است . از آثار او می توان به مجموعه شعر های« صلای غم»،« مثنوی شباهنگ»،« شراب آفتاب» و« آذرخش» اشاره کرد. غزل مشفق سرشار از تصور های تازه است که با زبانی روان وموثر بیان می شود . سایه ی خورشید قالب :غزل محتوا :شکایت از تنهایی ،غم و اندوه فراوان و بی ثمری وبی حاصلی وزن عروضی : مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن بحر عروضی :مجتث مثمن مخبون محذوف بر اين كبود، غريبانه زيستم چون ابر تمام هستي خود را زيستم چون ابر کبود: 1-(در مورد شاعر ) دنیا 2-(در مورد ابر ) آسمان غریبانه :تنهایی، بی کس ،بدون دوست وآشنا آرایه ی تشبیه : مصراع اول مشبه :من (محذوف)/ مشبه به: ابر/ ادات:چون /وجه شبه:غریبانه زیستن مصراع دوم مشبه: من (محذوف )/ مشبه به ابر/ ادات :چون /وجه شبه :تمام هستی خود را گریستن ابر: استعاره ی مکنیه (تشخیص) به خاطر «گریستن» تکرار :وازه های «چون» ، « ابر» هر دو جمله : دو جزئی «زیستن »و« گریستم » فعل نا گذر معنی: در این دنیای غم آلود هم چون ابر آسمان، تنها و غریب زندگی نمودم و با تمام وجود همانند ابر گریه کردم. مفهوم : مصراع اول تنها یی و غریبی شاعر / مصراع دوم غم واندوه فراوان شاعر ز بام دهر فرو ریختم ستاره به خاک که من به سایه ی خورشید زیستم چون ابر بام: سقف، طرف بیرونی سقف خانه، پشت بام نیز می گویند دهر :روزگار بام دهر :استعاره ی مصرحه از« آسمان » /استعاره مکنیه (تشخیص) دهر به خانه ای تشبیه شده است که بام (سقف )دارد ستاره :استعاره ی مصرحه از«اشک» خاک مجاز از« زمین » سایه ی خورشید :متناقض نما (پارادکس ) / کنایه از« پناه و حمایت» خورشید تشبیه )مصراع دوم) مشبه :من (=شاعر )[ محذوف] / مشبه به : ابر / ادات تشبیه :چون / وجه شبه: به سایه ی خورشید زیستن ستاره ، خورشید وابر :مراعات نظیر (تناسب) آرایه « رد القافیه» :آوردن (تکرار) قافیه ی مصراع اول در مصراع چهارم قالب غزل «زیستم» معنی : از آسمان اشک های ستاره مانند بر زمین فرو ریختم، زیرا من نیزدر سایه و پناه خخورشید هم چون ابر زندگی کرده ام. مفهوم : بیانگر گریه و زاری شاعر زمین سترون و وی نشان رویش نیست فراز ریگ روان چند ایستم چون ابر سترون : نازا،عقیم مرجع« وی» : زمین دستور تاریخی (به کاروان ضمیر شخصی برای غیر انسان) رویش :روییدن، نشو ونما زوین :استعاره ی مکنیه (تشخیص) فراز :بالا ریگ روان :شن های رونده زمین (مجاز ) مردم جامعه (استعاره ی مصرحه ) تشبیه : مشبه من (=شاعر )[ محذوف ]/مشبه به : ابر/ وجه شبه :ایستادن مصراع دوم :استفهام انکاری (چند ایستم؟ نباید بایستم ) وازه های« سترون» با « رویش»/ « روان» با« ایستم» :نوعی تضاد معنی: زمین(جامعه )عقیم و نابارور شده است و در ان اثری از روییدن و تحرک وسر سبزی نیست . پس من تا به کی بر فراز این (جامعه ) بی حاصل و خشک مانند ابر (بیهوده )بایستم . [ شاعر خود را همانند ابری می داند که بالای زمینی ببارد که سترون ونازا (بایر، ریگزار و غیر قابل کشت است .)] *مفهوم :بیانگر« یاس، نامیدی، بی ثمری و بی حاصلی» حریر باورم از شعله ی ندامت سوخت که بر کویرعطشناک نیستم چون ابر حریر : پارچه ابریشمی، ابریشم، پرنیان حریر باور :اضافه تشبیهی (باور :مشبه /حریر: مشبه به) ندامت :پشیمانی شعله ی ندامت :اضافه ی تشبیهی (ندامت :مشبه / شعله :مشبه به ) از شعله ی ندامت سوختن :کنایه از« پشیمان شدن» عطشناک : تشنه تشبیه (مصراع دوم ): چون ابر شعله و سوخت :مراعات نظیر(تناسب ) *معنی : باور و اعتقاد من مثل حریر است که از آتش پشیمانی سوخته ونابود گشته است 0پشمانی ) زیرا که می بینم بر جامعه ی تشنه ی کویر مانند نمی توانم مثل ابر باشم و ببارم *مفهوم : احساس بی ثمری ومفید نبودن شاعر (=پشیمانی و حسرت ) مرا به بود و نبودجهان چه کار که داد به باد فتنه همه هست و نیستم چون ابر بود نبود:1- تضاد 2-کنایه از همه چیز چه کار؟:استفهام انکاری کاری ندارم را در مرا:مالکیت فعل است بعد از واژه ی کار: حذف به قرینه ی معنوی باد فتنه: اضافه ی تشبیهی(فتنه: مشبه/باد:مشبه به) به باد فتنه دادن:کنایه از نابودی و فنا چون ابر :تشبیه ابر وباد:تناسب هست ونیست: 1- ضاد 2-کنایه از همه چیز جناس ناقص اختلافی: 1- بود و باد 2- داد و باد نهاد فعل داد: جهان ضمیر م در (نیستم):مضاف الیه (هست ونیست من) واج آرایی:تکرار صامت های (ب) و(د) مصراع اول معنی:بود و نبود دنیا برای من اهمیت و ارزشی ندارد چرا که جهان همه هستی مرا نابود کرده است همان گونه که باد ابر را پراکنده ونابود می سازد مفهوم:1- بی توجهی به دنیا و تعلقات آن 2-نا پایداری وفناپذیری عمر و زندگی مگر بشویم از این دل غبار هستی را بر آستان تو عمری گریستم چون ابر مگر: به امید که (شاید که) غبار هستی: اضافه ی تشبیهی (هستی :مشبه /غبار:مشبه به) دل:مجاز از وجود غبار هستی را از دل شکستن:کنایه از بی تعقلی وعدم دل بستگی یا فنا شدن آستان: درگاه پیشگاه چون ابر:تشبیه ابر:استعاره ی مکنیه (تشخیص) حسن تعلیل: علت گریستن شاعر شستن غبار هستی از دل یک عمر گریه کردن:نوعی اغراق مصراع اول:مگر :قید /بشوییم:فعل گذرا به مفعول /این دل:متمم قیدی /غبار :مفعول /هستی :مضاف الیه جمله های سه جز یی گذرا به مفعول مصراع دوم: آستانه تو :متمم قیدی /عمری:قید /گریستم :فعل ناگذر/ابر :متمم قیدی جمله دو جزئی معنی: به این امید که بتوانم تعلقات و وابستگی ها را هم چون غباری از وجود خود پاک کنم (یا خود را فنا سازم )یک عمر در درگاه تو مانند ابر گریه کردم. مفهوم :1- عدم وابستگی و تعلق 2-فنا شدن در راه معشوق ردیف:چون ابر واژگان قافیه:زیستم گریستم زیستم ایستم نیستم گریستم حروف اصلی:«یست»/حروف الحاقی:- م/قاعده 2/تبصره ی 1 همان گونه که مشاهده می فرمایید ، شاعر در این غزل شش بیتی ،فقط از چهار قافیه استفاده کرده است دوبار« زیستم» دوبار ««گریستم» دوبار «نیستم» یک بار« ایستم»

[ دوشنبه ششم دی 1389 ] [ 21:56 ] [ رحیم پورسعیدی ]

       درس پانزدهم

                                                          كرامت آبي

سهیل محمودی( متولد 1339) از شاعران عصر انقلاب است ودرغزل از زبان نو بهره می گیرد از جمله آثاراو (دریا)و (فصلی از عاشقانه هاست.

محمودی در غزل(کرامت آبی)پایداری وسعت دید و ایمان وپاک بازی مردم ایران را توصیف می کند.مردمی که چون صخره در مقابل طوفان ها ایستادند وبه مدد عشق و ایمان حماسه های بزرگ را رقم زدند.

محتوای غزل (کرامت آبی) : توصیف پایداری وسعت دید و ایمان وپاک بازی مردم ایران(مردمی که چون صخره در مقابل طوفان ها ایستادند و به مدد عشق و ایمان حماسه های بزرگ را رقم زدند)

سهیل ثابت محمودی: متخلص به (سهیل) در سال 1339 در تهران متولد شد. وی با سرودن شعر و پرداختن قصه وارد عرصه ی هنر و ادبیات شد

فصلی از عاشقانه ها عنوان مجموعه ی غزل ها و (دریا در غدیر) از دیگر آثار این شاعر است بخش اعلام

                                                         کرامت آبی

قالب: غزل/ محتوا :توصیف پایداری وسعت دید و ایمان وپاک بازی مردم ایران

وزن عروضی: مفاعلین فعلاتن مفاعلن فعلن/بحر عروضی:محتث مثمن مخبون محذوف

 

دلم شکسته تر از شیشه ها ی شهر شماست           شکسته باد کسی کاین چنینمان می خواست

دل شکستن بودن:کنایه از«ناراحتی و غمگینی»

آرایه ی تشبیه (مصراع اول):(دل :مشبه/ شیشه:مشبه به)

شهر :مجاز از« ساختمان شهر»

شکسته باد:کنایه از نابود بادیا اندوهگین باد

شیشه و شکستن : مراعات نظیر (تناسب)

آرایه ی تلمیح توضیحات (1)بیت اشاره به موشک باران شهرها در طول دوران دفاع مقدس دارد

کسی:دشمنان

این چنین:آسیب دیده

ضمیر مان در این چنینمان :نقش مفعول (ما را این چنین می خواست)

واج آرایی تکرار صامت ش

معنی : دل من از شیشه های شکسته ی خانه های شما نیز شکسته تر است (بسیار اندوهگین هستم). کسی که ما را این چنین (مصیبت زده )می خواست الهی نابود باد

 

 

     شما چه قدر صبور وچه قدر خشم آگین                     حضورتان چو تلاقی صخره با دریاست

شما:مردم ایران

خشم آگین:خشمگین صبور وخشمگین:تضاد ونوعی پارادوکس

تلاقی:برخورد، به هم رسیدن(اهمیت املایی دارد)

صخره:نماد« صبر و پایداری»

دریا:(در اینجا) نماد «خشم و تلاطم » ،«سختی ها حوادث مشکلات»

آرایه ی دف و نشر مرتب :[الف1:صبور /لف2:خشم آگین/نشر1:صخره/نشر2:دریا]

آرایه ی تشبیه مرکب:

مشبه:به هم آمیختگی صبرو خشم شما/مشبه به:برخورد صخره ودریا/وجه شبه به هم  آمیختگی یک چیز آرام و یک چیز نا آرام /ادات چو 

معنی: شما در عین صبر و مقاومت چه قدر (در برابر دشمن) خشمگین و نآرام هستید. و این حضور شما مثل بر خورد صخره با دریاست.

مفهوم :صبر و پایداری ملت ایران در عین مبارزه ی خشمگینانه با دشمن

 

 

    به استواری معیار تازه بخشیدید                   شما نه مثل دماوند او به مثل شماست

معیار:وسیله ی سنجش، اندازه، مقیاس

دماوند:نماد« استواری و پایداری و بلندی (سرافرازی)»

شما نه مثل دماوند:تشبیه (مشبه :شما/مشبه به: دماوند)

مرجع« او» : دماوند دستور تاریخی (کاربد ضمیر شخصی برای غیر انسان)

آرایه ی تشبیه : دماوند:مشبه/شما: مشبه به/ پایداری:وجه شبه/مثل: ادات تشبیه

مصراع دوم:آرایه ی« عکس »(قلب)

معنی: شما معیار استواری را تغییر دادند (تا به حال دماوند نماد استواری بود) اکنون شما نماد استواری واستقامت هستید(دماوند که خود سمبل پایداری است این استواری را از شما وام  گرفته است)

مفهوم: استواری و مقاومت مردم ایران

 

بیا که از همه ی دشت ها سوال کنیم               کدام قله چنین سرافراز و پا برجاست؟

دشت ها :مجاز از ملت ها

قله:{ 1- نماد پایداری و سر بلندی

     { 2- استعاره ی مصرحه از« ملت ایران»

سرافراز: کنایه از« پر افتخار»پابرجا: کنایه « پایدار»

قله و دشت:تناسب

مصراع دوم: استفهام انکاری

معنی:بیا تا از همه ی ملت ها سوال کنیم که کدامین ملت مثل مردم ایران این چنین سرافراز و پایدار است

مفهوم: پایداری و عظمت ملت ایران

 

           به یک کرامت آبی نگاه دوخته اید                    کدام پنجره این گونه باز سوی خداست؟

کرامت:بخشش بزرگی جوان مردی

کرامت آبی:1- حس آمیزی

              2- (توضیحات 2)  منظور آسمان است

             3-آسمان مظهر« بخشندگی مادی و معنوی »و نماد« پاکی وقداست »است

            4- شاعر ملت مسلمان ایران را چشم دوخته به لطف و رحمت الهی می داند

نگاه دوختن: کنایه از «منتظر و امیدوار بودن»

پنجره:استعاره ی مصرحه از« چشم»/ پنجره نماد« ارتباط»

باز بودن پنجره: کنایه از راه یافتن ارتباط داشتن

معنی: (ای ملت ایران)شما به لطف و رحمت الهی امیدوارید.کدامین پنجره (چشم)مانند چشمان شماست که این گونه چشم دوخته و منتظر لطف و رحمت الهی است

مفهوم: وسعت دید و ایمان و توکل ملت ایران

 

        میان معرکه لبخند می زنید به عشق        حماسه چون به غزل ختم می شود زیباست

معرکه:میدان جنگ

در معرکه به عشق لبخند زدن:کنایه از «عاشقانه جنگیدن و جان فدا کردن در راه معشوق»

عشق:استعاره مکنیه، تشخیص

حماسه: ایهام تناسب:1-دلاوری وشجاعت (که حضور دارد)

                               2-نوع ادبی که با غزل تناسب  دارد

غزل:ایهام تناسب:1- عشق بازی سخنان عاشقانه گفتن

                      2- قالب شعری« غزل »که با حماسه تناسب دارد

نوعی لف و نشر مرتب:لف 1:معرکه/لف2:لبخند زدن به عشق/نشر 1:حماسه/نشر2 :غزل

بیت دارای نوعی «اسلوب معادله » است

تناسب:حماسه و غزل/حماسه و معرکه /غزل و عشق

معنی:در میدان جنگ عاشقانه آماده ای فداکاری هستند.حماسه و دلاوری وقتی به غزل وعشق وعاشقی ختم می شود زیباست.

مفهوم: عاشق پیشگی و شجاعت را یک جا داشتن

    شما که اید؟صفی از گرسنگی و غرور                  که استقامت و خشم از نگاهتان پیداست

که اید:چه کسی هستید (شما :نهاد/که:مسند/اید:مخفف هستید فعل اسنادی)

که (مصراع اول): ضمیر پرسشی/که (مصراع دوم):حرف ربط وابسته ساز

گرسنگی و غرور:نوعی تناقض

گرسنگی:مجاز از« انسان های گرسنه»

غرور:مجاز از« انسا ن های مغرور و دارای مناعت طبع»

نگاه: مجاز از« وجود»

استقامت و خشم از نگاهت پیداست:جمله ی سه جزئی گذرا به مسند(استقامت:نهاد/خشم:نهاد معطوف/نگاه:متمم اسم/تان: مضاف الیه/ پیداست: مسند/است:فعل اسنادی)

معنی: شما در عین گرسنگی مغرور و سر بلند هستید و پایداری وخشم (در برابر دشمن)از نگاهتان مشهود است.

مفهوم:پایداری مناعت طبعو دشمن ستیزی

ارتباط معنایی دارد با:

     شما چه قدر صبور وچه قدر خشم آگین    حضورتان چو تلاقی صخره با دریاست

 

        اگر چه باغچه ها را کسی لگد کرده              ولی بهارفقط در تصرف گل هاست

باغچه ها:مجاز از« گل وگیاهان» و«گل وگیاهان »استعاره ی مصرحه از« شهر های ایران»

کسی :منظور« دشمن»

لگد کردن :کنایه از« ویران کردن نابودی»

بهار : استعاره ی مصرحه از« کشور ایران» :نماد از« آزادی و پیروزی»

تصرف:به دست آوردن مالک شدن کاری را با میل خود تغییر دادن

گل ها : استعاره ی مصرحه از« مردم دلاور ایران»

بهار فقط در تصرف گلهاست:جمله یسه جزئی اسنادی با متمم

بهار: نهاد/فقط:قید/درتصرف:متمم(جانشین مسند)/ گلها: مضاف الیه/است:فعل اسنادی)

باغچه و بهار وگل:تناسب

آرایه تلمیح:اشاره به خرابی شهرها در جریان جنگ تحمیلی

معنی: اگر چه دشمن شهر های ایران را ویران نموده ولی آزادی و پیروزی همچنان در دست مردم دلاور ایران است

مفهوم: اشاره به ویرانی ایران درجنگ ودر نهایت پیروزی ملت ایران

 

      تخلص غزلم چیست غیر نام شما؟                    زیمن نام شما خود زبان من گویاست

تخلص:نام شعری شاعر

تخلص و غزل:تناسب

شما:منظور« ملت ایران»

یمن: برکت، فرخندگی، خیر، مبارکی

زبان: مجاز از« کلام، بیان، سخن، شعر»مصراع اول:استفهام انکاری

بیت دارای نوعی «حسن تعلیل» است(شاعر علت گویایی خود را ذکر نام ملت ایران و از برکت آن می داند)

معنی:عنوان شعری(تخلص)من غیر از نام شما چیزی نیست. به برکت همین نام شماست که بیان و شعر وکلام من این گونه شیوا زیبا وگویاست

مفهوم:تعظیم وتکریم ملت بزرگوار ایران

ردیف:«است»واژگان قافیه:«شما، می خواست، دریا، شما، پابرجا، خدا، زیبا، پیدا، گل ها ، گویا»/حروف اصلی:« ا»/حروف الحافی ندارد/ قاعده ی 1


* قافیه شدن واژه ی« می خواست»(در مصراع دوم این غزل)از نظرپیشینیان عیب به شمار می آید و از دیدگاه معاصران عیب و ایراد تلقی نمی گردد

 

                                                         سجاده ی سبز

 

زکریا اخلاقی (متولد 1341) از شاعران انقلاب است. مجموعه ی شعر او با به عنوان تبسم های شرقی از توانایی اش در سرودن غزل حکایت  دارد . غزل های اخلاقی سرشار از مضامین مذهبی نگاه عارفانه و تصورهای بدیع است . در« غزل سجاده ی» نگاه عارفانه ی شاعر  به بهار و بهره گیری او از آیات و روایات به روشنی احساس احساس می شود.

 

                                                     سجاده ی سبز

 

       گل دفتر اسرار خداوند گشوده است             صحرا ورق تازه ای از پند گشوده است

قالب:غزل/محتوا:نگاه عارفانه به بهار/وزن عروضی:مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن/بحر عروضی:هزج مثمن اخرب مکفوف مخذوف

اسرار: راز ها [اصرار: پافشاری]

دفتر اسرار: اضافه ی تشبیهی (اسرار:مشبه / دفتر :مشبه به)

دفتر گشودن:کنایه از« باز گو کردن تفسیر»

پند : استعاره ی مکنیه از« دفتر»

ورق گشودن:کنایه از« بازگو کردن و تفسیر»

تناسب: 1- گل و صحرا

         2- دفتر و ورق

گل و صحرا:استعاره ی مکنیه و تشخیص

معنی:گل بیانگر رازهای خداوندی است و صحرا با سبزه های خود به انسان پند  و اندرز می دهد

مفهوم: پدید ه های طبیعی(گل و صحرا)نشانگر خداوند هستند و به ما وجود خداوند را گوشزد می نمایند

 

 

        آیینه ی عریانی زیبای معانی است           این حجله ی سبز ی که خداوند گشوده است

عریانی: برهنگی در این جا کنایه از« وضوح، روشنی، خالص، زلال و آشکار بودن»

حجله:اتاق آراستن و مزین (برای عروس و داماد)(اهمیت املا یی دارد)

حجله ی سبز:استعاره ی مصرحه از« طبیعت زیبا و سر سبزبهاری»

آرایه تشبیه :حجله ی سبز: مشبه /آیینه ی معانی:مشبه به /بیانگر حقایق بودن وجه شبه)

آیینه و حجله: تناسب

واج آرایی: تکرار مصوت «   ِ-» ومصراع اول: مصوت « ا»

ردالقافیه : آوردن قافیه ی مصراع اول در مصراع چهارم (واژه ی «خداوند»)

معنی: این طبیعت  سر سبز همانند آیینه ی زیبایی است که خداوند در آن« معانی» و جلوه های زیبایی خلقت را آشکار به ما نشان می دهد

مفهوم: طبیعت بیانگر زیبایی ها و جلو ه ای الهی است

 

        شور سحر حشر اگر باورتان نیست             گل مصحف صد برگ به سوگند گشوده است

 شور :آشوب، فریاد وغوغا ،هیجان

سحر: صبح، بامداد

حشر: بر انگیختن، از نام های« روز قیامت »است/شور سحر حشر: غوغای صبح قیامت

مصحف:کتاب قران(یا هر کتاب آسمانی)(اهمیت املایی دارد)

مصحف صد برگ:استعاره ی مصرحه از« گلبرگ های گل»

خودآزمایی 2:تلمیح به حدیث پیامبر (ص):اذا رایتم الربیع فاکثروا ذکر النشور: هر گاه بهار را دیدید قیامت را فراوان یاد کنید

تناسب:1- مصحف و سوگند

         2- گل و برگ

         3- مصحف و برگ

گل :تشخیص

واج آرایی : تکرار صامت های« گ »و« در»

برگ : ایهام 1- ورق (کاغذ)

                2- برگ گل

معنی : اگر شور و غوغا ی روز قیامت را باور ندارید به گل بنگر ید که با گلبرگ هایش (که مانند کتاب آسمانی است )به حقیقت و معاد سوگند یاد کرده است

 مفهوم :گل وطبیعت وبهار نشامگر قیامت (معاد )هستند

 

          تقریر ادیبانه ی برهان معاد است              فصلی که نسیم از پی اسفند گشوده است

  تقریر : بیان  شرح

ادیبانه : زیبا،  هنری، ادبی

برهان معاد :دلیل برای اثبات  قیامت

فصل :آرایه ی ایهام 1- فصل بهار

                         2- بخش باب (قسمتی از کتاب )

از پی: به دنبال

آرایه ی تشبیه :فصل :مشبه /تقریر ادیبانه: مشبه به

فصل اسفند :تناسب

نسیم :استعاره ی مکنیه، تشخیص

اسفند: می تواند مجاز از« فصل زمستان »باشد

آرایه ی تلمیح:اشاره دارد به حدیث پیامبر (ص):« اذا رایتم الربیع  فاکثروا ذکر النشور»: هر گاه بهار را دیدید قیامت را فراوان یاد کنید( خود آزمایی 2)

واج آرایی : تکرار مصوت «  ِ-»

معنی :این فصل بهار  که نسیم جان بخش به دنبال اسفند  ماه (زمستان ) برای ما به ارمغان می اورد بیانی ادبی و هنرمندانه برا اثبات برهان معاد است(زیرا طبیعت منجمد و بی روح دوباره زنده وبا طراوت میگردد)                        

مفهوم: بهار یاداور قیامت است

ارتباط معنایی دارد با بیت قبل:

«شور سحر حشر اگر باورتان نیست /گل مصحف صد برگ به سوگند گشوده است»

 

 

 

         تفسیر لطیفی است ز پاکی دل کوه              این چشمه که از چشم دماوند گشوده است

تفسیر لطیف: حس آمیزی

تفسیر:شرح، بیان و توضیح

دل کوه :اضافه ی استعاری، تشخیص

واج آرایی: تکرار مصوت « ِ- » مصراع دوم (تکرارصامت « ش»)

چشمه:نماد« پاکی و طراوت»

چشم دماوند:اضافه ی استعاری و تشخیص

چشمه وچشم:جناس ناقص افزایشی واشتقاق

حسن تعلیل: دلیل جاری بودن چشمه از کوه را پاک دلی می داند واز نگاه دیگر=علت پاکی کوه را جاری شدن چشمه می داند که خود نماد« پاکی وپاکیزگی» است

تناسب:1- چشم ودل

         2- کوه و دماوند

        3- کوه وچشمه

چشمه :استعاره ی مصرحه از« اشک»

معنی : این چشمه یزلالی که از کوه دماوند جاری  است بیانی لطیف از پاک دل بودن (پاکیزگی) کوه است

مفهوم :زیبایی و طراوت و پاکیزگی طبیعت

 

       بر سجده یاحساس بنفشه است نشانی                سجاده ی سبز ی که الوند گشوده است

اضافه ی استعار ی(تشخیص):1- سجده ی احساس

احساس بنفشه

بنفشه :نام گلی  که به علت خمیدگی در اد ب فارسی نماد« انسان عابد  زاهد وسجده کننده ماست

سجاده: جا نماز

سجاده ی سبز:استعاره ی مصرحه از« سبزه ها و چمنزارها»

سجاده گشودن بنفشه:تشخیص و کنایه از« عبادت کردن» /سجده وسجاده: اشتقاق و جناس ناقص افزایشی

الوند:از رشته کوه های مهم ایران

در بیت رنگی از حسن تعلیل مشاهده می شود

واج ارایی: تکرار صامت « س»

معنی: چمنزار هایی که در دامنه ی کوه الوند روییدند هم چون سجاده ی سبزی است که برای سجده کردن و عبادت کردن و بنفشه ی عابد گسترش شده است

مفهوم:1- تمام پدپده های طبیعت در حال عبادت و نیایش  روردگار هستند

        2- اشاره به سر سبزی دامنه ی کوه الوند

ارتباط معنایی دارد با:

کنون که در چمن آ مد گل از عدم به وجود                     بنفشه  در قدم او نهاد سر به سجود

 

سرشار ز شیرینی شهد خوش خویش است        این غنچه که لب را به شکر خند گشوده است

شهد: شیره ی گل که بسیار شیرین است عسل

شکر خند:نعی تشبیه دارد (خندهای مثل شکر شیرین است )و نیز برخی از همکاران نوعی حس آمیزی در آن می بینند

شیرینی و شهد و شکر:تناسب

واج آرایی: تکرار صامت« ش» و مصوت«  ِ-»/غنچه : استعاره  ی مکنیه و تشخیص

لب به شکر خند  گشودن: کنایه از« شکوفا شدن»

حسن تعلیل : علت شکفتگی غنچه ،سرشار بودن از شهد و شیرینی است

معنی: این غنچه به این علت خنده ای شیرین  بر لب  دارد (شکوفا گشته است) که لبریز از شهد و شیرینی می باشد

مفهوم : زیبایی و طراوت طبیعت

 

  پاک است طرب نامه ی خوش بوی سلوکش          این گل که چنین چهره ی خرسند گشوده اش

طرب: شادی

طرب نامه: نامه ی شادی استعاره ی مصرحه از« گلبرگ های گل»

سلوک: طریق روش مراقبت ها و اعمالی که در مسیر رسیدن به خدا  انجام می دهد

مرجع« ش»( در« سلوکش»): گل

گل وخوش بو : تناسب

گل: استعاره ی مکنیه، تشخیص(شاعر، گل را  عارف  سالک می داند (توضیحات 3)و چون مشبه به (عارف) نیامده، استعاره ی مکنیه می باشد)

حسن تعلیل: شاعر علت شکوفایی و پاک  ولطیف بودن گلبرگ های گل را موفقیت آن در سیر و سلوکش می داند

چهره گشودن: کنایه از« شادمانی وشکوفایی»

معنی (توضیحات 3): شادابی و شکوفایی و عطر گل نشانه ی آن است که سیر وسلوک گل پاک و بی آلایش بوده است (شاعر گل را عارف سالکی می داند که در سیر وسلوکش موفق بوده است زیرا گلبرگ ها یش پاک و لطیف هستند

مفهوم: انسان های موفق در سلوک و عرفان، چهرهای شاد و خندان و خشنود دارند

ردیف:گشوده است/واژگان قافیه:« خداوند، پند، سوگند ، اسفند، دماوند، الوند ، شکر خند، خرسند»/حوف اصلی:« _ِ ند» /حروف الحاقی ندارد/ قاعده ی 2

 

 

خودآزمايي

          1- در بیت دوم شعر سجاده سبز منظور شاعر از حجله سبز چیست؟

طبیعت سر سبز بهاری

2-   پیامبر (ص) فرموده : اذا  رایتم الربیع فاکثروا ذکر النشور هر گاه  بهار را دیدید قیامت را فراوان یاد کنید این مفهوم در کدام ادبیات  سجاده ی سبز  دیده می شود؟

بیت سوم و چهارم

شور سحر حشر اگر باورتان نیست                گل مصحف صد برگ به سوگند گشوده است

تقریر ادیبانه ی برهان معاد است                   فصلی که نسیم از پی اسفند گشوده است

3- در ششمین  بیت شعر سجاده ی سبز بنفشه نماد چیست؟

صخره نماد استقامت و پایداری

دریا :نماد سختی ها خشم  حوادث  مشکلات

3-    بیت هشتم غزل آبی را توضیح دهید ؟

اگر چه باغچه ها را کسی لگد کرده                      ولی بهار فقط در تصرف گل هاست

هر چند که کشور ما را دشمن اشغال کرده و به مه آسیب رسانده  است آزادی و پیروزی نهایی هم چنان در دست مردم دلاور ایران است

 

4-    بیت زیر  از حافظ با کدام بیت  سجاده ی سبز  ارتباط معنایی دارد؟

کنون  که در چمن آمد گل از عدم به وجود                    بنفشه در قدم او نهاد سر به سجود

با بیت ششم:

بر سجده ی احساس بنقشه است نشانی         سجاده ی سبزی که به الوند گشوده است

[ دوشنبه ششم دی 1389 ] [ 21:53 ] [ رحیم پورسعیدی ]


Normal 0 false false false MicrosoftInternetExplorer4

درس شانزدهم

                                                               طاق بستان

    ناصر الدین شاه قاجار( 1313-1247 ق.) درسرودن شعر ونویسندگی دستی داشت. ازوی چند سفرنامه به یادگارمانده است .دریکی ازاین سفرنامه ها به شرح سفرخودازتهران به کربلا، نجف وبقاع متبرکه می پردازد و از دیده ها و شنیده ها و حوادث همراهان و گاه حالات روحی و شخصی خویش گزارش می دهد. نثر این سفر نامه روان و رسا است و روحیات و حتی لحن خاص حاکم قاجار به روشنی درآن احساس می شود. ناصرالدین شاه دراین سفرنامه ضمن توضیح موقعیت جغرافیایی اماکن مختلف ایران و عراق، وضع جامعه و شرایط مردم این دو کشور را در زمان خود، تبیین وتحلیل می کند. نگاه دقیق و نگارش جزئیات که از ویژگی های یک سفرنامه ی موفق است، دراین اثر دیده می شود.

   آنچه می خوانید بخشی از سفرنامه ی یادشده است.نویسنده دراین بخش، طاق بستان ومشاهدات خودرا درکرمانشاه ان روزگارشرح می دهد.

                            

                              
ناصرالدین شاه قاجار (1313
1247ق)   { درسرودن شعرونویسندگی دستی داشت

                                                            { از وی چند سفرنامه به یادگارمانده است         

از ویژگی های یک سفرنامه ی موفق      1- نگاه دقیق      2- نگارش جزئیات                                                                       

                                           

طاق بستان......................................................................................................

محتوای درس: سفرنامه

طاق بستان : دهکده ای که در کنارراه قدیم سنندج به کرمانشاه واقع شده است .این محل به مناسبت داشتن حجاری های [=سنگ تراشی ]عهدساسانی اهمیت بسیاردارد (اعلام پایان کتاب درسی )

 

***روزشنبه چهارم [شهر شعبان ]

درعمادیه توقف شد .الحمدالله تعالی احوالم خوب بود. صبح زود ببری خان امد توی رختخواب ما. پاهایش تر بود؛ فهمیدم باران امده است .پرسیدم ،گفتند .«دیشب باریده است» برخاستم دیدم زمین تراست .کله کوه بیستون راهم برف زده بوداماکم . هواهم مه بود . بسیارخوشحال شدم .امروزازوزرا وعلمای کرمانشاهان و...به حضورامدند .تیمور میرزابه سراب نیلوفررفته است.بعضی ازسواره های کرمانشاهانی .درچمن جلوعمارت اسب بازی می کردند ؛ تفنگ می انداختند. دویست نفر هم ازسربازقزوینی امده ، لوله باتفنگ سوزنی بانشانه می انداختند. یک تیر هم توپ باگلوله انداختند به نشانه ، اما مردم درصحرازیادبود ، نینداختند.

شهرشعبان: ماه شعبان _( شهر:ماه)

الحمدالله تعالی: شکرخدای بزرگ

ببری خان :نام گربه ی موردعلاقه ی ناصر الدین شاه

کله: سر.منظور« قله کوه »

کله کوه : اضافه  ی استعاری: تشخیص

برف زده بود: ازبرف پوشیده شده بود

مه: بخاراب پراکنده درهوای نزدیک زمین که فضاراتیره می کند

عمارت : ساختمان (اهمیت املایی دارد )[امارت : امیری وفرمان روایی]

تفنگ می انداختند : «تفنگ» مجازاز «تیرگلوله »(علاقه ی کلیه )

می نداختند : می زدند ، شلیک می کردند

به نشانه می انداختند : به سوی هدف شلیک می کردند (تیر می انداختند )

یک تیرهم توپ باگلوله انداختند به نشانه ، امامردم درصحرازیاد بود،نینداختند............ تنها یک تیرتوپ شلیک کردند امابه علت ازدحام مردم در صحرا،ازتیراندازی بیشترخودداری شد

***روزیکشنبه پنجم [شهر شعبان ]

امروز صبح سوارکالسکه شده، به طاق بستان- که فصیحش طاق بسطام است- رفتیم.برای طاق بسطام ،همه جاخیابان است ؛راه کالسکه ی خوبی . طرفین خیابان را کاشته اند. از عمادیه به انجا یک فرسنگ است . قدری به طاق مانده خیابان تمام می شود. باید ان شاالله بعدازاین  ساخته شود. یک خیابان هم ازطاق بسطام الی شهرکرمانشاهان تازه ، عمادالدوله ساخته است .خلاصه سوار شده رفتم .یک دهی که مشهور است به بسطام ، چسبیده به سراب است .بسیارده کسیفی است که در حقیقت طاق بسطام راضایع کرده است .این ابادی راباید ازاین جابرداشته پایین تربزنند. لازم است . عمادالدوله حوض های بزرگ ساخته است. دریاچه دارد.ابشارها داردکه اب دروقت طغیان که می کند دربهار،سیصدسنگ اب دارد. ازاین ابشارها وممرها می رود می ریزد به صحرااماحالا بسیار کم بود. واقعاً بهاراین جا صفا دارد .

کالسکه :یکی از وسایل نقلیه روپوشیده که دارای چهارچرخ  بوده وبه وسیله ی دواسب یا بیشترحرکت می کرده است

فصیح : صحیح، درست ،شیوا (اهمیت املایی دارد )

فصیحش طاق بسطام است :اصل ان (تلفظ درست ان )طاق بسطام است

طرفین خیابان راکاشته اند : دردو طرف خیابان درخت کاشته اند

فرسنگ: فرسخ ،واحدی برای طول ،نزدیک به شش کیلومتر

الی شهر...:تاشهر

ضایع: تباه (دراین جا- زشت)

طاق بسطام راضایع کرده است : ارزش طاق بسطام راازبین برده است

پایین تر بزنند : به پایین تر انتقال دهند

طغیان اب :بالا امدن اب (طغیان : ازحد خوددر گذشتن ،گستاخی ،نافرمانی)

سیصد سنگ--   (سنگ)واحدی است برای اندازه ی اب که مقداران بسته به هرولایتی متغیراست

سیصد    سنگ     اب  =«سنگ»- نقش ممیز (وابسته ی وابسته) دارد

مٌمٌر: محل عبور، گذرگا                   

**خلاصه دوطاق حجاری شده است ؛اولی بزرگ است. سنگ رابه طورهلال طولانی کشیده ،عقب برده اند.ایوانی شده است.ارتفاع پنج شش ذرع می شود.عرض وطول هم به همین قدر ها[است]. خیلی اثار خوبی بوده است.ازبناهای خسروپرویزاست.درروبه روی ایوان،درقلعه ی پایین،شکل خسروسواره ازسنگ تراشیده اند،بسیاربزرگ.هیکل خسروواسب خیلی ازاسب وادم متعارف بزرگتراست .نیزه دردست خسرواست؛با لباس حرب،کلاه خود،زره وترکش تیره.اسب شبدیزاست.پای راست اسب که برجسته،ازسنگ بیرون اورده،ازران شکسته است.دست راست خسروهم که نیزه گرفته بود،شکسته اند.نصف سراسب راهم شکسته اند.یک سپری هم ازخسرواویزان است اما«به این شکستگی،ارزد به صدهزاردرست».واقعاً عجب حجاری شده است.چه به تناسب اعضا ساخته است.به قاعده ی نقاشی درست بی عیب که حالاامکان ندارداحدی بتواند قلمش رابزند.

طاق:سقف(اهمیت املایی دارد )

حجاری:سنگ تراشی(اهمیت املایی دارد)/ هلال: ماه نو(که به شکل کمان باریک است)

ایوان: پیشگاه خانه

ذرع : واحداندازه گیری،معادل گز؛104سانتی متر(اهمیت املایی دارد)[زرع:کاشتن]

متعارف : معمول،متداول/ لباس حرب: لباس جنگ

ترکش: تیردان/ شبدیز: نام اسب «خسروپرویز»

به این شکستگی ارزدبه صدهزاردرستبه این: باوجوداین

ارزد: می ارزد،ارزش دارد(فعل مضارع اخباریدستورتاریخی)

صدهزار:عدد کثرت

معنی: باان که این مجسمه،شکسته وناقص است،ازبسیاری ازنمونه های سالم، بهتروباارزش تراست.(تضمینی ازشعرحافظ است):

  « بکن معامله ای وین دل شکسته بخر        که باشکستگی ارزد به صدهزاردرست»

«چه» به تناسب اعضا ساخته است:«چه»--زیراکه

به قاعده :به روش،به شکل،به مانند

احدی: شخصی،کسی، فردی

قلم زدن:(دراین جا)کنایه از«سنگ تراشی»

**دٌم اسب رابه طوری دراورده، قلم زده است [که] مثل موشده است.اسب هم زره پوش بوده است.اسباب زین وبرگ اسب،مثل اسباب اسب فرهنگی های حالاست.ساغری

اسب،بازاست،پوشیده نیست.منگوله*های زیادی مثل یراق اسب کردی درسراسب وگردن و...داردومنگوله ی بلند،یعنی مثل جاروهای نرم ازبغل پشت اسب اویزان است. صفحه ی بالای این مجلس بازتصویرخسرواست.ایستاده است.یک دستش درقبضه ی شمشیر[و]دست دیگرش رابه دست موبدموبدان که درطرف یساراوحجار شده،داده،حلقه راباهم گرفته اند که علامت صلح ووداد واتحاداست.

دراورده: نقش کرده،برجسته کرده

زین وبرگ :مجموع زین وتنگ ودهانه وان چه که اسب راباان بیارایند،ابزارجنگی

فرنگی: خارج

ساغری: فاصله ی ازدٌم تامقعد اسب، کفل اسب(اهمیت املایی دارد)

منگوله : رشته هایی ازریسمان نخی یاابریشمی که به شکل رشته یاگلوله درست کنند وبه

اطراف لباس، علم،بند پرده، بند تصبیح ویراق اسب می اویزند

یراق:زین وبرگ (اهمیت املایی دارد )قبضه ی شمشیر : دسته ی شمشیر(اهمیت املایی دارد)

موبد موبدان : پیشوای علمای زرتشتی / طرف یسار: طرف چپ(مقابل یمین: طرف راست)

وداد: دوستی محبت

**لباس خسروتاجی داردوکٌلجه*ی کوتاهی که اویزهای جواهرگران بهادارد وشلوار[و] کفش دارد.باکفش های مثل این زمان،به طورکفش فرنگی، موبدمو بدان به همین جورلباس ها بدون جواهروتاج،طرف دست چپ وشکل شیرین،زن خسرو،درطرف دست راست؛دریک دستش ابریقی است.دست دیگررا بلند کرده حلقه راگرفته است.لباس شیرین به طورملکه ی انگلیس یافرانسه ی حالیه که درلباس سلام هستند، به همان نحواست.شنلی دردوش شیرین است.لباسش به طورلباس هندی،افغانی،ارمنی وفرنگی شباهت دارد وهم چنین لباس خسروودیگران،مرکب ازلباس این چهارطایفه است.

تاج: کلاه جواهر نشان که پادشاهان برسرمی گذارند،افسر، دیهیم

کلجه: قسمتی لباده(جامه ی گشاد وبلند)وپالتو؛ جامه ی استین کوتاهی که روی قبامی پوشند

اویز : ان چه که به لباس یا چیزدیگری اویزان باشد

کفش های مثل این زمان: کفش های امروزی، متعلق به دوره ی حاضر

به طور --- مثل،مانند

به طورکفش فرنگی : مانند کفش های فرنگی(اروپایی)

موبد موبدان: رئیس وبزرگ پیشوایان دین زرتشت

ابریق: ظرف سفالین برای شراب؛ کوزه،کوزه ی اب (اهمیت املایی دارد )

به طور ملکه ی انگلیس: مانند ملکه ی انگلیس / ملکهک پادشاه: زن یا همسرپادشاه

حالیه : اکنون ، الان،این زمان،امروزی/ لباس سلام: نوعی لباس رسمی

به همان نحواست: به همان شکل (صورت) است

شنل: جامه ی گشاد بی استین که برروی لباس به دوش می اندازند

طایفه : گروه،قوم، جماعت

** درصفحه ی دیگر،طرف دست راست خسروکه به زمین نزدیک است ، صفحه یبزرگی  

است .صورت شکارگاه جرگه ی خوک، حجاری شده است. خسرووبزرگان ومغنی ها و اهل طرب درکرجیها نشسته اند. نی زارها درآورده اند شکل ماهی ومرغ ابی هم درآورده اند،خوک زیادی می دوانند.خسرو به تیرمی زند، معنی ها همه چنگ می زنند. فیل ها رابسیار خوب حجاری کرده اند. بالای این شکارگاه،اغاغنی خواجه باشی،محمدعلی میرزای مرحوم- که ازاهل طوالش گیلان بوده است،با اجداد معیرالممالک هم خویشی داشته-زحمت کشیده حجاری درمقابل این حجاری کرده است.

جرگه: گروه،دسته/ جرگه ی خوک: گله ی خوک ها

مغنی: اوازه خوان(اهمیت املایی دارد)

اهل طرب: منظوراهل موسیقی است؛نوازندگان وخوانند گان

کرَجی: نوعی قایق

دراورده اند: نقش کرده اند، حجاری کرده اند، ساخته اند

می دوانند : فعل گذراشده ی «می دوند» (خوک زیادی می دوانند: جمله ی سه جزئی گذرابه مفعول)

چنگ : نوعی الت (ابزار )موسیقی

اغاغنی خواجه باشی : اهمیت املایی دارد (نام شخصی است)

طوالش : یکی ازشهرهای استان گیلان ، نام دیگر ان ،هشتپراست (اهمیت املایی دارد )

هم خویشی : نسبت خانوادگی، پیوند خویشاوندی،فامیلی

** شکل محمد علی میرزاباریش بلند، روی تخت حشمت الدوله، پسرش در مقابل ایستاده؛ یک پسر کوچک دیگر در عقب ایستاده .خود اغاغنی هم باهیئت کریهی در جلوایستاده واین اشکال رابدساخته اند وازبس بد است ونمود ندارد،روی حجاری رارنگ امیزی کرده اند. رنگ های بد، الحق طاق راظایع کرده است. مقابل این شکارگاه خوک،حجاری دیگر کرده اند: جرگه ی شکارگاه مرال*است : دراین جاپادشاه سوارایستاده است ، چتر بزرگی بالای سرش نگاه داشته اند . سایر مردم شکار می کنند ومرال می دوانند. جرگه چی ها این جاسوار اسب وشترهستند وکشته های مرال رابه شتر بارکرده اند .بعضی ازاین اشکال ناتمام است که ازقدیم تمام نکرده اند.

هیئت : شکل وشمایل ،قافیه(به صورت «هیات» نیزدرست است)

کریه : زشت، نامتناسب (اهمیت املایی دارد )

اشکال : جمع «شکل»، شکل ها، گونه ها

نمود ندارند :نماوزیبایی ندارد

الحق :واقعاً، حقیقتاً(قید تاکید )

مرال : غزال ، اهو

جرکه چی ها : گروه های شکارچی، شکاربانان

** اطراف این اشکال گل بوته های بسیار خوب دراورده اند. ازهر جور،به خصوص جلوایوان  رامنبت کاری بسیارخوبی کرده اند. بخصوص گل بازو غنچه ی گل کوکب دراورده اند ، بسیار بسیار بسیاراعلا . بالای ایوان این طرف، ان طرف، هرطرفی ملائکه ای است، بسیارخوب حجاری شده است . بالای ایوان ،هلالی ازسنگ دراورده اند . علامت ونشانی است که ان زمان بوده است . پله [ای] ازسنگ ساخته اند که بالا می رود امابالای پله رفتن اشکالی دارد . حالا چند نفر کوه کمر روکه در بیستون شب [و] روز بالا اتش روشن کرده اند ،اینجا امده اند از این پله ها کمرها وجاهای صاف، مثل بزکوهی بلکه بهتررفتند [و] امدند. بسیاربسیار عجیب بود. بعدازاین ایوان ،ایوان دیگری است کوچکتر از این ؛ شکل دو نفر دیگر ان جا حجاری شده است ، نه به خوبی حجاری طاق اول.می گویند شاپور نرسی است . الله اعلم وخطوط پهلوی هم کنده شده اند، ترجمه کرده بودند پیش عماد الدوله بود

منبت کاری : کنده کاری وبرجسته کردن نقش روی چوب

گل باز وغنچه ی گل کوکب دراورده اند  هم گل کاملاً شکفته ی کوکب وهم غنچه ی ان را حجاری کرده اند

اعلا :خوب ، عالی، برتر

ملائکه : جمع«ملک» به معنی فرشته

اشکالی دارد : مشکل است

چند نفر کوه کمر رو :کسانی که به راه ها وپیچ وخم  های کوه اشنایی دارند وبه راحتی از ان بالا می روند، کوهنورد

شاپور :شاهپور(ازپادشاهان سلسله ی ساسانی )

نرسی : ازپادشاهان ساسانی

الله اعلم : «خداداناتراست»

** عکاس باشی ، عکس همه رابرداشت . عصری سوار شده  برگشتیم، غروبی منزل .شب خوابیدیم. قریه ی بسطام که حالا درمیان عوام  معروف به طاق بستان است وطاق حجاری معروف دراین جاست، سرابی دارد که در بهار واویل تابستان زیاده بر یک صد سنگ اب دارد لیکن از اوایل پاییزاب او کم می شود. زیاده از هفت هشت سنگ باقی نمی ماند واین اب تقسیم درمزارع مشخصه می شود.

عکس همه رابرداشت : ازهمه ی اشکال ونقش ها عکس گرفت

«ی» درواژه های «عصری» و« غروبی» :«ی» قید است   زمان عصر وهنگام غروب

قریه : ده،روستا

عوام:جمع«عامه»،به معنی مردم،مردم عادی(درمقابل خواص به کار می رود)

سراب : سِر اب،زمینی که نزدیک اب چشمه یارود باشد

آب او کم می شود: مرجع« او »  سراب دستور تاریخی (کاربرد ضمیرشخصی برای غیر انسان)

این آب تقسیم در مزارع مشخصه می شود: تقدیم مسند (دستورتاریخی)  این آب درمزارع مشخص شده تقسیم میشود.

 

 

 

خودآزمایی.........................................................................................

1- درباره ی مفهوم این عبارت توضیح دهید واگرمشابه آن راسراغ دارید، بیان کنید.

 « به (= با)این شکستگی ارزد به صد هزار درست»

با آن که این مجسمه ،شکسته وناقص است ،ازبسیاری ازنمونه های سالم،بهتر و با ارزشتر است. تضمینی از شعر حافظ است:

« بکن معامله ای وین دل شکسته بخر          که با شکستگی ارزد به صد هزار درست»

2- به اعتقادناصر الدین شاه « طاق بسطام» درست است نه « طاق بستان» چرا؟

زیرا روستایی درکناران به نام« بسطام» وجود دارد.

 

                                                                                                                                 

 

                                                                                                                                 

 

[ دوشنبه ششم دی 1389 ] [ 21:52 ] [ رحیم پورسعیدی ]

درس هفدهم             

                                                             ديدار

نادر ابراهيمي متولد (1315) از داستان نويسان پر كار معاصر است وي داستان نويسي را از دهه ي 1320آغاز كرد

از مهمترين آثار وي به «بار ديگر شهري كه دوست مي داشتم » ابو المشاغل » مردي در تبعيد ابدي » «غزل داستان سال هاي بعد » و صو فيانه ها و عارفانه ها » مي توان اشاره كرد .

آن چه مي خوانيد بخشي از رمان سه ديدار اثر نادر ابراهيمي است او در اين اثر به باز آفريني زندگي امام خميني (ره) پرداخته و با بياني هنرمندانه حوادث زندگي امام را توصيف كرده است

نكات مهم

نادر ابراهيمي

متولد سال 1315

از داستان نويسان پر كار معاصر

مهمترين آثار او : «بار ديگر شهري كه دوست مي داشتم »«ابو المشاغل » «مردي در تبعيد ابدي » غزل داستان سال هاي بد ن «صوفيانه ها و عافانه ها »

محتواي رمان « سه ديدار » : باز آفرني زندگي امام خميني و توصيف هنرمندانه حوادث زندگي وي

*نادر ابراهيمي : از نويسندگان و قصه پردازان امروز است كه ده ها مجموعه داستان و كتاب از وي منتشر شده است «بار ديگر شهري كه دوست مي داشتم » و « مردي در تبعيد ابدي» از جمله آثار اوست

*امام خميني (م1368ه ش) : رهبر انقلاب اسلامي و بنيان گذار جمهوري اسلامي ايران سيد روح الله مصطفوي خميني مشهور به امام خميني از اعظام ] بزرگان [ علماي بزرگ روحاني و مراجع تقليد شيعه در عصر حاضر است وي نزد بزرگاني چون حاج شيخ عبد الكريم يزدي ، موسس حوزه ي علميه ي قم ، وآيت الله شاه آبادي (عارف شهير ]=مشهور[ ) و آيت الله بروجردي درس خواند و به مقام اجتهاد و مرجعيت نايل شد . در سال 1341 عليه دستگاه رژيم دست نشانده يپهلوي قيام كرد كه اين قيام منجر به نهضت 15 خرداد 42 شد و به همين سبب امام دستگير و ابتدا به تركيه و سپس به نجف تبعيد شد . امام در نجف نيز مجاهدات سياسي و فرهنگي خويش را ادامه داد در سال 1357 كه نهضت اسلامي مردم ايران اوج گرفت امام از تبعيد خارج شد و به ايران آمد و مبارزه با حكومت را تا سقوط رژيم شاهنشاهي و به پيروزي رساندن انقلاب اسلامي (22بهمن57 ) ادامه داد و فصل نويني در تاريخ ايران گشود امام خميني در 14 خرداد 1368 در گذشت مرقد ايشان در جنوب تهران و در كنار راهي كه شمال و جنوب كشور را به هم مي پيوندد واقع شده است

 

                                                         ديدار

* طلبه ي جوان در آن سرماي كشنده كه در تهران هيچ پيشينه نداشت ، برف بلند را مي كوبيد و پيش مي رفت يا برف كوبيده را پيش مي كوبيد قباي خويش به خو پيچان ، تن ها تنها

طالب ديگر چند چند با هم مي رفتند و در اين گروهي رفتن ، گرمايي بود تنگ هم ف گفت و گو كنان اما طلبه يجوان ما حاج آقا روح الله موسوي- به خويش بود و بس .

نكات مهم

محتواي درس : بازآفريني قسمتي از زندگي امام خميني در قالب رمان

پيشينه : سابقه

برف بلند را مي كوبيد : با هر قدم كه جلو مي رفت برف ها انباشته شده و پا نخورده زير پايش كوبيده (له) ميشد

يا برف كوبيده را بيش مي كوبيد : يا برف ها را كه ديگران زير پاهايشان لگد كرده بودند باز مي كوبيد (لگد مي كرد )

قبا : نوعي لباس بلند مردانه

طلاب:طلبه ها

در اين گروه رفتن گرمايي بود : «گرما»: شور و هيجان

تنگ هم : نزديك هم ، چسبيده به هم ، پهلو به پهلو

به خويش بود : كنايه از تنها بودن (معادل محاوره اي تو خودش بود )

*** حاج آقا روح الله از ميدان مخبر الدوله كه گذشت ، بخشي از شاه آباد را طي كرد ؛ به كوچه يمسجد پيچيد ، به در خانه يحاج آقا مدرس رسيد و ايستاد در گشوده نبود اما كلون هم نبود حاج آقا در را قدري فشار داد در گشوده شد . طلبه ي جوان پا به درون آن حيات محقر گذاشت و به خود گفت «خوب است كه نمي ترسد . خوب است كه خانه اش محافظي ندارد و در خانه اش چفت و كلوني ؛اما او را خواهند كشت .

نكات مهم

*سيد حسن مدرس : از رجال روحاني و سياسي دوره ي مشروطيت و اوايل دوره يپهلوي است تحصيلات خود را در اصفهان شروع كرد و در محضر عالمان بزرگ نجف به پايان برد و در بازگشت به اصفهان به تدريس پرداخت وي از نمايندگان دوره يدوم و دوره هاي بعد از آن بود . مبارزات وي با رضا شاه پهلوي در تغاريخ معاصر از جايگاه ويژه اي برخوردار است

كلون : قفل چوبي كه در قديم پشت در حياط مي گذاشتند و در را با آن مي بستند

محقر: كوچك

جفت و كلون : زنجير و قفل

فعل «ندارد » از آخر جمله ي« و در خانه اش جفت و كلوني »: به قرنه لفظي حذف شده

مرجع «او » او را خواهند كشت : مدرس

*** هم اين جا خواهند كشت رضا خان او را خواهد كشت انگلسي ها او را خواهند كشت چقدر آسان است كه با يك تپانچه وارد اين حياط شوند به چانب آن اتاق بروند و تيري به قلب مدرس شليك كنند قلب يا مغز ؟خدايا ،چرا هنوز،بعد از بيست و دو سال ... ذهن من اين مسئله را نگشوده است ؟ به قلب پدر شليك كردند يا به مغزش ؟

نكات مهم

تپانچه اسلحه يكوچك

مسئله را نگشده است : حل نكرده است («مساله » هم درست است )

پدر : منظور حاج آقا مصطفي ،پدر امام خميني )

«شليك كردند » :بعد از مغزش به قرينه لفظي حذف شده است

*** چرا مادر مي گفت : «قرآن جيبي اش به اندازه يك سكه سوراخ شده بود » و چرا سيدي مي گفت : صورت كه نداشت آقا !سر هم نيمي ..............ن

آقا روح الله بازگير افتاده بود : كدام يك مهم تر از ديگري است ؟ حاج آقا مدرس با كدام يك از اين دو بيشتر كار مي كند ؟ قلب يا مغز؟ كدام را تر جيح مي دهد ؟

« آقايان محترم !علما !روحانيون حوزه ها ! با مغزهايتان با حكومت طرف شويد . با قلب هايتان با خدا

نكات مهم

مادر : منظور از مادر امام خميني

قرآن جيبي اش به اندازه يك سكه سوراخ شده بود :يعني به قلب او (پدر امام خميني ) شليك كرده بودند

صورت كه نداشت آقا ، سر هم ، نيمي :صورتش از بين رفته بود و نيمي از سرش متلاشي شده بود يعني به مغز او شليك كرده بودند (فعل «ناشت» از اخراين جمله به قرينه ي  لفظي حذف شده است

آقا : منظور پدر امام

پدر حضرت امام كه مصطفي نام داشت در بين راه خمين اراك در سال 1281 به شهادت رسيد اما در آن زمان كمتر از پنج ماه سن داشت

گير افتاده بود : دچار مشكل شده بود

جمله ياخر از سخنان آيت الله مدرس است

مغز : مجاز از « فكر و انديشه »

قلب : مجاز از احساس

طرف شويد : كنايه از (مبارزه كردن

***اين جا حساب كنيد بسنجيد اندازه بگيريد چرتكه بيندازيد چرا كه با چرتكه اندازان بد نهاد روبه رو هستيد اما آنجا با قلب هايتان با خلوصتان با طهارتتان تسليم تسليم با خدا روبه رو مي شويد اين جا به هيچ قيمت نشكنيد ؛ ان جا شكسته و خمير شده باشيد . اين جا ف همه اش ، در پرده بمانيد آن جا در محضر خدا

نكات مهم

اين جا: « در روبه رو شدن با حكومت »

چرتكه بيندازيد : كنايه از علا قه و حساب شده رفتار كردن ، محاسبه ، سنجيدن »

بد نهاد : بد ذات ،بدجنس

چرتكه اندازان بد نهاد : استعاره از ماموران و كارگزاران رژيم پهلوي

آن جا :منظور در رويايي با خدا محضر خدا

خلوص : راستي طهارت : پاكي

اين جا : مقابله با زور گويان (به هيچ قيمت نشكنيد )كنايه از كه«به هيچ وجه تسليم نشويد »

شكسته و خمير شده : كنايه از تسليم و متواضع

در پرده بمانيد :كنايه از مخفيانه عمل كردن

محضر : محل حضور

پرده ها برداريد : كنايه از آشكارا و با راستي و صداقت رفتار كنيد

**آقا روح الله جوان ، دلش نمي خواست منبر برود اما دلش مي خواست حرف هايش را بزند هميشه گرفتار انتخاب بود « در ماه مبارك رمضان يا در محرم و صفر آيا براي تبليغ بروم ؟ باز كردم به خمين ؟ از پله هاي همان منبري كه حاج آقا مصطفي بالا مي رفت بالا بروم ؟ جوان ، بالا بلند ، موقر ، آرام ، بروم بالا ي منبر و بگويم كه رنج رعيت بس است ؟ حكومت خان هاي قداره كش بس است ؟ بگويم كه در خانه ي حاج آقا مدرس كه عليه دشمنان شما مي جنگد هميشه  ي خدا باز است و رضا خان او را خواهد كشت »

نكات مهم

منبر برود : كنايه از سخنراني كردن

حاج آقا مصطفي : نام پدر امام خميني

بالا بلند : قد بلند

موقر : با وقار ،آرام ، متين

رعيت : عامهي مردم ، مردم فرمانبرداري كه سر پرست دارند

خان : رئس ، امير ، ارباب ]خوان:سفره[ ، اهميت املايي دارد

قداره : نوعي شمشير پهن و سنگين

قداره كش : كنايه از آدم كش ، قاتل ، زور گو

هميشه يخدا : همواره ، در تمامي زمان ها

*** طلبه ي جوان وارد اتاق آقاي مدرس شد ؛ سلام كرد ، قدري خميد و همان جا پاي در نشست كه سوز برف بود و درزهاي دهان كشوده ي در .

آقاي مدرس طلبه را به اندازه يسه بار ديدن مي شناخت اما نه به اسم و رسم . برادرش حاج آقا مرتضي پسنديده را كه در مدرسه يسپه سالار ، كه گاه در محضر مدرس تلمذ مي كرد بيش مي شناخت اما هرگز حس نكرده بود كه اين دو روحاني جوان ممكن است برادر هم باشند هيچ شباهتي به هم نداشتند آدمي زاد مي توانست به نگاه ان يكي تكيه كند همان طور كه به يك بالش پر تكيه مي كند و مي توانست نگاه اين يكي را در چله يكمان بنشاند و به سوي دشمن پرتاب كند و مطمن باشد كه دشمن را متلاشي خواهد كرد.

نكات مهم

خميد : به نشانه ي احترام خم شد

پاي در : جلو در (اضافي استعارهي ،تشخيص )

درز :شكاف

درز هاي دهان گشوده يدر : استعاره مكنيه و تشخيص

تلمذ : شاگردي (اهميت املايي دارد

آن يكي : منظور « حاج آقا مرتضي پسنديده ف برادر امام خميني »

به نگاه آن يكي تكيه كند همان طور كه به يك بالش پر تكيه مي كند : آريه ي تشبيه (نگاه :مشبه)/بالش پر: مشبه به /تكيه كردن ]لطافت و نرمي[ : وجه شبه )

چلهي كمان : جايي كه تير قرار گيرد ، زه كمان

اين يكي : منظور «امام خميني »

نگاه استعاره يمكنيه (نگاه به «تير» تشبيه شده است كه در كمان مي گذارند و پرتاب مي كنند )

*خلاصهي كلام

1- نگاهبرادر امام : لطيف و آرامش بخش

2- نگاه امام :تيز و دشمن كش ( بي قرار و ظلم ستيز )

****** طلبه ي گفت : جناب مدرس در كوچه و بازار مي گويند كه شما مشكلتان با رضا خان مير پنج در اين است كه سلطنت را مي خواهيد نه جمهوري را و اعتقد به بقاي خاندان سلطنت داريد و نظام شاهنشاهي را موهبتي الهي مي دانيد ؛ حال آن كه رضا خان مير پنج و سيد ضياء و بسياري ديگر مي گويند كه كار سلطنت تمام است و عصر جمهوري فرا رسيده است .

مدرس ، مدت ها بود كه با اين ضربه ها آشناييداشتو با درد اين ضربه ها و به همين دليل ، هميشه پاسخ را در آستينش داشت .

نكات مهم

كوچه و بازار : مجاز از تمام شهر يا كشور

ميرپنج : عنوان و درجه اي در ارتش بوده است ، لقب رضا خان

موهبت :بخشش (اهميت املايي دارد )

سيد ضيا :منظور سيد ضيا ء الدين طباطبايي كه در جريان كودتاي سيا سال1299 به نخست وزيري رسيد

عصر : دوره

ضربه ها : استعاره از «تهمت ها و انتقادها

«آشنايي داشت » بعد از « درد اين ضربه ها » به قرينه ي لفظي حذف شده است

پاسخ را در آستينش داشت : كنايه از آماده ي جواب دادن بود

***خير آقا ...خير ... بنده با سلطنت چه ازآن قاجار باشد چه ديگر و ديگري ابداابدا موافق نيستم ؛ راستش ،اولاض نظام سلطاني را نظم مطلوبي براي امت و ملت نمي دانم .

امروز، سلطان درمانده يقاجار در استانه يسقوط نهايي تازه متوجه شده است كه خوب است سلطنت كند نه حكومت ؛ خدمت كند نه خيانت اما اين غول بي شاخ ودم كه معلوم نيست از مدوم جهنمي ظهوركرده و چطور او را يافته اند و  چه طور او را از درباني سفارت آلمان به اين جا رسانده اند تمام وجودش خود خواهي و زور پرستي و ميل به استبداد و اطاعت از انگليسي هاست . شما حرفي داري فرزندم .

نكات مهم

امت : گروهي از مردم ، جماعت پيروان يك پيامبر

ملت : مردم يك كشور كه تابع يك دولت باشند

نظام سلطاني : نظام پادشاهي و سلطنتي

آستانه ي سقوط

اضافه ياستعاري (سقوط به بارگاه و خانه ي مانندشده كه آستانه دارد

سلطنت كند نه حكومت : پادشاهي كند نه حكومت استبدادي و ظالمانه

غول بي شاخ ودم : استعاره يمصرحه از «رضا خان »

جهنم : استعاره از «مولد و موطن رضا خان »

اين جا : منظور مقام «پادشاهي »

فرزند : استعاره از امام «خميني »

***- از كجا دانستيد كه حرفي دارم ،حاج آقا ؟

-از نگاهتان . در نگاهتان اعتراضي هست

- مي گويم : شما به تنومندي رضا خان اعتراضي داريد يا به بيگانه پرستي اش

- منظورت چيست فرزندم

- زماني كه ضمن بحث مي فرماييد « اين قول بي شاخ ودم » انسان به ياد لاغري بيش از اندازهي شما در برابر غول اندامي رضا خان مي افتد و اين طور تصور مي كند كه مشكل شما با رضا خان ، مشكل شكل و شمايل و تنومندي اوست . نه اين كه او را آورده اند به هيچ پيشينه در علم سياست و دين و جاهل است و مستبد و به همين دليل جهل او را نگه داشته نه هيكل .

مدرس سكوت كرد

سكوت به درازا كشيد

آقا روح الله دانست كه ضربه اش ساده اما سنگين بوده است

نكات مهم

غول اندامي : اندامي تنومند مثل غول داشتن (واژه يمشتق مركب )

لاغري و غول اندامي : تضاد (طباق)

شمايل شكل و صورت / جاهل نادان / مستبد : خود راي

ضربه اش ساده اما سنگين  بوده است : انتقاد 0امام ) ساده ولي بسيار اثر گذار بود .

***عذر مي خواهم حاج آقا !قصد آزارتان را نداشتم؛ شما وقتي در حضور جمع به مسامحه به تنومندي يك نظامي بد كار اشاره مي كنيد به بخشي از موجديت آن نظامي اشاره مي فرماييد كه پديد آمدنش در يد اختبار آن نظامي نبوده و اراده ي الهي و تنومندي پدر و مادر روستايي احتمالاً در آن نقش داشته است در اين حال شما درا به بي عدالتي متهم خواهند كرد و احترام كلام عظيمتان را در باب خطر خوف آور استبداد درك نخواهند كرد و همه جا خواهند گفت كه آقاي مدرس مرد خوب و شوخ طبعي است كه سخنان تمكين بسيار مي گويد اما مسائل جدي قابل تامل چندان كه بايد در چنته ندارد و دشمنان شما و ملت و دين بهانه خواهند يافت و با آن بهانه ، نه فقط شما را بلكه كه شما را پرچمدار مان هستيد خواهند كوبيد و له خواهند كرد ...

باز سلطه ي خاموشي .

نكات مهم

مسامحه : آسان گرفتن ، سهل انگاشتن ف به نرمي و مدارا رفتار كردن

يد : دست

در يد اختيار نبودن : كنايه از اختيار نداشتن ، مختار بودن»

خوف آور : ترس آور ، هراسناك

شوخ طبع : بذله گو ، آن كس كه سخن نغز و نشاط انگيز مي گويد

سخان تمكين : نوعي حس آميزي

تامل : انديشه ودرنگ

چنته : كيسه ، توبره ، كيسه يدرويشان و شكارچيان كه داخل آن لوازم مي گذارند

چيزي در چنته ندارد : كنايه از چيزي براي عرضه كردن ندارد ، چيزي در اختيار ندارد

شما پرچم دارمان هستيد : تشبيه و كنايه از « رهبرو جلو دار » (شما : مشبه / پرچم دار : مشبه به)

كوبيدن و له كردن : كنايه از نابود كردن شكست دادن

سلطه يخاموشي : استعاري مكنيه (اضافي استعاري ) و تشخيص ] خاموشي به حاكم و سلطاني تشبيه شده است كه سلطه دارد .[

سلطه ي خاموشي :كنايه از سكوت كردن

*** طلاب سر به زير افكنده بودند . صدايشان از دهان اين طلبه يبي پرواي خوش بيان بيرون آمده بود ، بي كم و كاست مدرس تاثر را پس نشاند

-                    كاش كه شما با  همه ي جواني تان به جاي من به اين مجلس شورا مي رفتيد شما به دقت و موثر سخن مي گوييد حاج آقا جوان !

-             - ممنون محبتتان هستم حضرت حاج آق مدرس اما من اين مجلس را جنان شايسته نمي دانم كه جاي رو حانيت باشد .آن چه را كه شما مي گوييد ديگران هم مي توانند بگويند آن چه كه شما مي توانيد انجام دهيد كه دريگران نمي توانند ف دعوت جميع مسلمانان ايران است به مبارزه ي تن به تن با قاجاريان و رضاخانيان و جملكي ظالمان و وابستگان به اجانب اگر سرانجام به كمك ملت حكومتي بر كار آوريد كه عطر و بوي مولا علي عليه السلام را داشت وظيفه خود را به عنوان يك روحاني مبارز تمام عيار اجام داده ايد .

نكات مهم

صدايشان از دهان اين طلبه بيرون آمده بود : اين طلبه ، منظور امام خميني

بي پروا : بي ترس ، شجاع

تاثر: تاثير پذيري ، ناراحتي (منظور تاثير پذيري حاصل از سخنان امام

تاثر را پس نشاند : سكوت ناشي از تاثير پذيري كلام امام را شكست

حاج آقاي جوان : منظور امام خميني

اين مجلس : مجلس شوراي ملي

اجانب : جمع اجنبي ، به معني بيگانه

عطر و بوي حكومت مولا علي : استعاره ي مكنيه (حكومت علي (ع) به گل تشبيه شده است كه عطر و بو دارد )

تمام عيار : كنايه از كامل بودن

*** طلبهي جوان ! منظور تان اين است كه اصولاً ، من، موجود كم هدف كم كرده اي هستم ؟

خير هدف شما براي كوتاه مدت خوب است كه بنده به عنوان يك طلبه يكوچك جست و گر ، به اين هدف اعتقاد دارم اما روشتان را براي رسيدن به اين هدف روشي درست نمي دانم شما با دقت و قدرت به نقاط ضربه پذير رضا خان ضربه نمي زنيد بلكه ضربه هايتان را غالباً به سوي او و ديگران بي هوا پرتاب مي كنيد . شما در سنگر مشروطيت ايستاده ايد اما يكي از رهبران ما ف سال ها پيش از مشرو عيت سخن گفته است و در اسلام شرع مقدم بر شرط است  

نكات مهم

طلبه يجوان : منظور امام خميني

هدف گم كرده : صفت مشتق مركب (هدف/ گم / كرد/ه)

بي هوا پرتاب مي كنيد : بي هوا كنايه از ناكهان و بي دقت

سنگر مشروطيت : اضافه يتشبيهي (مشروطيت : مشبه /سنگر : مشبه به )

يكي از رهبران : منظور شيخ فضل الله نوري است كه به دنبال مشروطه يمشروعه بود

شرع : دين ، مذهب / شرط : مجاز از مشروطيت /شرع مقدم بر شرط است :دين (اسلام ) بر هر  شرط و شرو طي مقدم است .

***شما ، به اعتقد اين بنده ناچيز اين جنگ را خواهيد باخت و رضا خان به هر عنوان خواهد ماند و بساط قلدري اش را پهن خواهد كرد و ما را بار ديگر چنان كه قبل فرموديد از چاله به چاه خواهد انداخت ؛شايد به اين دليل كه آقاي مدرس ، تنهاي تنها هستند و همراهانش ،اهل يك جنگ قطعي نيستند و در عين حال ، آقاي مدرس ، كرچه به سنگر ظلم حمله مي كند اما از سنگر عدل به سنگر سنگر ظلم نمي تازد . در اين مشروطيت چيزي نيست كه چيزي باشد ...

نكات مهم

بنده يناچيز : امام خميني

قلدري : خودسري ، گردن كلفتي ، زورگويي

بساط قلدري : اضافي تشبيهي (قادري :مشبه /بساط :مشبه به )/بساط قلدري را پهن كردن : كنايه از زور گويي و خودسري كردن

از چاله به چاه انداختن :كنايه از م رهايي از يك مشكل كوچك و دچار مشكلي بزرگ تر نمودن »(آرايه ي تمثيل )

سنگر ظلم وسنگر عدل : اضافي تشبيهي (ظلم و عدل : مشبه /سنگر : مشبه به )

نمي تازد : حمله نمي كند ، هجوم نمي برد

چيزي نيست كه چيزي باشد : چيز ارزشمندي نيست

*** مانعي ندارد كه اسم شريفتان را بپرسم ؟

بنده روح الله موسوي خميني هستم از قم به تهران مي آيم . البته به ندرت .

بله ...شما تا به حال ، چندين جلسه محبت كرده ايد و به ديدن من آمده ايد و هميشه همان جا پاي در نشسته ايد ... چرا تا به حال ، در اين مدت ،نظري ابراز نداشته بوديد فرزندم ؟

چرا تا به حال اين افكار جوان و زنده را بيان نكرده بوديد ؟

مي بايست كه  به حداقل پختگي مرسيدند ، آقا كلام خام ، بدتر از طعام خام است

طلبهي جوان به هنگام برخاستن را مي دانست ف چنان كه به هنگام سخن گفتن را .

نكات مهم

به ندرت : كم ، اندك

افكار جوان و زنده : استعاره يمكنيه ، تشخيص (افكار تازه و جديد

پختگي : كنايه از « كامل شدن ن

نهاد « مي رسيدند »: افكار و سخنان

كلام خام : سخن نسنجيده

طعام خام : غذاي نپخته

خام و خام : جناس تام

كلام خام ، بدتر از طعام خام است : تمثيل

به هنگام برخاستن : به موقع بلند شدن و رفتن

به هنگام : مناسب ، شايسته ، درخور

فعل « مي دانست » از آخر جمله ي« چنان كه به هنگام سخن گفتن را » به قرينه ي لفظي حذف شده است

*** طلبه برخاست

مدرس برخاست

جملكي حاضران برخاستند

حاج آقا روح الله شما اگر زحمتي نيست يا هست و قبول زحمت مي كنيد ، بيش تر به ديدن ما بياييد و با ما گفت و گو كنيد . البته بنده بيشتر مايلم كه در خلوت تشريف بياوريد تا دو به دو در باب مسائل مملكت و مشكلات جاري حرف بزنيم و بعد شما نظريات و خواسته هاي مرا به گوش طلاب جوان حوزه برسانيد ...

سعي مي كنم آقا .

نكات مهم

حاج آقا روح الله : حاج آقا شاخص

روح الله : هسته يگروه اسمي

درخلوت : به تنهايي ، جايي كه كسي نباشد

درباب : درباره ي، در مورد

*** طلبهي جوان قدري به همه سو خميد و رفت تا باز برف هاي نكوبيده را بكوبد شب به شدت سرد بود دل روح الله به حدت گرم-«كه آتشي كه نميرد هميشه در دل او بود »

نكات مهم

قدري به همه سو خميد :به نشانه ياحترام اندكي به همه طرف خم شد

باز برف هاي نكوبيده را بكوبد : برف هاي نكوبيده استعاره از موانع و مشكلات (تا بتواند موانع جامعه «ظلم و ستم و استبداد را نابود كند )

شب: ظاهراً مجاز از هوا غ در باطن نماد ظلم و ستم و استبداد

حدت : تندي ، تيزي ، شدت

شدت و حدت : جناس ناقص اختلافي

سرد و گرم : تضاد ، تناسب و سجع متوازن

دل گرم بودن : كنايه از «اميد وار بودن »

فعل «بود » بعد از گرم به قرينه يلفظي حذف گرديده است

كه آتشي كه نميرد هميشه در دل او بود : آتش استعاره يمصرحه از شور و شوق

نميرد : خاموش نشود

آتش نميرد : استعاره يمكنيه ، تشخيص

اين عبارت تضمني است از شعر حافظ :

از آن دير مغانم عزيز مي دارند           كه آتشي كه نميرد هميشه در دل ماست

ارتباط معنايي دارد با :

هرگز نميرد آن كه دلش زنده شود به عشق          ثبت است بر جريده عالم دوام ما

طلاب هنوز ايستاده : طلاب : هسته يگروه اسمي / هنوز : قيد صفت(وابسته ي وابسته ) /ايستاده :صفت بياني

در جا مي جنبيد : در جاي خود تكان مي خورد

پي : دنبال

طرح دوستي ريختن : كنايه از دوست و يار شدن با كسي

از دست خواهد رفت : كنايه از از بين خواهد رفت

*** طلاب جوان ، در عرض پياده رو در كنار هم ، همه سر بر جانب حاج آقا روح الله كرده اند ، مي رفتند در سكوت و نگين كرده بودند او را . چه كسي مي بايست آغاز كند ؟

حاج آقا موسوي : ما همه مشتاقيم كه با نظرات شما آشنا شويم ... ما مشتاق دوستي با شما هستيم

سنگ روي سنگ براي ساختن اركي به رفعت ايمان

شهر سرد

مهتاب سرد

يك تاريخ سرما

و جواني كه با آتش درون ف پيوسته در مخاطره يسوختن بود ...

نكات مهم

نكين كرده بودند او را : كنايه از احاطه كردن او ( طلاب ف امام را هم چون نگيني احاطه كرده بودند ): مي توانيم براي اين جمله ، آريه يتشبيه نيز متصور شويم

سنگ روي سنگ : كنايه از اتحاد و هم بستگي

ارك : قله يمستحكم ، قصر ، كاخ ، عمارت حكومتي (ارگ )

رفعت : بلندي ، منزلت ، بلند قدري ، برتري ]رأفت : مهرباني [ 0اهميت املايي دارد )

اركي به رفعت ايمان : تشبيه (ارك : مشبه / ايمان : مشبه به / رفعت :وجه شبه)

شهر سرد : شهر مجاز جامعه و مردم

سرد بودن : كنايه از بي شور و شوق و حركت

مهتاب سرد : حس آميزي

يك تاريخ سرما : سرما نماد استبداد ، ظلم و ستم  ( تمام تاريخ مملكت ما پر از سرما رنج ستم و استبداد است )

جوان : منظور امام خميني

آتش درون : استعاره يمصرحه از شور و شوق آزادي

مخاطره : خود را به خطر انداختن

سوختن : كنايه از كشته شدن ، شهادت

معني عبارت پاياني : جواني(امام خميني كه با آتش عشق و شوق خود همواره در معرض شهادت (كشته شدن) بود

خودآزمايي

1- چرا امام خميني (ره) در انتقاد از سخنان مدرس مي گويد « همه جا خواهند گفت كه آقاي مدرس مرد خوب و شوخ طبعي است كه سخنان نمكين بسيار مي گويد »؟

چون مدرس با هيكل و وضع ظاهري رضا خان كار داشت با فكر و هدف و انديشه ياو سر و كار نداشت

2- امام خميني چه تفاوتي در نگاه امام و برادرش مي بيند ؟

نگاه برادر امام : آرام بخش ، دوستانه و لطيف

نگاه امام : پر از خشم ، بي قرار و دشمن ستيز

3- نويسنده در اين متن ، كدام ويژگي هاي شخصيت امام خميني (ره) را معرفي مي كند ؟

جدي بودن ، قاطعيت ، دشمن ستيزي ، عدم توجه به ظاهر ، باطن گرايي ، شور و اشتياق و عشق ، آماده براي جان باختن

4- زاويه ي ديد داستان را معرفي كنيد ؟

سوم شخص = داناي كل

5- آيا رمان ديگري مي شناسيد كه در بارهي يكي از شخصيت هاي تاريخي باشد ؟

خداوند الموت (حسن صباح)

خواجه ي تاج دار( آقا محمد خان قاجار )

سينوهه( طبيب مخصوص فرعون )

 

 

[ دوشنبه ششم دی 1389 ] [ 21:49 ] [ رحیم پورسعیدی ]

درس هجدهم

                                                       درآمدي بر ادبيات عرفاني

    استاد علامه جلال الدين همايي در سال 1287 شمسي در محله ي پاقلعه اصفهان ديده به جهان گشود و در سال 1359 شمسي وفات يافت.

از اين شخصيت برجسته آثاري گران سنگ و ارجمند چون«فنون بلاغت و صناعات ادبي» «مولوي چه مي گويد» «تاريخ ادبياتـ »غزالي نامه» «نهضت شعوبيه» «ديوان اشعار» و صدها مقاله ي تحقيقي باقي مانده است. همايي شاعري توانا با طبعي لطيف بود و در سروده هايش «سنا» تخلص مي كرد. يكي از آثار مهم استاد همايي،‌تصحيح مصباح الهدايه و مفتاح الكفايه نوشته ي عزالدين محمودبن علي كاشاني (وفات 735 قمري) است. مقدمه ي يك صد و بيست صفحه اي اين كتاب سرشار از نكاتي محققانه و عالمانه در شناخت  نويسنده ي مصباح الهدايه و مباحثي عميق و دقيق در باب تصوف است. بخش هايي از اين مقدمه را با اندكي تصرف و تلخيص مي خوانيم.

نكات مهم:

استاد علامه جلال الدين همايي:

در سال 1278 شمسي در محله ي پاقلعه ي اصفهان ديده به جهان گشود و در سال 1359 شمسي وفات يافت.

آثار: 1 ـ فنون بلاغت و صناعات ادبي 2 ـ مولوي چه مي گويد 3 ـ تاريخ ادبيات 4 ـ غزالي نامه 5 ـ نهضت شعوبيه 6 ـ ديوان اشعار 7 ـ مقاله هاي فراوان تحقيقي

تخلص همايي: «سنا»

كتاب «‌مصباح الكفايه»: اثر عزالدين محمود بن علي كاشاني (وفات 735 قمري)

يكي از آثار مهم استاد همايي،‌تصحيح «مصباح الهدايه و مفتاح الكفايه»

* محتواي مقدمه ي يك صد و بيست صفحه اي كه استاد همايي بر اين كتاب (مصباح الهدايه) نوشته اند:

1 ـ نكاتي محققانه و عالمانه در شناخت نويسنده ي مصباح الهدايه

2 ـ مباحثي عميق در باب تصوف

* استاد همايي،‌شاعري توانا با طبعي لطيف بود.

* جلال الدين همايي (1359-127 هـ ش): در اصفهان متولد شد وي از چهره هاي برجسته ي ادب فارسي و عربي معاصر است. در شاعري «سنا» تخلص مي كرد. از استاد همايي علاوه بر آثاري چون غزالي نامه، تاريخ ادبيات،‌فنون بلاغت و صناعات ادبي و... اشعار و مقالات فراواني در زمينه ي عرفان و ادب فارسي باقي مانده است.

* غزالي نامه : شرح زندگي، آثار و احوال امام محمد غزالي است كه استاد جلال الدين هماييآن را تأليف كرده است

* مصباح الهدايه و مفتاح الكفايه: از آثار عزالدين محمود بن علي كاشاني از دانشمندان و عارفان قرن هفتم و هشتم هجري است. اين كتاب يكي از آثار مهم فارسي در شرح اصول و مباني تصوف است و استاد جلال الدين همايي مقدمه اي مفصل بر آن نگاشته و آن را تصحيح كرده است.

* فنون بلاغت و صناعات ادبي: كتابي از استاد جلال الدين همايي و از مراجع معتبر در زمينه بلاغت و از نخستين درس نامه ها در اين زمينه است.

 

عرفان اسلامي:

... اگر در تاريخ تفكر بشر احاطه داشتيم،‌ميتوانستيم منشأ و سرچشمه ي اصلي عرفان را پيدا كنيم و بگوييم كه اين فكر،‌نخستين بار از انديشه ي كدام ملت تراوش كرده و چه عواملي در رشد و نمو آن اثر داشته است اما متأسفانه اين احاطه را نداريم و نتوانيم داشت.

 

            پشّه كي داند كه اين باغ از كي است        كاو بهاران زاد و مرگش در دي است

              كِرم كاندر چوب زاييده است حال           كي بداند چوب را وقت نهال

احاطه: تسلط و آگاهي كامل/ تراوش: ترشح،‌چكه كردن

تراوش كردن فكر: استعاره ي مكنيه (فكر به مايعي تشبيه شده است كه تراش مي كند)

نمو: رشد

بيت اول:

پشه: 1 ـ نماد «كوچكي،‌حقارت و ضعيفي» به ضرورت وزن مشدد تلفظ مي شود.2 ـ استعاره ي مصرحه از «انسان»

كي داند: استفهام انكاري (هيچ گاه نخواهد دانست)

اين باغ: استعاره ي مصرحه از «هستي و آفرينش»

از كي است؟ از چه موقع ووجود داشته است؟

كاو: 1 ـ مخفف : كه او» 2 ـ مرجع ضمير «او» پشه دستور تاريخي

بهاران زاد: متولد بهار، زاده ي فصل بهار {يا بهاران: هنگام بهار/ زاد : زاده شده است}

مرجع : «ش» (در «مرگش» : پشه : نقش مضاف اليه

دي : مجاز از «زمستان» (علاقه ي جزئيه)

بهاران و دي / زاد و مرگ: تضاد

واج آرايي: تكرار صامت «ك»

بهار و دي: تناسب . كي و دي : جناس ناقص اختلافي

معني: پشه(انسان) هيچ گاه نمي تواند از ابتدا و چگونگي راز آفرينش آگاهي يابد زيرا كه او در بهار متولد مي شود و در زمستان مي ميرد (عمر او محدود است)

مفهوم: عجز انسان در شناخت آفرينش و هستي

رديف: است / واژگان قافيه :‌كي و دي / حروف اصلي : ـِ ي / حروف الحاقي ندارد / قاعده ي 2

بيت 2:

كِرم: استعاره ي مصرحه از «انسان»

چوب: استعاره ي مصرحه از «هستي و آفرينش» (مجاز از «درخت»)

زاييده است: به دنيا آمده است: زاييده شده است.

كي بداند؟ استفهام انكاري (هيچ گاه انكار نخواهد دانست)

چوب را وقت نهال: «را» فك اضافه (وقت نهال (بودن) چوب را)

معني: كرم (انسان) كه اكنون در چوب قطع شده تنه ي درخت ( جهان) لانه كرده است: هيچ گاه زمان نهال بودن آن (دوره هاي نخستين جهان) را درك نخواهد كرد.

مفهوم (دوبيت) عدم شناخت و احاطه ي كامل انسان بر تاريخ بشر

واژگان قافيه: «حال» و «نهال» / حروف اصلي :ال / حروف الحاقي ندارد / قاعده ي 2

قالب: مثنوي / وزن عروضي اين دو بيت : فاعلاتن، فاعلاتن،‌فاعلن/ بحر عروضي: رمل مسدس محذوف

... جايي كه در تاريخ عرفان و ادب به كوچه هاي بن بست و بيابان هاي بي سر و ته بر مي خوريم كه راه به جايي نتوانيم برد،‌در تاريخ نامحدود تفكر بشر ،‌از انديشه هاي محدود چه انتظار توانيم داشت؟

 

كس زآغاز و ز انجام جهان آگه نيست          اول و آخر اين كهنه كتاب افتاده است

«كوچه هاي بن بست» و «بيابان هاي بي سر و ته» استعاره ي مصرحه از «موضوعات و مسائل حل نشدني» «مجهولات و ناشناخته»

چه انتظار توانيم داشت؟ استفهام انكاري ـ انتظاري نمي توانيم داشت

انجام: پايان

تضاد: آغاز و انجام ــ اول و آخر

كهنه كتاب : 1ـ استعاره ي مصّرحه از « جهان »  2ـ تركيب وصفي مقلوب ـ كتابِ كهنه

افتاده است : كنايه از تين كه « از بين رفته است »

بيت داراي آرايه ي « حسن تعليل » است

در بيت نوعي « لفّ و نشر » نيز ديده مي شود ( لفّ 1: لفّ 2: انجام // نشر 1 : اول / نشر 2 : آخر )

معني : هيچ كس از آغاز و پايان اين جهان آگاه نيست . زيرا اول و آخر اين كتاب كهنه ( جهان پير ) از بين رفته است ( در دسترس نيست )

مفهوم : عدم شناخت از راز خلقت و هستي

... چكيده ي افكار و عقايدي كه در طي هزاران سال به صورت خصايص فطري در روح ايرانيان موجود بوده و در نهضت هاي سياسي و مذهبي و علمي و ادبي ايشان جلوه گر شده است ، انكار نمي توان كرد و اين معني كه عرفان اسلامي با روح ايراني و عصاره و شيره ي همين قسم افكار و عقايد پرورش يافته است هم قابل انكار نيست و ليكن عرفان اسلامي مولود تعليمات اسلام است .

نكات مهم :

چكيده : خلاصه ، فشرده / خصايص : جمع « خصيصه » ، ويژگي ها

اين معني : اين سخن / عصاره : افشره ، شيره

قِسم : نوع

عصاره و شيره ي ( همين قسم ) افكار : نوعي استعاره ي مكنيّه

انكار : منكر شدن ، ناشناختن ، باور نكردن / مولود : ولادت يافته ، زاييده شده

... در تصوّف ، نشانه هايي از عقايد مانوّيه و مزدكيو مسيحي و زردشتي و بودايي و تعليمات حكماي ايراني و هندي بي شك وجود دارد اما آنچه در دنيا به نام عرفان اسلامي خوانده مي شود ، بي شبهه مولود تعليمات قرآن و پيغمبر اسلام و صحابه ، مخصوصاً مولي الموالي علي بن ابيطالب ـ عليه السلام ـ است . اساس و ريشه ي عرفان اسلامي از آغاز ظهور اسلتم در تحت تربيت و تعليمات پيغمبر اكرم (ص) و صحابه مايه گرفت اما در آن عصر نه مسلكي خاص به نام تصوف  ونه طايفه و فرقه اي مخصوص به نام صوفي وجود داشت . جماعتي كه به واسطه ي زهد و قناعت و مواظبت بر طاعت و عبادت و آشنايي به اسرار دين در مقابل دنيا پرستان جاهل ، طبقه ي ممتازي را تشكيل مي دادند ، در آغاز اسلام به نام اصحاب صُفّه و بعداً به نام صحابي و تابعي و عنوان عبّاد و زهّاد و نسّاك شناخته مي شدند . اما كلمه ي تصّوف و صوفي در معني مسلك و فرقه ي خاص ، در قرن دوم يا در اواخر سده ي اول هجري ظهور كرد .

نكات مهم:

مانويّه : پيروان آيين « ماني » نقّاش كه در زمان شاپور اول ادعاي پيغمبري كرد و كتابي به نام « ارژنگ » دارد و آيين او تركيبي از عقايد زردشتي ، يهود و عيسوي بود .

مزدكي ك منسوب به « مزدك » : آييني كه مزدك در زمان قباد پادشاه ساساني آورد و اساس آن بر اشتراك اموال و تساوي مردم بود .

بي شبهه : بدون شك و ترديد

مولي الموالي : سرور سروران ، مولاي مولايان

صحابه : ياران پيامبر ، جمع « صحاب »

مايه گرفت : قوت يافت

عصر : دوره

مسلك : طريقه ، روش

زهد : پرهيزگاري ، پارسايي ، ترك دنيا و پرداختن به عبادت

صفّه : ايوان ، جاي مسقف غرفه مانندي در مساجد ( اصحاب صفّه : ياران پيامبر كه خانه نداشتند و در مساجد به سر مي بردند )

عباد : جمع « عابد » ، عبادت كنندگان

زهّاد : جمع « زاهد» ، پرهيزگاران

نسّاك : پرهيزكاران ، عابدان

... اگر عرفان را به درياي بي كران و آرا و عقايد و مذاهب را به جوي ها و نهرها كه به درياي عظيم مي پيوندد مانند كنيم ، تشبيه شاعران نكرده بلكه حقيقتي را براي تقريب به ذهن به صورت مثل توضيح داده ايم . راه يافتن به سرچشمه هاي اصلي و پيدا كردن منابع اوليّه ي اين همه اسرار و رموز كه در عرفان نهفته مي باشد ، كار آساني نيست . فقط از روي تراوش هاي فكري و گفتار ها و رفتار هاي عارفان بزرگ مي توان پي برد كه اين چشمه ها راه به درياي عظيمي بي نهايت دارد .

نكات مهم :

درياي بي كران : درياي بدون كناره و ساحل ، درياي بسيار گسترده و بزرگ

دو تشبيه ( در سطر اول ) : 1ـ عرفان ك مشبّه / درياي بي كران : مشبّه به // 2ـ آرا و عقايد و مذاهب : مشبّه / جوي ها و نهرها : مشبّه به

تقريب به ذهن : نزديكي به ذهن ( اهميت املايي دارد )

مثل : داستان ، مثال

سرچشمه هاي اصلي : استعاره ي مصرحه از « منابع اوليّه ي عرفان »

ترواش هاي فكري : استعاره ي مكنيّه

چشمه ها : استعاره ي مصرحه از « اسرار ، رموز ، آرا و عقايد عرفاني »

درياي عظيم : استعاره ي مصرحه از « عرفان و عظمت الهي »

ادوار : جمع «دوره» ، عصرها / اطوار : جمع « طور» ، حالت ها ، شكل ها ( اهميت املايي دارد ) طوايف : جمع « طايفه» گروه ها ، قوم ها / مظاهر : جمع « مظهر » محل ظهور ، نمود ها.

... عرفا غالباً از طبقه ي روشن فكر علماي عصر خود و بسياري از ايشان در مقامات دنيوي صاحب درجات و مناصب عالي بودند ؛ با اين همه ، به همه چيز پشت پا مي زدند و يك جهت ، به سوي خداپرستي مي رفتند مشاهده ي اين احوال ، مردمان مستعد را به تكاپوي طلب مي انداخت و درد شوق در دل ايشان مي افكند تا به جست و جوي حقيقت بشتابند و در راه خداپرستي گام نهند . براي تصديق اين معني كافي است كه به احوال خود رجوع كنيم . وقتي كه يك نفر زاهد و عابد حقيقي و وارسته را مي بينيم كه با نهايت فقر و تهي دستي يك دنيا استغنا و طمأنينه و نشاط روح دارد ، اگر دلي بيدار داشته باشيم بي اختيار به يك معني مرموز و يك عالم روحاني وسيع تر و بي آلايش تر از اين جهان مادي پرشر و شور سراسر زحمت و رنج متوجه مي شويم و خود به خود مي گوييم :

نكات مهم :

مناصب : جمع « منصب » پست ها ، مقام ها ( اهمّيّت املايي دارد )

پشت پا زدن : كنايه از « ترك كردن ، دوري نمودن ، صرف نظر كردن ، ناديده گرفتن »

يك جهت : مستقيم

تكاپو : دوندگي ، جست و جو ( واژه ي « مشتق ـ مركّب » تك + ا + پو )

دل : مجاز از « وجود »

درد شوق در دل افكندن : كنايه از « ايجاد شوق و عشق »

راه خدا پرستي : اضافه ي تشبيهي ( خدا پرستي : مشبّه / راه مشبّه به )

در راه خدا پرستي گام نهادن : كنايه از « وحدانيّت ( خدا پرست شدن ) »

تصديق : تأييدكردن ، گواهي دادن

وارسته : آزاد و رها /رجوع : بازگشت

استغنا : توانگري ، بي نيازي /طمأنينه : آرامش ( اهمّيّت املايي دارد )

دل بيدار : تشخيص

بي آلايش : بدون آلودگي

          سوي شهر از باغ شاخي آورند               باغ و بستان را كجا آن جا برند

قالب : مثنوي / محتوا : عرفان / وزن عروضي : فاعلاتن ، فاعلن / بحر عروضي : رمل مسدّس محذوف

شهر : استعاره ي مصرّحه از « دنيا » / باغ : استعاره ي مصرّحه از « عالم  حقيقت و معنا »

شاخ : شاخه ، استعاره ي مصرّحه از « اندكي از حقايق و معاني عرفاني »

باغ و بستان : استعاره از « عالم معنا و ملكوت »

كجا : كي ، چه وقت ؟ كجا آن جا برند : استفهام انكاري

آن جا : منظور « شهر » (اين دنيا)

شاخ و بستان و باغ : تناسب

واج آرايي ؛ تكرار مصوّت بلند «ا»

معني : از عالم معنا فقط مي توان شاخه اي از عشق و معرفت به اين جهان آورد ، هرگز نمي توان كلّ عالم عشق و ملكوت را به اين جهان منتقل كرد .

مفهوم : اين جهان مادّي ظرفيّت كسب تمام حقايق عرفاني را ندارد

واژگان قافيه: « آورند » و « برند » / حروف اصلي: ـَ ر » / حروف الحاق : « ـَ ند » / قاعده 2 / تبصره ي1

       خاصه باغي كاين فلك يك برگ اوست           بلكه آن مغز است و اين عالم چو پوست                                       

خاصه : به ويژه ، مخصوصاً

باغ : استعاره ي مصرّحه از « عالم معنا »

فلك : آسمان  مجاز از « جهان » ( علاقه ي جزئيّه )

مرجع ضمير « او » : باغ  دستور تاريخي / مرجع ضمير « آن » : باغ ( عالم معنا )

بيت 3 تشبيه دارد :

مصراع اول :  1 ـ اين فلك مثل برگي از باغ معناست ] فلك ( جهان ) : مشبّه / برگ : مشبّه به / وجه شبه : كوچكي و حقارت [

مصراع دوم  2 ـ آن باغ مثل مغز است ] باغ : مشبّه / مغز : مشبّه به [

مصراع دوم  3 ـ اين عالم مثل پوست است [ اين عالم : مشبّه / پوست : مشبّه به ]

كنايه ها :

 1ـ مثل برگ بودن : كنايه از « بي ارزشي »

2ـ مثل مغز بودن : كنايه از « ارزشمندي »

3ـ مثل پوست بودن : كنايه از« بي ارزش بودن »

معني : بويژه باغي ( عالم حقايقي ) كه اين جهان مانند يك برگ از آن است . بلكه آن عالم مثل مغز است و اين جهان چون پوست آن مي باشد .

مفهوم : كوچكي و حقارت اين جهان مادي در برابر عالم معنا

واژگان قافيه : « اوست » و «  پوست » / حروف اصلي : « و » / حروف الحاقي : « ست » / قاعده ي 1/ تبصره ي 7

            بر نمي داري سوي آن باغ گام           بوي افزون جوي و كن دفع زكام

نكات مهم :

آن باغ : استعاره ي مصرّحه از « عالم معنا »

گام بر نمي داري : كنايه از « حركت نكردن »

افزون جوي : بيشتر بخواه / دفع كن : بران ، دور كن

 زكام : بيماري اي كه در اثر سرما خوردگي شديد يا ديگر عوامل شكل مي گيرد و حس بويايي انسان را ضعيف مي كند  استعاره ي مصرّحه از « گرفتاري ها و تعلقات مادي »

 معني : تو اي انسان ، چرا به سمت عالم معنا حركت نمي كني ؟ ميل و علاقه ات را به معنويت بيشتر كن و خود را از بيماري تعلق به ماديات ( زكام ) نجات بده . ( تا بتواني بوي حقيقت را استشمام كني ) [ مخاطب اين بيت : انسان گرفتار ماديات ]

واژگان قافيه « گام » و « زكام » / حروف اصلي : « ام » / حروف الحاقي ندارد / قاعده 2

               تا كه آن بو جاذب جانت شود             تا كه آن بو نور چشمانت شود

بو : آرايه ي ايهام 1 ـ ميل و علاقه 2 ـ رايحه

جاذب : جذب كننده ، به خود كشنده

جان : مجاز است « روح و وجود »

نور چشم شدن  : كنايه از « عزيز و ارزشمند گرديدن »

معني : تا اينكه بوي حقايق با وجود تو آميخته گردد و باعث معرفت تو شود ( همه چيز را زيبا و معنوي ببيني )

رديف : شود / واژگان قافيه : جانت و چشمانت / حروف اصلي : « ان » / حروف الحاقي : « ـَ ت »/  قاعده 2/ تبصره ي 1

 

                  چشم نابينات را بينا كند              سينه ات را سينه ي سينا كند

نكات مهم :

چشم نابينا : منظور چشمي كه از ديدن حقايق معنوي محروم است // نقش ضمير « ت »  ( در « نابينات » ) : مضاف اليه ( چشم نابيناي تو )

نابينا و بينا : تضاد

چشم ، نابينا و بينا : تناسب

سينه : آرايه ي تكرار ؛ مجاز از « قلب ، دل »

سينا : نام كوهي كه حضرت موسي (ع) براي مناجات به آن جا مي رفت ( طور سينا ، طور سينين)

سينه ي سينا : اضافه ي استعاري ، تشخيص

سينه ات را سينه ي سينا كند : كنايه از « سعه ي صدر و ازدياد صبر و تحمل »

سينه ات را سينه ي سينا كند : تشبيه ( سينه ي تو : مشبّه / سينه ي كوه سينا : مشبّه به / عظمت و بزرگي : وجه شبه )

آرايه ي تلميح : اشاره به ماجراي رفتن حضرت موسي (ع) به كوه طور ( سينا )

جناس ناقص اختلافي : 1ـ بينا و سينا 2ـ سينه و سينا

واج آرايي : تكرار صامت هاي « ن » ، «ت» و «سـ و مصوت بلند «ي»

معني : بوي حقايق ، چشم نابيناي تو را ( كه از ديدن حقايق معنوي محروم است ) بينا مي سازد و قلب و روح تو را چون دامنه ي كوه سينا بزرگ و با عظمت مي كند .

مفهوم : حقايق عرفاني به انسان روشني و عظمت مي بخشد

رديف : كند / واژگان قافيه : بينا و سينا / حروف اصلي : 1 / حروف الحاقي ندارد / قاعده ي 1

          اين صدا در كوه دل ها بانگ كيست            گه پر است از بانگ اين كُه ، گه تهي است

نكات مهم :

« صدا » و « بانگ» : منظور انعكاس حاصل از صداي حقيقت و معرفت است كه در كوه دل ها مي پيچد

كوه دل ها : اضافه ي تشبيهي ( دل ها : مشبّه / كوه : مشبّه به )

كُه : مخفف « كوه »  استعاره ي مصرّحه از « دل ( قلب ) انسان »

واژه هاي « اين» ، « بانگ» و « است » : آرايه ي تكرار

پر و تهي : تضاد

كُه و گه : جناس ناقص اختلافي

واج آرايي ؛ تكرار صامت هاي «ك» و «گ»

معني : اين صدا ( بانگ حقيقت و معرفت ) كه در دل انسان ها منعكس شده است ، صداي چه كسي است ؟ كه دل هاي آدميان گاه از اين صدا پر و گاهي خالي است .

مفهوم : 1ـ اشاره به فطرت خداجوي انسان ها 2ـ اشاره به حالات مختلف انسان ( برخي عشق را دريافت مي كنند و بعضي قدرت درك آن را ندارند)

مصراع دوم ارتباط معنايي دارد با :

« در او در جمع گشته هر دو عالم                  گهي ابليس گردد ، گاه آدم »    شيخ شبستري

رديف : « است» / واژگان قافيه : « كي» و «تهي» / حروف اصلي : « ي » / حروف الحاقي ندارد.

شاعران به ندرت « ي» را نيز به عنوان حروف اصلي قافيه قرار مي دهند.

... هر چه از محاسن و فضايل مي گويم راجع به عارف حقيقي است و گرنه از عرفان واقعي ـ بدبختانه ـ تا كنون بهره نيافته ام و بازار مسند نشينان خود فروش متصّوفه را نيز خريدار نيستم و با هيچ كدام از فرق موجود متصوّفه سرو كار ندارم و از پاره اي از ايشان سخت بيزارم و در حق اين طايفه همان مي گويم كه مولوي فرمود :

نكات مهم :

محاسن : نيكويي ها ، خوبي ها جمع « حُسن»

فضايل : فضيلت ها ، بزرگي ها

مسند : تكيه گاه ، تخت ، مقام و رتبه

مسند نشينان : بالا نشينان ، مرتبه داران ، بزرگان

خودفروش : خودنما ، خودستا ( صفت فاعلي مركب مرخم = خود فروشنده)

بازار مسند نشينان خود فروش : استعاره ي مصرّحه از « روش و منش افراد سود جو و فريب كار »

« را » فكّ اضافه  خريدار بازار مسندنشينان ... نيستم

فرق : جمع « فرقه» ، دسته و گروه

سر و كار ندارم :كنايه از ارتباط نداشتن»

پاره اي : برخي ، بعضي

بيزار : بيقرار ، دوري جوينده

در حق : درباره ي ، راجع به ، در مورد

اين طايفه ك منظور « مسند نشينان خود فروش متصوّفه »

                   حرف درويشان بدزدد مرد دون         تا بخواند بر سليمي زان فسون

قالب : مثنوي

محتوا : نك.هش صوفيان ظاهري

وزن عروضي : فاعلاتن ، فاعلاتن ، فاعلن

بحر عروضي : رمل مسدس محذوف

حرف : مجاز از « سخن ، كلام »

درويشان : ( در اين جا ) صوفي واقعي ، عارفان

دون : پست ، فرومايه

مرد : مجاز از « انسان »

مرد و زن : منظور « مسندنشينان خود فروش متصوّفه»

سليم ك ساده دل ، گول ، مارگزيده

زان : مخفف « از آن » در معني « با آن » ، « به وسيله ي آن »

فسون : مكر ، جادو ، فريب

مصراع اول : واج آرايي ؛ تكرار صامت « د»

بيت ، تلميح و اشاره دارد به اين باور عاميانه كه « جادو و ورد باعث معالجه ي شخص مار گزيده مي گردد »

معني: انسان پست و فرومايه از كلام درويشان حقيقي استفاده مي كند تا به وسيله ي آن مردم ساده دل را فريب دهند .

واژگان قافيه : « دون » و « فسون» / حروف اصلي : « ون » / حروف الحاقي ندارد / قاعده ي 2

 

               كار مردان روشني و گرمي است         كار دونان  حيله و بي شرمي است

مردان : منظور « عارفان واقعي و راستين »

مصراع اول : استعاره ي مكنيّه ( مردان به « خورشيد » تشبيه شده اند كه روشنايي و گرما مي بخشند)

دونان ك فرومايگان ، افراد پست ، جمع « دون»

واژه هاي « كار » و « است » : تكرار

در اين بيت « مردان » و « دونان» ، « روشني و گرمي » و « حيله و بي شرمي » در تقابل و تضاد با يكديگر قرار دارند

معني : كار جوانمردان ( عارفان حقيقي ) مانند خورشيد روشنايي بخش و گرمادهي است ، اما كار انسان هاي فرمايه ( صوفيان ظاهري ) حيله گري ، گستاخي و نيرنگ مي باشد.

رديف : است / واژگان قافيه : « گرمي » و « بي شرمي » / حروف اصلي : « ـَ رم» / حروف الحاقي « ي» / قاعده ي 2 / تبصره ي 1

 

                جامه پشمين از براي كد كنند              بومسليم را لقب احمد كنند

نهاد بيت : دونان

جامه پشمين : خرقه ، لباس درويشان و صوفيان

كد : رنج و سختي بردن در كار ، كوشش در طلب رزق و روزي ( در اين جا : گدايي )

بومسليم : شخصي كه در زمان پيامبر (ص) ، ادعاي پيغمبري كرد و به او لقب « مسيلمه ي كذّاب » دادند

بومسليم را لقب : حرف « را »  فكّ اضافه ( لقب بومسليم)

احمد : نام پيامبر اسلام (ص)

مصراع دوم تلميح دارد به همان داستان بومسليم كذّاب كه ادعاي پيامبري كرد

معني : انسان هاي پست ( صوفيان دروغين ) لباس پشمينه ي صوفيان را مي پوشند و با اين ظاهر فريبنده ، ارتزاق و گدايي مي كنند ، آن ها هر چيز دروغين را حقيقت جلوه مي دهند به عنوان مثال ، بومسليم را كه ادعاي پيامبري نمود ، پيامبر مي شمارند و لقب احمد ( پيامبر = محمد) را به او نسبت مي دهند .

مفهوم : نكوهش تزوير و ريا و تصوف دروغين ( سرزنش درويش نمايان سود جو و فرصت طلب )

رديف: كنند / واژگان قافيه: « كد » و « احمد »/ حروف اصلي « ـ َ د » / حروف الحاقي ندارد / قاعده ي2

 

خود آزمايي

1- موضوعي كه نويسنده ي وطلب طرح مي كند،با دو بيت آغاز درس چه ارتباطي دارد؟

اطلاعات ما نسبت به عرفان واقعي همانند آگاهي ما نسبت به جهان آفرينش،به جهان آفرينش،بسيار كم واندك است.

2- اصحاب صفه و تابعين چه كساني بوده اند؟

اصحاب صفه:جماعتي در آغاز اسلام بودند كه به واسطه ي زهد و قناعت و طاعت و عبادت در مقابل دنيا پرستان،طبقه ي ممتازي را تشكيل داده بودند و چون فقير و بي چيز بودند در صفه مساجد سكونت داشتند.

تابعين:كساني كه پيامبر را نديده بودند ولي اصحاب آن حضرت را درك كرده بودند.

3- عرفا براي بيان مقصود خود از اصطلاحاتي خاص استفاده مي كنند، سه اصلاح را در غزل معروف امام خميني (ره) با مطلع ((من به خال لبت اي دوست گرفتار شدم)) بيابيد و بررسي كنيد.

مدرسه: جايگاه علوم دنيايي كه از معرفت و عرفان واقعي در آن خبري نيست.

[ دوشنبه ششم دی 1389 ] [ 21:43 ] [ رحیم پورسعیدی ]

درس نوزدهم

در محراب عشق

     تفسير كشف الاسرار و عدّة الابرار نوشته ي ابوالضل رشيدالدين ميبدي است و تأليف آن در سال 520 هجري قمري آغاز شده است. نويسنده ي اين تفسير بزرگ ده جلدي آنرا به نثري شيوا نگاشته و در آن به بررسي كلمات و شأن نزول آيات ( التوبة الاولي) ترجمه ي دقيق و تفسير روشن آيات التوبه الثانية و تأويل و توجيه عرفاني و ذوقي بعضي آيات پرداخته است. بخشي از تأويل هاي عرفاني اين كتاب منتخب از التوبة الثانيه را مي خوانيم. 1 – با توجه به عبارات زير به اين پرسش ها پاسخ دهيد: و در آثار بيارند كه «علي عليه السلام» در بعضي از آن حرب هاي وي تيري به وي رسيد، چنانكه ، پيكان اندر استخوان وي بماند. جهد بسيار كردند، جدا نشد، گفتند : تا گوشت و پوست برندارند و استخوان نشكنند، اين پيكان جدا نشود». بزرگان و فرزندان وي گفتند : اگر چنين است صبر بايد كرد تا در نماز شود – كه وي ما را اندرود نماز چنان همي ببينم كه گويي وي را از اين جهان خبر نيست ». الف – معني واژه «ورد» چيست؟ جمع مكسر آن را بنويسيد: ورد : ذكر ، جمع ورد :‌ اوراد ب - «تكرار واژه» يكي از نشانه هاي كهنگي متن است. نمونه اي از آن را بيابيد. نمونه ي روشن تكرار، واژه ي «وي» است كه شش بار آمده . پ – پنج نشانه از نشانه هاي دستور تاريخي متن را مشخص كنيد : واژه «بعضي» در معني ديگري غير از معني امروزي آن بكار رفته است. نمونه ديگر : واژه «پيكان» است / تكرار واژه / كوتاهي و روشني جمله ها/ كاربرد «اندر» به جاي «در» / كاربرد : «همي» به جاي «مي» در مضارع اخباري در «همي ببينم»/ كاربرد مضارع اخباري با ساخت «بِ + بن مضارع + شناسه )، (بيارند : مي آورند = مي آورند) 2 – نوع «را» در جمله هاي زير، كدام است : نشانه هاي مفعولي، نشانه ي متممي يا «راي» ي مالكيت. الف) گويي وي را ازاين جهان خبر نيست. ب) تو را خبر نبود پ ) مرا از لذت مناجات الله در تن خبر نبود نوع «را» در هر سه جمله ، راي مالكيت است. هر گاه «را» همراه با فعل «است» يا «بود» معادل فعل «داشتن» باشد، رأي مالكيت ناميده مي شود. وي را خبري نيست : خبر ندارد. 3 – در محل هاي نقطه چين، عبارت زير واژه ي در حقيقت، شريعت و طريقت را درست بكار ببريد. «بدان كه .... گفت انبياست و ... كرد انبياست و ... ديد انبياست ». شريعت، طريقت، حقيقت 4 – معني و در صورت جمع بودن ،مفرد واژه هاي مشخص شده را بنويسيد: 1 – آن طايفه كه هر سه دارند، كاملان اند و ايشان اند كه پيشواي «خلايق» اند. 2 – آن طايفه كه هيچ ندارند از اين سه ، ناقصان اند و ايشان اند كه «بهايم» اند. 3 – آدميان زبده ي «كائنات » اند. 4 – انسان كامل هيچ طاعتي بهتر از آن نديد كه عالم را «راست كند». 5 – انسان كامل، مردم را «محب و مشفق» يكديگر گرداند. 1. خلايق : مخلوقات ، جمع خليفه 2. بهايم : چهارپايان ، حيوانات ، جمع بهيمه 3. زبده : خلاصه و برگزيده / كائنات : هستي 4 . راست كند : اصلاح و آباد كند 5. محب و مشفق : دوستدار و دلسوز در بيان شريعت و طريقت و حقيقت انسان كامل «انسان كامل» يكي از متون مهم عرفاني قرن هفتم اثر عزيزالدين بن محمد نسفي از مشاهير عرفاي اين قرن و از مريدان و پيروان سعد الدين حمّويي، عارف بزرگ است. نسفي اين كتاب را «22 جزء تأليف كرد و كار نوشتن آن را به سال 68 ه‍.ق در شيراز) به پايان رساند. آنچه در اين درس آمده ، آنچه در اين درس آمده، گوشه اي از فضايل و صفات انسان كاملي است كه با تلخيص از كتاب ياد شده نقل مي گردد. خودآزمايي درس 22 : 1 – باتوجه به متن «درس» در محراب عشق حديث «الصلوة معراج المؤمن» را توضيح دهيد. نماز تأثيرگذار حضرت علي (عليه السلام) را نشان مي دهد كه نماز واقعي مؤمن، سرشار از لذت حضور در كتاب محبوب است و استوارترين نردبان براي عروج روح آدمي است. 2 – مقصود نويسنده از مقايسه دو داستان چيست؟ نويسنده اول از نماز حيرت انگيز حضرت علي (علِيه السلام) ياد مي كند، كه در آن پوست و گوشت و استخوان شكافته مي شود و نماز گذار از لذت تقرب به پروردگار و شدت حضور قلب متوجه نمي شود. سپس براي اينكه ثابت كند امكان چنين حضور قلبي در نماز ممكن است و اين ماجرا حقيقت دارد، دليل مستندي ارائه مي كند و آن اين است كه خواننده را به سراغ كلام الهي برده و بخشي از داستان زندگي حضرت يوسف را كه مربوط به بريده شدن دست هاي زنان مصر است، يادآوري مي كند. 3 – با توجه به درس «انسان كامل» ويژگيهاي انسان كامل را بنويسيد (چهار مورد) با توجه به عبارت « انسان كامل آن است كه او را چهار چيز به كمال باشد». گفتارش با مردم پسنديده باشد. كارها و اعمالش درست، سودمند و خالصانه باشد. در حق بندگان خدا خيرخواه و نيك انديش باشد. آگاه و انديشمند باشد.

[ دوشنبه ششم دی 1389 ] [ 21:39 ] [ رحیم پورسعیدی ]

درس بيستم

       جمال جان فزاى روى جانان                                                                                                    

 

  تاريخ ادبيات:منظومه ي گلشن راز يكي از مشهورترين آثاري است كه رموز واصطلاحات عرفان درآن بيان وتفسير شده است.شيخ محمود 

     شبستري سرا ينده ي اين منظومه در993بيت به هفده سؤال منظوم شخصي به نام امير سيد حسين حسيني هروي پاسخ مي گويد .شيخ محمود شبستري(720 -687 ه-ق) ابيات اين منظومه را في المجلس؛ وپس ازشنيدن هربيت ازهفده بيت به اشارت بهاءالدين يعقوب تبريزي سروده واين

گوا ه قدرت شگفت شاعرانه وتشلط وپختگي اودر عرصه ي عرفان است.

 ازشيخ محمود شبستري علاوه برگلشن رازكه برآن شروح بسيارنوشته اند،اثر منظوم ديگري به نام سعادت نامه ودو اثرمنثوربه نام« حق اليقين»

 و«مرات المحققين»به جامانده است.درادبيات برگزيده اي كه ميخوانيدشيخ شبستري مسئله ي وحدت وجود را مطرح مي كند.هستي آيينه ي حق

 نماست وذرات واجزاي عالم جلوه گاه جمال محبوب. حركت  همه ي پديده ها به سوي او واو(حق) آغاز وانجام ومبداء ومقصدهمه ي پويش ها و

 تكا پوهاست .

نكات مهم

 

  منظومه ي گلشن راز :1 .يكي ازمشهورترين آثاري است كه رموز واصطلا حات عرفان در آن بيان وتفسير شده است.

        سراينده /شيخ محمود شبستري(720 -687)

   محتوا / در 993 بيت به هفده سوال منظوم شخصي بنام امير سيد حسين حسيني هروي پاسخ مي گويد

  2. شيخ محمود شبستري ابيات اين منظومه را في المجلس وپس از شنيدن هر بيت هفده بيت به اشارت بهاءالدين

   3. يعقوب تبريزي سروده واين گواه قدرت شگفت شاعرانه وتسلط وپختگي اودرعرصه ى عرفان است

  آثارشيخ محمود شبسترى:  1. ((گلشن زار )) كه بر آن شروح بسيار نوشته اند

                                           2. ((سعادت نامه )) (منظوم )

                                           3. ((مرات المحققين )) (منظوم )

در ابيات برگزيده ي اين درس ازكتاب گلشن راز، شيخ شبستري مسئله ي وحدت وجود رامطرح مي كند هستي آيينه ى حق نماست وذرات واجراي

عالم جلوه گاه جمال محبوب حركت همه ى پديده ها به سوىاو و (حق )آغاز وانجام ومبداء ومقصد همه ى پويش ها وتكاپو هاست.

 

* گلشن راز : اززيباترين منظومه هاى عرفانى است كه شيخ محمودشبسترى عارف مشهورقرن هشتم آن را درسال 717 درپاسخ به پرسش ها ى

امير حسيني سادات هروى سروده است .درمثنوى گلشن رازاساس عقايد عرفانى با عباراتى ساده درهزاربيت بيان شده است.(بخش اعلام )

 

* شيخ محمود شبستري : ازعارفان مشهورقرن هشتم كه رسايلي درمباحث عرفانى تآليف كرده است.ازآثارمنثوراو مى توان به «حق اليقين»اشاره

كرد.مهم ترين اثرمنظوم شبسترىنيز مثنوى«گلشن راز »است./(بخش اعلام)

 

*امير حسينى سادات هروى: ازبزرگان وعارفان قرن هفتم وهشتم است.سخن امير حسينى به خصوص درمثنوى هابسيارساده وروان وخالى از تكلف

است. شيخ محمود شبسترىمثنوى گلشن رازرا درپاسخ به هفده پرسش منظوم امير حسينى هروى سرود./(بخش اعلام )

 

 

                                                       جمال جان فزاى روى جانان              

    

          چو نيكو بنگر ى در اصل اين كار                  هم او بيننده ،همديده است وديدار                                          

قالب : مثنوى/محتوا :عرفان

وزن عروضى: مفاعلين فعولن /بحر عروضى:هزج مسدس محذوف

اين كار: منظور «هستي مطلق»(حق)  

ديده :ايهام 1- ديده شده        2- چشم

بيننده وديده وديدار :اشتقاق وتناسب

معنى:/ اگر دراصل اين كه هستىمطلق حق است ،تآمل وتدبركنى،بدانى كه همه يكى است كه به تمام صورت هاظاهرمى گرددوديده وبيننده وديدار همه اوست.

مفهوم :   وحدت وجود :اتحاد عاشق ومعشوق

 

واژگان قافيه :«كار » و«ديدار »/حروف اصلى:«ار »/ حروف الحقى ندارد /قاعده ى2

 

             حديث قدسي اين معنى بيان كرد              و« بى يسمع وبى يبصر » عيان كرد

حديث قد سى: كلامى از جا نب خدا وند كه در قرآن نيامده است

آرايه ى تلميح -»تو ضيحات( 2 )/اشاره است به حديث قدسى «فاِذا احببتهُ كُنتُ لهُ سمعاً وبصراًولساناً ويداً،بى يَسمعُ وبى يبصرُوبى ينطقُ وبى يطشُ»: هرگاه بنده ام را بدارم ،خود ،گوش وزبان ودست او خواهم شد ؛با من مى شنود،بامن سخن مي گويد وبامن خشم مى گيرد(هركارى انجام دهد،عين اراده وفعل من است )

عيان : آشكار،هويدا /بيان وعيان :جناس ناقص اختلافى

معنى:/حديث قدسى اين معنى را بيان نمود كه خداوند هر گاه بنده اى را دوست بدارد ، همه ى اعمال را كردار آن بنده عين اراده وفعل خدا مي شود .

رديف : كرد / واژگان قافيه : بيان و عيان /حرف اصلى :ان/ حروف الحاقى ندارد / قاعده ى 2

 

               جهان را « سر به آيينه مى دان »               به هر يك ذره اى صد مهر تابان

سر به سر: سرتا سر ،كاملاً/ جهان را سربه سر:«را»/فك اضافه (سربه سر جهان)

 

جهان را سربه سر آيينه مى دان : آرايه ي تشبيه (جهان:مشبه /آيينه :مشبهٌ به /بيان حقايق : وجه شبه )

مى دان :فعل امر مستمر (دستورتاريخى )-----»بدان

مهر : خورشيد ،استعاره از«حقايق واسرار الهى»

صد :عدد كثرت /يك وصد :تضاد وتناسب

اين كه در هر ذره صد خورشيد درخشان باشد :اغراق  ‍‍       

معنى:/ سرتا سر جهان رامثل آيينه اى بدان كه هرذره ى آن حقايق بزرگى را بيان مى كند.

مفهوم :جهان و كل پديده ها ،بيانگر وجود خداوند هستند

واژگان قافيه :«مى دان»و«تابان » /حروف اصلى:ان/حروف الحاقى ندارد /قاعده ى2

 

                اگر يك قطره رادل برشكافى                  برون آيد ازآن صد بحر صافى

اگر قطره را دل :     1.حرف «را »/ «فك اضافه »(دل يك قطره )

                             2. اضافه ىاستعارى ، تشخيص

بر شكافى: فعل پيشوند ى

بحر صافى: درياى آرام روشن وپاك، استعاره از «آفرنش جلوه ها ى الهى»

تضاد وتناسب :يك وصد /قطره ودريا (بحر)

اين كه از يك قطره صد دريا بيرون آيد :اغراق ونوعى پارادوكس

بروبحر :اجناس ناقص افزايشى

معنى:/ اگر دل  قطره اى را بشكافى خواهى ديد كه صد درياى روشن از حقايق رابه تو ارائه خواهد كرد .

مفهوم :/ تمام ذرات عالم جلوه ها اى ازخداوند را ارائه مى دهند

ارتباط معنايي دارد با بيت قبل وبيت هاى مرتبط باآن

واژگان قافيه :«بر شكافى» و «صافى»/حروف اصلى:«اف»/حرف الحاقى:«ى» /قاعده ى2 /تبصره ى1

 

               به هرجزئى زخاك اربنگرىراست               هزاران آدم اندروى هويداست

ار :مخفف اكر /راست:درست ودقيق /هويدا:پيدا،آشكار

آرايه ى تلميح :/ اشاره دارد به آفرينش آدم ازخاك

آدم وخاك:/تناسب                                      

معنى:/ اگر به هر جزئى از اجزاى خاك با دقت بنگرى مى بيني كه هر جزيى ازآن استعدادآن راداردكه آدم شودوكمالت حق رادر خودجلوه گرسازد /توضيحات 3

مفهوم :خاك ،استعدادآدم شدن دارد

واژگان قافيه :راست وهويداست/حروف اصلى«ا»/حروف الحاقى؛«ست» /قاعده ى 1 / تبصره ى7

 

                به اعضا پشه اى همچند پيل است                 در اسماءقطره اى مانند نيل است

به اعضا :ازلحاظ اندام / پشه :به ضرورت وزن مشدد تلفظ مى شود

پشه :نماد «كوچكى»/همجند :برابر ،معادل،هم قدر

پيل : فيل/در اسما: از لحاظ اسم ونام

نيل :نام رودىدر مصر ،در اين جا مجاز از«رود»به معناي مطلق (علاقه ى جزئيه)

آرايه ى تشبيه :مصراع اول / پشه ،مشبه /فيل :مشبهٌ به

مصراع دوم /قطره :مشبه / نيل :مشبهٌ به

پيل ونيل :جناس ناقص اختلافى

پشه وفيل /قطره ونيل :تضاد

بيت داراى« اصلوب معادله » است

معنى:/ در اصل وجود وارزش ،پشه با فيل تفاوتى ندارد وهمين طور قطره نيز با دريا فرقى نمى كند

مفهوم :\توضيحات4 همه ى موجودات در اندازه وتعيينات متفاوت اند اما در اصل وجود يكى هستند؛همان گونه كه قطره در اصل دريا است ودريا جزءقطره ها چيزى نيست .(وحدت وجود )

ارتباط معنايى دارد با:

 «مى دانم /كه چرا مى گويند ،اسب حيوان نجيبى است ،كبوتر زيبا ست /وچرا در قفس هيچ كسى كركس نيست /گل شب در چه كم از لاله قرمز دارد؟»

واژگان قافيه:«بيل » و «نيل» /حروف ا صلى:«يل »/ حروف الحاقى ندارد /قاعده ى2

 

                        درون حبه اى صد خرمن آمد              جهانى دردل يك ارزن آمد

حبه:دانه ،ذره

خرمن: توده وانوه چيزى؛استعاره از «ارسرار ومعارف هستى»

جهان : مجاز از «راز ها واسرار جهان »

ارزن: گياهى از تيره ى گندم ، نوعى از غلات ،نماد «كوچكى»

 دل يك ارزن : اضافه ى استعار ى ،تشخيص

ارزن وحبه وخرمن:تناسب

صد ويك:تضاد وتناسب

هر دو مصراع(از نظر ظاهرى)تناقض دارد

بيت داراى«اسلب معادله»است

معنى:/ خرمن ها اسرارومعارف هستي در دل يك دانه وجود دارد و همين طور در دل يك ارزن (از حقايق) نهفته است.

مفهوم :حقيقت هستى در تمام اجزاى پديده ها وجود دارد

ارتباط معنايى دارد با دو بيت قبل وهم ارتباط هاى آن:

«بهاعض پشه اى همچند پيل است                      در اسما قطره اى مانند نيل است»

رديف:آمد/واژگان قافيه :خرمن وارزن/حروف اصلى«-- َن»/ حروف الحاقى/ قاعده ى2

 

                به پر پشه اىدر،جاى جانى                 درون نقطه ى چشم،آسما نى    

پر و پشه:به ضرورت وزن مشدد تلفظ مى شود

پر و پشه :تناسب /پر وپشه اىدر:كار برد دو حرف اضافه براى يك متمم ‍/دستور تاريخى

جا وجان :جناس افزايشى

بيت« اغراق» دارد

آسمان:«اسرار هستى»،«حقيق»

نقطه ي چشم :از يك نگاه /اضافه ىتشبيهى (چشم :مشبه /مشبه ٌ به)/از نگاهى ديگر :استعاره ى مصرحه از «مردمك چشم »


ادامه مطلب
[ دوشنبه ششم دی 1389 ] [ 21:37 ] [ رحیم پورسعیدی ]

  درس بيست و يكم

                                                          سي مرغ و سيمرغ

 

شيخ فريد الدين عطار نيشابوري (618-540 ه‍ ق) آفريننده ي مثنوي بزرگ عرفاني منطق الطير است. منطق الطير داستان تمثيلي بلندي است كه عمده ترين انديشه هاي عرفاني تا عصر عطار را به زبان رمز در خود جاي داده است . در خلال اين داستان بلند، قصدهاي كوتاهي نيز بر سبيل تمثيل روايت مي شود. عطار با بيان اين داستان تمثيلي، مراحل سير و سلوك را در سفر تمثيلي سي مرغ به سوي سيمرغ به تصوير مي كشد.  

1 – با توجه به ابيات زير به پرسشها پاسخ دهيد :
مجمعي كردند مرغان جهان / آن چه بودند آشكار او نهان
جمله گفتند اين زمان در روزگار / نيست خالي هيچ شهر از شهريار
چو نبود كاقليم ما را شاه نيست؟ / بيش از اين بي شاه بودن راه نيست
يكدگر را شايد ارياري كنيم / پادشاهي را طلبكاري كنيم
پس همه در جايگاهي آمدند / سربه سرجوياي شاهي آمدند
الف – مصراع اول بيت سوم چه نوع جمله ي پرسشي است ؟ نوع «را» در اين مصراع چيست؟

پرسشي تأكيد است : اقليم ما هم بايد شاه داشته باشد
نوع «را» مالكيت است : --> اقليم ما را شاه نيست : اقليم ما شاه ندارد
 

 ب – آيا «شايد» قيد شك و ترديد است؟

خير به معني شايسته است مي باشد  

پ – كدام واژه ها جناس اند؟

جهان و نهان ، شاه و راه  

  2 – با توجه به بيت زير به پرسشها پاسخ دهيد :
«نه بدوره، نه شكيبايي از او / صد فراوان خلق سودايي از او
الف – معني «سودايي» چيست؟

سودا : خيال ، عشق / سودايي : داده و بيخود  

ب – با توجه به داستان منظور از «او» كيست؟

سيمرغ  

  پ – بيت را معني كنيد.

هدهد مي گويد : نه مي توانيد به او برسيد و نه دوري از او را مي توانيد تحمل كنيد، او كسي است كه دلدادگان بي شمار دارد.  

  3 – با توجه به ابيات زير به پرسشها پاسخ دهيد :
... هد هد به طاووس گفت :
چون به دريا مي تواني راه يافت / سوي يك شبنم چرا بايد شتافت
هر كه داند گفت با خورشيد راز / كي تواند ماند از يك ذره باز
الف - «دريا» با كدام واژه تضاد و تناسب دارد؟

دريا با شبنم تضاد و تناسب دارد  

 ب – طاووس نماد كيست؟

طاووس در منطق الطير نماد كساني است كه در انجام عبادات به اميد فرد يعني رفتن به بهشت دل خوشند.  

  پ – منظور از «دريا» و «شبنم» چيست؟

منظور از «دريا» حق تعالي و منظور از شبنم، «بهشت » است.  

 ت – منظور از «خورشيد» و «ذره» چيست؟

منظور از خورشيد پروردگار متعال و منظور از ذره، بهشت است.  

  ث – دو آرايه ي ادبي در بيت دوم بيايند.

خورشيد و ذره : تضاد
راز و باز ، داند و ماند : جناس
 

 ج – ايا جمله هاي مصراع هاي دوم پرسشي انكاري اند؟

هر دو پرسشي انكاريند  

  4 – با توجه به ابيات زير به پرسشها پاسخ دهيد :
بعد از بنمايدت پيش نظر / معرفت را وادي اي بي پا و سر
چون بتابد آفتاب معرفت / از سپهر اين ره عالي صفت
هر يكي بنياد شود بر قدر خويش / بازيابد در حقيقت صدر خويش
الف – در منطق الطير« معرفت» وادي چندم است ؟ منظور از «معرفت» چيست؟

معرفت وادي سوم است. در وادي معرفت، سالك به مقامي مي رسد كه خداوند را همه جا ناظر بر خود مي بيند و همواره به او توجه دارد.
ب – محل درست ضمير «ت» كجاست؟
ضمير «ت» مضاف اليه واژه «نظر» است.
پ - «معرفت »به چه چيزي مانند شده است؟
معرفت به آفتاب مانند شده است
الف- با توجه به ابيات زير به پرسشها پاسخ دهيد:
جمله گفتند آمديم اين جايگاه / تابود سيمرغ ، ما را پادشاه
ما همه سرگشتگان درگهيم / بي دلان و بي قراران رهيم
مدتي شد تا در اين راه آمديم / از هزاران سي به درگاه آمديم
چون نگه كردند آن سي مرغ زود/ بي شك اين سي مرغ، آن سيمرغ بود
الف – نوع «را» در بيت اول چيست؟

نوع «را» فك اضافه است
ما را پادشاه : پادشاه ما
ب – مفهوم «بي دلان» چيست؟
دلدادگان – عاشقان
پ – جناس زيباي ابيات كدام است؟
سي مرغ و سيمرغ
ت – بيت آخر اشاره به كدام عقيده در عرفان دارد؟
عقيده ي وحدت وجود
ث – حديث معروف «من عرف نفسه، فقد عرفَ ربّه» با كدام بيت متناسب است؟
با بيت آخر


خودآزمايي درس 24
1 – در بيت زير، مقصود از «دريا» و «شبنم » چيست؟
چون به دريا مي تواني راه يافت / سوي يك شبنم چرا بايد شتافت

در يك برداشت، منظور از دريا محبوب حقيقي يعني پروردگار مهربان است و شبنم هر چه غير خداست كه حقير است و ارزش دل بستن ندارد. با توجه به داستان، منظور از شبنم «بهشت» است.
2
- عذرآوري مرغان بيانگر چه مطلبي است ؟
نشان دهنده ي عواملي است كه سبب مي شوند انسانها شايستگي بهترشدن را از دست بدهند. به بيان ديگر عذرهای مرغان هر يك موانعي هستند كه انسان را از سير به سوي كمال باز مي دارند و او را به سكون يا گمراهي مي كشانند.
3
– تمثيل هاي اين داستان را بيابيد و چهار مورد را رمزگشايي كنيد:
سيمرغ : رمز خداوند است. هد هد رمز انسان كامل است
كوه قاف : رمز نزديكي به خداوند است . هم چنين رمزي از سرزمين قلب مؤمن است.
بلبل، نماد انسان هاي عاشق پيشه و هوسران است. كاووس، بط، بازشكاري و جغد هر كدام مفهوم رمزي دارند و قشري از مردم را با ويژگيهاي خاص نشان مي دهند.

[ دوشنبه ششم دی 1389 ] [ 21:31 ] [ رحیم پورسعیدی ]

                دوست دارد يار اين آشفتگی                          کوشش بيهوده به از خفتگی                                                          

آشفتگي : حيرت ’ سرگشتگی ’ پريشانی

به : بهتر/ خفتگی : خوابيدن ’ کنايه از " تلاش نکردن ’ سکون ’ بی حرکتی "

مصراع دوم : آرايه ی تمثيل

فعل " است " از آخر مصراع دوم ( به از خفتگی ) به قرينه ی " معنوی " حذف شده است

کوشش و خفتگی : تضاد

مرتب شده ی مصراع اول :يار، اين آشفتگی را دوست دارد (يار : نهاد/ اين : صفت / آشفتگی: مفعول / دوست دارد : فعل مرکب /جمله ی سه جزيی گذرا به مفعول )

معنی : معشوق (خداوند متعال ) اين آشفتگی و جنب و جوش را دوست دارد، سعی و کوشش بيهوده از خوابيدن و بی حرکتی بيشتر است.

مفهوم : 1- تاکيد بر تلاش سالک برای رسيدن به حق ( هر چند کم ارزش ) 2- اشاره به مقام " حيرت " ( وادی ششم: درس24 " سی مرغ و سيمرغ "

واژگان قافيه : آشفتگی و خفتگی  /  حروف اصلی : " ُ فت / حروف الحاقی :  " -  گی " / قاعده ی 2

 

                   بهر اين فرمود رحمان ، ای پسر             " کلُ يومٍ هُوَ فی شان " ای پسر

اين : اين موضوع  _ "تلاش و کوشش بندگان "

بهر : حرف اضافه به معنی " برای "                      معنای اصلی : خداوند رحمان 

رحمان: از اسمای خداوند، آرايه ی ايهام تناسب  

                                                                            معنای دوم: سوره ی "الرحمن" که با مصراع دوم که آيه ی

                                                                                   29 اين  سوره است تناسب دارد                                                                   

پسر : مجاز از انسان

" کل يوم هو فی شا ن " خداوند هر روز در کاری است ( سوره ی الرحمن ايه ی29 ) " تضمين "

مقصود از بيت اين است که با وجود اين که خداوند بی نياز است همواره در کار است پس ما که سراپا نقص و نيازيم و به کمال نياز داريم بايد هميشه در کار و تلاش باشيم  ( توضيحات 6 )

معنی : به خاطر همين توصيه به تلاش و کوشش خداوند مهربان در قران فرموده است : " که او هرروز مشغول کاری است "

مفهوم : ( همانند بيت قبلی ) توصيه به تلاش و کوشش

رديف : ای پسر / وازگان : رحمان و شان / حروف اصلی : ان / حروف الحاقی ندارد/ قاعده ی 2

 

            بعد از آنش از قفس بيرون فکند                                  طوطيک پريد تا شاخ بلند                                                            

بعد از اتش از قفس بيرون فکند : جا به جايی ضمير " ش "  بعد از ان از قفس بيرون فکندش

ضمير " ش "      نقش      مفعول

                           مرجع     طوطی محبوس در قفس

نهاد فعل " بيرون فکند " بازرگان ( محذوف است )

" که " ( در "طوطيک " ) : " ک " تحبيب و دوست داشتن ( طوطی دوست داشتنی )

پريد : به ضرورت وزن مشدد تلفظ می شود

معنی:  بعد از آن بازرگان طوطی را از قفس بيرون انداخت ( اما طوطی زنده شد ) و به سمت شاخه ی بلند درخت پرواز نمود.

وازگان قافيه : فکند و بلند / حروف اصلی : "   ند " / حروف الحاقی ندارد/ قاعده ی 2

 

                    طوطی مرده چنان پرواز کرد                    کا فتاب شرق ترکی تاز کرد                                                        

آفناب شرق : افتابی که در حال طلوع کردن از سمت مشرق است

ترکی تاز کردن : ترک تازی کردن تاخت آوردن ناگهانی مانند ترکان تاخت و تاز کردن کنايه از " به سرعت رفتن "

آفتاب شرق : استعاره ی مکنيه تشخيص

طوطی و پرواز : تناسب

آرايه  ی تشبيه :

مشبه : طوطی مرده / مشبه به : افتاب شرق / وجه شبه : به سرعت بالا رفتن

معنی : طوطی (که وانمود می کرد مرده است ) مانند خورشيد  مشرق که به سرعت در حال بالا آمدن است ، به طرف آسمان پرواز کرد .

رديف : کرد / واژگان قا فيه : پرواز و ترکی تاز / حروف اصلی : از / حروف الحاقی ندارد / قاعده ی 2

 

             خواجه حيران گشت اندر کار مرغ                       بی خبر، ناگه بديد اسرار مرغ

مرغ : منظور " طوطی "

بی خبر : غافل ، بدون اطلاع

اسرار را ديد : حس آميزی

واج آرايی : تکرار صامت " در "

* مرتب شده ی بيت: خواجه در کار مرغ حيران گشت و ناگهان ، بی خبر اسرار مرغ را ديد (  جمله ی اول : سه جزئی اسنادی و جمله دوم: سه جزئی با مفعول )

معنی : بازرگان از کار طوطی تعجب کرد و ناگهان ( غافل از همه چيز ) اسرار طوطی را فهميد ( ناگهان فهميد که چه سرّی بين دو طوطی وجود دارد )

رديف : مرغ / واژگان قافيه : کار و اسرار / حروف اصلی : ار /حروف الحاقی ندارد / قاعده ی 2

 

                   روی بالا کرد و گفت : " ای عندليب                 از بيان حال خودمان ده نصيب

نهاد جملات اين بيت : خواجه ( بازرگان )

عندليب : بلبل و مطلق هر مرغ

ضمير " مان "  ( در "خودمان " ): نقش " مضاف اليه " برای واژه ی " نصيب " ( از بيان حال خود نصيبمان بده ) يا نقش " متمم " ( از بيان حال خود به ما نصيب بده )

معنی : بازرگان رو به سمت بالا کرد و گفت :  ای طوطی ، ما را از شرح حال خود بهره مند کن .

واژگان قافيه : عندليب و نصيب / حروف اصلی :يب / حروف الحاقی ندارد / قاعده ی 2

 

                    او چه کرد آنجا که تو آموختی ؟                     ساختی مکری و ما را سوختی "

او : منظور " طوطی هندوستان "  - دستور تاريخی

آن جا : منظور " هندوستان" / تو : منظور " طوطی بازرگان " /  مکر : حيله و فريب

سوختی : سوزاندی ( در وجه گذرا به مفعول ) : کنايه از " غم زدگی ، ماتم "

ساختی و سوختی :  جناس ناقص اختلافی

معنی : آن طوطی در هندوستان چه کرد که تو آموختی؟حيله و مکری ساختی و ما را در ماتم و غم فرو بردی.

واژگان قافيه : آموختی و سوختی / حروف اصلی : وخت / حروف الحاقی : ی / قاعده ی 2

 

                  گفت طوطی " کاو به فعلم پند داد                   که رها کن لطف آواز و  وداد

کاو : که او ، مرجع " او "              طوطی هندوستان

به فعل : به طور عملی ، عملا ً   ، با عمل خود ( فعل : عمل ، کار )

ضمير " م " ( در " فعلم " ) نقش متمم ( او به فعل ( عملا ً   ) به من پند داد )

 لطف آواز : خوش آوازی

وداد : دوستی ، محبت ، مهربانی

" وداد "   و  "داد " : جناس ناقص افزايشی

معنی : طوطی گفت : که او ( طوطی هندوستان )  به طور عملی ( با عمل خود ) به من پند داد که لطف آواز و دوستی با بازرگان را رها کن .

مفهوم : عامل گرفتاری انسان ها ، خود نمايی و تعلقات است و راه نجات ، پرهيز از تعلقات و خودنمايی است و احترام به خاموشی و سکوت ( پند ، عملی است نه گفتاری )

واژگان قافيه : داد و  وداد / حروف اصلی : اد / حروف الحاقی ندارد / قاعده ی 2

 

                     زان که آوازت تو را در بند کرد                   خويشتن ، مرده پی اين بند کرد

زان که : از آن که ، به این سبب که

در بند کردن : ياز " گرفتاری و اسارت "

تو : طوطی بازرگان ( نقش : مفعول ) / " ت " ( آوازت ) : مضاف اليه

خويشتن : طوطی هندوستان

پی اين پند : به خاطر دادن اين پند ،برای بيان اين نصيحت

بند و پند : جناس ناقص اختلافی

معنی : علت زندانی شدن تو ، آواز خوش تواست و او 0 طوطی هندوستان ) برای دادن اين پند (به من ) خود را به مردن زد .

مفهوم : همانند بيت قبل

 رديف : کرد / واژگان قافيه : بند و پند / حروف اصلی : "- َند " / حروف الحاقی ندارد / قاعده ی 2

              يعنی ای مطرب شده با عام و خاص              مرده شو چون من ، که تا يابی خلاص "

مطرب : نوازنده ، رامشگر ، خواننده ، شاد کننده

عام و خاص : همه ، آرايه ی " تضاد " و نوعی " مجاز "

مرده شو : کنايه از " ترک تعلقات و وابستگی ها "

 خاص و خلاص : جناس ناقص افزايشی

مرده شو چون من : نوعی " تشبيه " ( البته غير قابل اعتنا )

آرايه ی تلميح : اشاره دارد به حديث" مُوتوا قبل ان تموتوا " : بميريد پيش از آن که بميريد

معنی : منظور و هدف اين است که ای کسی که هم نوای مردم شده ای ( برای آنان می خوانی و شادشان می کنی ) برای رها شدن ، مثل من بايد از قيد تعلقات ، خود را آزاد کنی و از ماديات دست بکشی ( بميری )

مفهوم : توصيه به عدم خودنمايی و ترک تعلقات و وابستگی ها

ارتباط معنايی دارد با بيت زير و هم ارتباط های آن :

ای حيات عاشقان در مردگی             دل نيابی جز که در دل بردگی

واژگان قافيه : خاص و خلاص / حروف اصلی : اص / حروف الحاقی ندارد / قاعده ی 2

                       دانه باشی ، مرغکانت برچنند                    غنچه باشی کودکانت برکنند

برچنند : بر می چينند / برکنند : برمی کنند         فعل های پيشوندی ( زمان : مضارع اخباری )

                                            مصراع اول : دانه باشی  - مشبه : تو ( محذوف )/ مشبه به : دانه

   آرايه ی تشبيه مفرد              

                                            مصراع دوم : غنچه باشی مشبه : تو ( محذوف ) / مشبه به : غنچه

آرايه ی ترصيع ( دانه         غنچه / باشی         باشی / مرغکا نت          کودکانت / برچنند          برکنند )

دانه و مرغکان و برچنند : تناسب/ بر چنند و برکنند : جناس ناقص اختلافی

والج آرايی: تکرار صامت " ن " 

 بت دارای آرايه ی " تمثيل "   و " اسلوب معادله " است

ضمير " ت " ( در " مرغکانت "  و " کودکانت " ) : نقش مفعول ( تو را برچنند و برکنند )

معنی : اگر مثل دانه ( خود نما ) باشی ، پرندگان تو را بر می چينند و اگر مثل غنچه جلب توجه کنی، کودکان تو را از ساقه جدا می کنند( می چينند )

مفهوم : نکوهش خودنمايی و خود آرايی ( و سهل الوصول بودن )

ارتباط معنایی دارد با :

هر که داد او حسن خود را در مزاد              صد قضای بد سوی او رو نهاد

واژگان قافيه : بر چنند و بر کنند / حروف اصلی : " َ ن " / حروف الحاقی " َ ند " / قاعده ی2/ تبصره ی 1

 

                      دانه پنهان کن به کلی دام شو               غنچه پنهان کن گياه بام شو

دانه و غنچه : استعاره ی مصرحّه از " هنرها ، جلوه ها و کمالات " / دانه و دام : تناسب ( در اين جا در مفهوم " متضاد به کار رفته اند )

دام شدن : کنايه از " جلب توجه نکردن " ، عدم جلوگيری "

غنچه و گياه: تناسب ( در اين بيت در مفهوم " متضاد " به کار رفته اند )

 

گياه بام                  علفی که از دانه کاه گل و يا ريخت و پاش چينه ی مرغان بر پشت بام رويد . به کنايه کسی يا چيزی که مورد توجه نباشد ، زيرا گياه بام را کسی آب و کود نمی دهد و نگران خشکيدن آن هم نيست

                               مصراع اول : مشبه : تو ( محذوف ) / مشبه به : دام

آرايه ی تشبيه   

                               مصراع دوم : مشبه : تو ( محذوف ) / مشبه به : گياه بام

آرايه موازنه : ( دانه        غنچه / پنهان کن         پنهان کن / به کلی          گياه / دام         بام /شو         شو )

دام و بام : جناس ناقص اختلافی

بيت دارای " تمثيل " است

واج آرايی : تکرار صامت های " ن "  و " ک "  و مصوت بلند "  ا "

بيت دارای " اسلوب معادله  " است

معنی : هنرها و فضا يل خود را پنهان کن و جلب توجه نکن.

مفهوم : پرهيز از خود نمايی و عدم جلوه گری و شهرت طلبی و تاکيد بر " خود را کم اهميت دانستن "

رديف : شو / واژگان قافيه:دام و بام / حروف اصلی : ام / حروف الحاقی ندارد / قاعده ی 2

 

             هر که داد او حسن خود را در مزاد                 صد قضای بد سوی او رو نهاد

مزاد : به مزايده گذاشتن ، در معرض فروش گذاشتن ( اهميت املايی دارد )

در مزاد ( مزايده ) گذاشتن حسن : کنايه از  " خود نمايی و خود آرايی )

اين که " حسن را در مزاد بگذارند " : استعاره ی مکنيه ( حسن به کالايی تشبيه شده است که خريد و فروش می شود )

قضا : سرنوشت ، تقدير ( اهميت املايی دارد ) / قضای بد : استعاره ی مکنيه ، تشخيص

سوی او رو نهاد : کنايه از " به سمت او آمد ، او را گرفتار کرد " / او و سو و رو : جناس ناقص اختلافی

صد : نشانه ی کثرت / صد و بد : جناس ناقص اختلافی

واج آرايی : تکرار صامت " د "

بيت دارای " تمثيل " است

معنی : هرکس که زيبايی و هنر خود را در معرض فروش بگذارد ( خود نمايی کند ) حوادث ناگوار فراوانی او را گرفتار می کند.

مفهوم : ( مانند بيت قبلی ) نکوهش جلوه گری ، خود آرايی و شهرت طلبی ( توصيه به گمنام بودن و خود را مورد توجه همگان قرار ندادن )   -  نتيجه شهرت طلبی و خودنمايی و جلوه گری = نابودی

 

                  چشم ها و خشم ها و رشک ها                   بر سرش ريزد چو آب از مشک ها

چشم ها : مجاز از" چشم زخم ها " ، " نظر بد " اشاره به اعتقاد " نظر زدن و چشم زخم"

چشم و خشم : جناس ناقص اختلافی / رَشک : حسادت / مَشک: کيسه ی آب / رشک و مشک : جناس ناقص اختلافی

واج آرايی : تکرار صامت " ش "

آرايه ی تشبيه مرکب :

مشبّه : فرو ريختن و هجوم خشم ها و چشم ها و رشک ها بر کسی / مشبّه به : فروريختن آب از مشک بر سر کسی / وجه شبه : افتادن و فرو ريختن  چيزی بر چيز ديگر / ادات : چومصرا ع اول دارای آرايه ی " تضمين المزدوج " می باشد       چشم ها و خشم ها و رشک ها [ " تضمين المزدوج " : آوردن سجع ها در کنار هم در يک جمله ]

معنی:  چشم زخم ها و خشم ها و حسادت ها مانند آبی که از مشک می ريزد، يک باره بر سرش خواهد ريخت.

مفهوم : نکوهش شهرت و ...

واژگان قافيه : رشک ها و مشک ها / حروف اصلی : " َشک " / حروف الحاقی : " ها " / قاعده ی 2 / تبصره ی 1

 

                     دشمنان او را ز غيرت می درند                      دوستان هم روزگارش می برند

غيرت : حسد

می درند: کنايه از " آزار می دهند "

دشمنان : استعره مکنيّه ( دشمنان به حيوان درنده ای( مثل گرگ ) تشبيه شده اند )

روزگارش می برند : کنايه از " عمر او را تباه می کنند "

دشمنان و دوستان : تضاد/ می درند و می برند : جناس ناقص اختلافی

معنی ( توضيحات 8 ) دشمنان به خاطر حسد موجب آزار او می شوند و دوستان هم عمر او را تلف و تباه می سازند .

واژگان قافيه :می درند و می برند/ حروف اصلی: " َر " / حروف الحاقی: " َند " / قاعده ی 2/ تبصره ی 1

 

                در پناه لطف حق بايد گريخت                    کاو هزاران لطف بر ارواح ريخت 

پناه لطف حق : اضافه ی تشبيهی  ( لطف حق : مشبه / پناه : مشبه به )

حق : منظور حق تعالی ( خداوند ) کاو : که او

هزاران : نشانه ی کثرت / ارواح : مجاز از " انسان ها "

گريخت و ريخت: جناس ناقس افزايشی

معنی :  بايد از شر بلاها و مصيبت ها به لطف و مرحمت خداوند پناه آورد زيرا که او هزاران لطف و مرحمت بر انسان ها نازل می کند.

مفهوم : طلب رحم و ياری از خداوند

واژگان قافيه : گريخت و ريخت / حروف اصلی : يخت / حروف الحاقی ندارد / قاعده ی 2

 

                  تا پناهی يابی ، آن گه چون پناه                      آب و آتش مر تو را گردد سپاه

آب و آتش : مجاز از " همه ی آفريده ها " : آرايه ی تضاد و تنا سب

آب : ( می تواند) تلميح به داستان های حضرت نوح (ع)  و حضرت موسی (ع ) داشته باشد

آتش : ( می تواند ) تلميح به داستان حضرت ابراهيم (ع )  ( که اين تلميحات در ابيات بعد توضيح داده شده است )

 پناه : آرايه ی تکرار

مصراع دوم : آرايه ی تشبیه ( آب و آتش : مشبه / سپاه : مشبه به )

تو را گردد سپاه : حرف " را "             " فک اضافه " ( سپاه تو می گردد )

سپاه کسی گشتن :کنايه از " ياور و ياريگر بودن "

واج آرايی : تکرار مصوت بلند " ا "

سپاه :(می تواند ) مجاز از يار و ياور باشد.

معنی  (توضيحات 9 ) (تا بدين صورت ) آن چنان پناهی بيابی که توصيفش ممکن . چنان پشتوانه ای که آب و آتش (همه ی آفريده ها ) سپاه و ياور تو گردند .

واژگان قافيه : پناه و سپاه / حروف اصلی : اه / حروف الحاقی ندارد / قاعده ی 2

 

                 نوح و موسی را نه دريا يار شد                 نه بر اعداشان به کين قهار شد ؟ 

هر دو مصراع " استفهام تاکيدی "  دارد ( حتما يار شد و قهار گشت .

 

                                                       حرف " نه " برای تاکيد از فعل جدا شده است

نوح و موسی را نه دريا يار شد

                                                         حرف " را " فک اضافه (  دريا يار نوح و موسی نشد ؟ )

                                                             تشبيه و تشخيص( مشبه : دريا / مشبه به : يار )

 

اعدا : دشمنان ( هم خانواده ی " عدو ،عداوت " )

قهار :چيره ،غالب ( اهميت املايی دارد )

آرايه ی تلميح ( توضيحات 10   )   بيت اشاره دارد به داستان غرق شدن قوم حضرت نوح و فرعونيان در رود نيل( آيه ی شريفه ی 90 ، سوره ی يونس )

واج آرايي : تکرار اين صامت " ر " و مصوت بلند " ا "

موسی و نوح و دريا : تناسب

معنی : آيا دريا يار نوح و موسی نگشت و بر دشمنانش از روی کينه چیره نشد؟

رديف : شد / واژگان قافيه : يار و قهار/حروف اصلی :ار /حروف الحاقی ندارد / قاعده ی 2

 

                 آتش  ابراهيم را نی قلعه بود؟                    تا برآورد از دل نمرود دود

ابراهيم ( ع ) : بنيان گذار توحيد ، پيامبری از بنی سام ملقب به خليل الله ، در روايات اسلامی گاهی او را پسر و گاهی پسر برادر آزر بت تراش دانسته اند. خانه کعبه ساخته ی حضرت ابراهيم (ع ) است.          (  بخش اعلام )

نی قلعه بود : استفهام تاکيدی ( حتما قلعه بود )/ نی : نه -  برای تاکيد از فعل " بود "جدا شده است

آرايه ی تشبيه (مصراع اول ) : آتش : مشبه / قلعه : مشبه به

قلعه بودن : کنايه از " امن بودن ، محافظ بودن "

                آتش و ابراهيم

تناسب      ابراهيم و نمرود

                 آتش و دو د

دود از دل برآوردن: کنايه از " خشمگين، ناراحت و نا اميد کردن " ( معادل امروزی: حسرت به دل گذاشتن)

دود و بود :جناس ناقص اختلافی

دود : استعاره ی مصرحه از " آه و ناله "

آرايه ی تلميح ( توضيحات 11 ) اين بيت اشاره دارد به داستان حضرت ابراهيم ( ع )که نه تنها آتش او را نسوزاند بلکه حافظ او شد ( آيه ی شريفه 68 سوره ی انبيا )

معنی : آیا آتش قلعه ای برای ابراهیم نبود تا اینکه نمرود را ناراحت و نا اميد نکرد ؟

واژگان قافيه : بود و دود / حروف اصلی : ود / حروف الحاقی ندارد / قاعده ی 2

 

             کوه يحيی را نه سوی خويش خواند ؟              قاصدانش را به زخم سنگ راند ؟

هر دو مصراع استفهام تاکيدی دارد

خواند : دعوت کرد

قاصدان : سوء قصد کنندگان ، کسانی که قصد جان او را کرده بودند / زخم :ضربه

کوه : تشخيص (استعاره مکنيّه )

آرايه تلميح  ( توضيحات 12 ) اشاره دارد به داستان پناه دادن کوه به الياس (ع ) ( ايليا :  پيغمبر بنی اسرائيل) که مولانا آن را به يحيی نسبت داده است

معنی : آيا کوه ، يحيی را به سوی خويش دعوت نکرد و دشمنانش را با ضربه ی سنگ دور نساخت ؟

واژگان قافيه : خواند و راند / حروف اصلی : اند / حروف الحاقی ندارد / قاعده ی 2

 


ادامه مطلب
[ دوشنبه ششم دی 1389 ] [ 21:30 ] [ رحیم پورسعیدی ]

درس بيست و دوم

                                                             طوطي و بازرگان

    مثنوی معنوی سروده ی مولانا جلال الدين محمد بلخی ( 672 604 ) عارف بزرگ و شاعر توانای ايرانی است اين اثر ارزشمند دريای عظيم و معارف الهی و عرفانی است و مولانا بسياری از داستان های آن را با بهره گيری از شيوه ی تمثيل بيان کرده است.

   داستان (( طوطی و بازرگان )) از جمله ی اين داستان هاست  ودر بر دارنده ی چند مطلب اساسی است. زندگی عاشق موقوف به فنا و نيستی است سخنان نغز عارفانه در کلام و قافيه و صنعت نمی گنجد نادان همواره گرفتار مشکلاتی است که برای خود به  بار می آورد در عرفان حفظ زبان و رعايت خاموشی لازم است جان همچون مرغ است و ...

  در داستان تمثيلی طوطی و بازرگان طوطی نماد (( جان )) پاک و مجرد و قفس نماد ((تن )) است و راه نجان از آن آزادی از قيد و بند و ترک تعلقات است . اين داستان پيش از مولانا در اسرار نامه ی عطار و پس از عطار در تفسير

  ابو الفتوح رازی و تحفه العراقين خاقانی آمده است . با هم خلاصه ای از اين داستان تمثيلی زيبا را می خوانيم .

 

                  سروده مولانا جلال الدين  محمد بلخی (672-604 ه ق ) عارف بزرگ و شاعر توانای ايرانی است.

مثنوی معنوی        اين اثر ارزشمند دريای عظيم معارف الهی و عرفانی است

                          مولانا بسياری از داستان های آن را با بهره گيری از شيوه ی تمثيل بيان کرده است.

 داستان طوطی و بازرگان از جمله اين داستان ها (داستان های تمثيلی) است 

 

                                                                                  

                                                                  1- زندگی عاشق موقوف به فنا و نيستی است

                                                                  2 - سخنان نغز عارفان در کلام و قافيه و صنعت نمی گنجد

محتوا و مطالب اساسی داستان طوطی و ...      3- نادان همواره گرفتار مشکلاتی است که برای خود به بار می  آورد

                                                                 4- در عرفان حفظ زبان و رعايت خاموشی لازم است

                                                                  5- جان همچون مرغ است و ..

 

در داستان تمثيلی طوطی و بازرگان          طوطی: نماد                جان

                                                           قفس: نماد               تن        راه نجات از آن ، آزادی از قيد و بند و ترک تعلقات است.

                        پيش از مولانا: در اسرار نامه عطار آمده است

اين داستان      پس از عطار: در تفسير ابوالفتوح رازی و تحفه العراقين خاقانی آمده است.

 

موقوف : وقف شده   - نغز : خوب ، خوش ، نيکو -   مجرد : پاک ، خالی شده از غير

جلال الدين محمد مولوی ( 672- 604 ه ق )  : از بزرگترين شاعران و عارفان ايرانی است. برهان الدين محقق ترمذی از استادان  او و حسام الدين چلپی و صلاح الدين زر کوب از مريدان و دوستدارانش بوده اند. تحول درونی و انقلاب شگرف زندگی اين عارف دلسوخته ، پس از برخورد با عارفی به نام محمد شمس تبريزی روی داد به طوری که مولانا پس از جدايی از شمس در فراق (دوری ) او زيباترین غزل های پر شور عرفانی را سرود که به غزليات شمس شهرت يافت . مجموعه ی آثار او شامل مثنوی و غزليات شمس ( به نظم ) و فيه ما فيه ، مجالس سبعه و مکاتيب ( به نثر ) است .(   بخش اعلام )

 

                                                     طوطی و بازرگان

                   بود بازرگان و او را طوطی ای                     در قفس محبوس زيبا طوطی ای

قاب : مثنوی / وزن عروضی : فاعلاتن فاعلاتن فاعلن / بحر عروضی : رمل مسدس محذوف

فعل بود از پايان هر دو مصراع به قرينه لفظی حذف شده است

او را طوطی ای بود : حرف " را  "             نشانه ی مالکيت ( او طوطی ای داشت )

محبوس : حبس شده، زندانی / قفس و محبوس : تناسب

طوطی : نماد جان پاک و مجرد /قفس نماد تن

معنی : بازرگانی طوطی داشت و آن طوطی زيبا در قفس زندانی بود.

رديف : طوطی ای  / واژگان قافيه : را و زيبا / حروف اصلی:1 / حروف الحاقی ندارد / قاعده ای 1

 

              چون بازرگان سفر را ساز کرد                      سوی هندستان شدن آغاز کرد

ساز کردن :کنايه از مهيا و آماده کردن / سفر را ساز کرد:- را -            حرف اضافه به معنای " برای" (برای سفر خود را آماده کرد )

معنی : وقتی که بازرگان قصد سفر کرد و رفتن به هندوستان را آغاز کرد.

رديف: کرد/ واژگان قافيه: ساز و آغاز /حروف اصلی ندارد / قاعده ی2

اين بيت با بيت بعدی موقوف المعانی است.

 

               هر غلام و هر کنيزک را ز جود                    گفت بهر تو چه آرم زود گوی

ز جود : از روی بخشش و کرم

غلام : خدمتکار مرد / کنيزک : خدمتکار زن

هر غلام و هر کنيزک را گفت: - را حرف اضافه به معنی به ( به هر غلام و کنيزک گفت)

غلام و کنيزک : تناسب

بهر : برای               [ بهرِ : يک تکواژ*  کسره برای  خود واژه ی (( بهرِ))  است و يک تکواژ مستقل نمی باشد]

جود و زود: جناس ناقص اختلافی/گوی : فعل امر از مصدر گفتن / بگو

معنی: ( بازرگان )به تمام غلام و کنيزان خود گفت: که برايتان چه ارمغانی بياورم ، سريع بگوييد .

واژگان قافيه : جود وزود / حروف اصلی: ود /حروف الحاقی ندارد/ قاعده ی 2

 

         هر يکی از وی مرادی خواست کرد                 جمله را وعده بداد ان نيک مرد

مراد : آرزو ، حاجت

خواست کرد : در خواست کرد ، طلب کرد

جمله را وعده بداد: را حرف اضافه به معنی به

بداد :داد فعل ماضی ساده دستور تاريخی

نيک مرد : ترکيب وصفی  مقلوب ( منظور  بازرگان )

واج آرايی : تکرار صامت "  د "  کرد و مرد: جناس ناقص اختلافی

معنی : هر يک از غلامان و کنيزکان از او چيزی درخواست کرد و او نيز به همه وعده داد.

واژگان قافيه : کرد و مرد/ حروف اصلی ((  َ_  رد )) / حرف الحاقی ندارد/ قاعده ی 2

 

                  گفت طوطی را چه خواهی ارمغان           کارمت از خطه ی هندوستان؟

را : حرف اضافه به معنی "  به "  ( به طوطی گفت )

ارمغان: تحفه ، هديه ، سوغات ، رهاورد                                

 کارمت : که بياورمت         ضمير ت : نقش متممی  ( برای تو بياورم ) 

                                        زمان فعل : مضارع التزامی

خطه :سرزمين ، ناحيه ( اهميت املايی دارد )

هندوستان : نماد ( عا لم معنا )

معنی : بازرگان به طوطی گفت چه هديه ای می خواهی تا برايت از سرزمين هندوستان بياورم.

واژگان قافيه : ارمغان و هندوستان / حروف اصلی : ان / حروف الحاقی ندارد / قاعده ی 2

 

          گفت آن طوطی که: آن جا طوطيان               چون ببينی کن ز حال ما بيان

آن جا : منظور هندوستان

طوطيان ( طوطيان هندوستان ) : نماد رهبر، راهنما و آگاه به اسرار

بيان کن : شرح بده ، تعريف کن / مرجع " ما " : طوطی بازرگان

معنی: طوطی گفت" اگر در هندوستان طوطيانی ديدی برايشان از حال من (که در قفس محبوس هستم ) بگو

واژگان قافيه: طوطيان و بيان/ حروف اصلی: ان / حروف الحاقی ندارد/ قاعده ی 2

 

            کان فلان طوطی که مشتاق شماست                 از قضای آسمان در حبس ماست

کان : که آن

 کان فلان طوطی: گروه اسمي در نقش  " نهادی " ( آن :وابسته ی پيشين = صفت اشاره/ فلان :وابسته ی پيشين= صفت مبهم/ طوطی : هسته )

شما : طوطيان هند

قضا : سرنوشت ،  تقدير( اهميت املايی دارد) غذا : خوراکی  ، خوردنی  / غزا : غزوه ، جنگ

ما و شما: جناس ناقص افزايشی

مرجع ( ما ) : بازرگان/ واج آوايی ، تکرار صامت  "س "   و   "  م  "

معنی : که آن فلان طوطی ای که دوستدار شماست از تقدير روزگار در قفس ما گرفتار است.

رديف : "است " / واژگان قافيه : " شما " و " ما " / حروف اصلی : "ا "  / حروف الحاقی ندارد / قاعده ی 1

 

            بر شما کرد او سلام و داد خواست      وز شما چاره و ره ارشاد خواست

او: طوطی محبوس در قفس

داد : عدل،  انصاف ، (  به معنی " عطا و بخشش " نيز آمده است )

مرجع "شما " : طوطيان هندوستان

ارشاد: راهنمايی

واج آرايی: تکرار مصوت " ا"

معنی: آن طوطی بر شما سلام کرد و از شما ياری و راهنمايی خواست .

رديف : خواست/ واژگان قافيه : داد و ارشاد /حروف اصلی : اد / حروف الحاقی ندارد / قاعده ی 2

 

          گفت می شايد که من در اشتياق               جان دهم اين جا بميرم در فراق ؟

می شايد : شايسته است

فراق : دوری ( اهميت املايی دارد )  [ فراغ : آسايش ]

می شايد که ....  ؟ استفهام انکاری ( شايسته نيست که)

معنی : گفت آيا شايسته است که من در شوق ديدار شما اين جا ( در قفس ) بميرم .

واژگان قافيه : اشتياق و فراق / حروف اصلی : اق / حروف الحاقی ندارد / قاعده ی 2

 

               ياد آريد ای مهان! زين مرغ زار                   يک صبوحی در ميان مرغزار "

مهان : بزرگان ( مه : بزرگ ) ، منظور " طوطيان هند "

مُرغ زار: پرنده ی بدحال و پريشان ( زار : ضعيف ، ناتوان ، درمانده )

صبوحی : شراب بامدادی ، مجاز از " خوشی و شادمانی "

مَرغزار : چمنزار ، سبزه زار

مُرغ زارو مرغزار : جناس ناقص حرکتی

معنی : ( طوطی گفت ) ای بزرگان ( طوطيان ) هنگام خوشی و شادی در چمنزار از اين پرنده ی ضعيف و در مانده نيز يادی کنيد 0 به يادش باشيد )

واژگان قافيه : زار و مرغزار / حروف اصلی : ار / حروف الحاقی ندارد / قاعده ی 2

 

                مرد بازرگان پذيرفت اين پيام                   کاو رساند سوی جنس از وی سلام

کاو : که او /جنس : هم جنس ( منظور  - طوطيان هند - )

 وی : منظور "  طوطی محبوس در قفس "

 مصراع دوم : واج آرايی  ، تکرار صامت " س "

معنی : مرد  بازرگان پذيرفت  که از طوطی برای همجنسا نش ( طوطيان هند ) سلام و پيام ببرد.

واژگان قافيه :پيام و سلام / حروف اصلی : ام / حرف الحاقی ندارد / قاعده ی 2

 

              چون که تا اقصای هند ستان رسيد             در بيابان طوطی چندی بديد

اقصا : دور، دورترين ( اهميت املايی  دارد )

طوطی چندی : " چند "که امروز به عنوان وابسته پيشين به کار می رود ( چند طوطی ) در گذشته وابسته ی پسين نيز بوده است دستور تاريخی

معنی :(بازرگان ) وقتی که به دورترين نقاط هندوستان رسيد در بيابان چند طوطی را مشاهده کرد .

واژگان قافيه : رسيد و بديد / حروف اصلی: يد /حروف الحاقی ندارد / قاعده ی 2

 

                 مرکب استانيد پس آواز داد                  آن سلام و آن امانت باز داد

مرکب :آن چه بر آن سوار شوند اعم از زمينی و دريای، اسب يا هر چيز ديگر

استانيد : متوقف کرد (گذرا شده ی "ايستاد " )

آواز داد : سخن گفت ، بانگ بر آورد ، صدا کرد

امانت: استعاره ای مصرحه از " پيام طوطی"

باز داد : باز گو کرد

واج آرايی : تکرار مصوت " ا "

معنی : اسب خود را متوقف کرد و آن طوطيان را صدا زد و پيغام طوطی خود را به آن ها رسانيد .

رديف : داد / واژگان قافيه :آواز و باز / حروف اصلی : از / حروف الحاقی ندارد / قاعده ی 2

 

                 طوطی ای زان طوطيان لرزيد بس                 اوفتاد و مرد و  بگسستش نفس

بس :  بسيار

                                                          کنايه از " مردن "

                                                          ضمير " ش " نقش مضا ف اليه " برای واژه " نفس "( نفس او )

بگسستش نفس: نفسش گسسته شد

                                                         بعضی از فعل ها که امروز گذرا هستند در گذشته به صورت نا گذر نيز   

                                                          به کار می رفته اند مثل " گسست " 

                                                           (در اين جا ) دستور تاريخی

واج آرايی : تکرار مصوت "   ُ  "    و      "  او "    / مصراع اول: تکرار مصوت " ای "

معنی: يکی از آن طوطيان بسيار بر خود لرزيد بر زمين افتاد و جان داد( مرد )

واژگان قافيه : " بس و نفس " / حروف اصلی : "   َ  س "  /حروف الحاقی ندارد / قاعده ی 2

 

                 شد پشيمان خواجه از گفت خبر              گفت: " رفتم در  هلاک جانور "

خواجه : در  لغت به معنی " شخص بزرگ " منظور " بازرگان "

گفت (مصراع اول ) : سخن ،گفتار (اسم است نه فعل ) / گفت ( مصراع دوم ) : فعل ماضی ساده از مصدر" گفتن" / گفت و گفت جناس تام

هلاک : نابودی ، از بين رفتن

رفتم در هلاک جانور : باعث از بين رفتن اين طوطی شدم ( جانور : طوطی )

معنی : بازرگان از گفتن خبر پشيمان شد و گفت: من باعث مرگ اين طوطی شدم

مفهوم : توصيه به حفظ زبان و رعايت خاموشی

واژگاني: خبر و جانور / حروف اصلی :   َ ر  / حروف الحاقی ندارد / قاعده ی 2

 

             اين مگر خويش است با آن طوطيک؟              اين مگر دو جسم بود و روح يَک ؟

مرجع ضمير اشاره ی "اين " (مصراع اول ): طوطی مرده

خويش : خويشاوند ، فاميل

آن طوطيک : منظور " طوطی محبوس در قفس " ( " ک " : نشانه ی تحبيب و دوست داشتن " )

يک روح در دو جسم : کنايه از " نهايت صميميت و دوستی و نزديکی "

روح و جسم : تناسب

مصراع دوم : آرايه ی " تمثيل"

بيت دارای " استفهام انکاری " است

معنی : مگر اين طوطی با طوطی من خويشاوند بود يا مگر اين دو طوطی مثل يک روح در دو بدن بودند ( با هم بسيار دوست بودند .)

واژگان قافيه : طوطيک ويک / حروف اصلی : -- ک / حروف الحاقی ندارد / قاعده ی 2

 

            اين چرا کردم ؟ چرا دادم پيام ؟            سوختم بيچاره را زان گفت خام

اين / منظور دادن پيام

سوختم : سوزاندم        کنايه از کشتن . نابودی

                                 " سوخت" فعل دو وجهی است که اين جا در وجه گذرا به مفعول به کار رفته است

بيچاره : منظور طوطی مرده

زان : از ان

گفت : سخن گفتار ( مانند دوبيت قبلی اسم است نه فعل )

خام : کنايه از ( نسنجيده . نا بجا )

واج آرايی : تکرار صامت های " چ "  " د " و " م " و تکرار مصوت " ا "

چرا : آرايه تکرار

گفت خام : نوعی حس آميزی

معنی : چرا اين پيام را به اين طوطی رساندم واورا به کلام نسنجيده و نا به جای خود هلاک کردم

مفهوم : تاکيد بر سنجيده گويی و رعايت خاموشی

وازگان قافيه : پيام و خام / حروف اصلی : /م/ حروف الحاقی ندارد / قاعده ی 2

 

         اين زبان چون سنگ وهم آهن وش است                و آنچ بجهد از زبان چون آتش است

سنگ (توضيحات 1 )             مقصود " سنگ آتش زنه " است

زبان : مجاز از " سخن " ( علاقه اليه)

آهن وش : مانند آهن ( وش پسوند شباهت )

آرايه ی تشبيه ( مصراع اول ) : زبان : مشبه / سنگ آتش زنه و آهن : مشبه به / چون : ادات تشبيه

آنچ : آن چه

بجهد: برون بپرد

آن چه بجهد از زبان : منظور " سخن نسنجيده "

آرايه تشبيه ( مصراع دوم ) : آن چه بجهد از زبان ( سخن ) : مشبه / آتش : مشبه به / چون : ادات تشبه

واج آرايی : تکرار صامت " ن "

بيت دارای آرايه " تمثيل " است

معنی: اين زبان مثل سنگ آتش زنه و آهن است و آن چه که از آن خارج می گردد ( سخن نا پخته و نسنجيده) مثل آتش سوزنده و نابود کننده است.

مفهوم : 1- در عرفان حفظ زبان و رعايت خاموشی لازم است 2- سخن نا به جا مثل آتش خطرناک است 3- يادآوری زيان های سخن نا به جا

رديف : است / وازگان قافيه : آهن وش و آتش / حروف اصلی : " ش " / حروف الحاقی ندارد / قاعده ی 2

 

              سنگ و آهن را مزن بر هم گزاف              که ز روی نقل و گاه از روی لاف

سنگ و آهن را بر هم زدن : کنايه از" سخن گفتن "

گزاف : بيهوده / گه : گاه . گاهی . زمانی / نقل : نقل سخن . نقل قول کردن / لاف : خود ستايی

واج آرايی : تکرار صامت " گ "

معنی : گاهی برای نقل سخن و گاهی برای خود ستايی . سخنان بيهوده و بی ارزش نگو

مفهوم همانند بيت قبل

 

            زان که تاريک است و هر سو پنبه زار               در ميان پنبه چون باشد شرار

زان که : از آن که . از آن سبب که . به آن علت که

پنبه زار : جايی که پنبه فراوان کاشته شده باشد يا موجود باشد

چون : چگونه ؟ / شرار: آن چه که از آتش به هوا بپرد. جرقه استعاره ی مصرحه از سخن نا به جا

شرار در ميان پنبه افتادن : کنايه از " نابودی "

مصراع دوم : استفهام انکاری

بيت دارای " تمثيل " است

معنی : زيرا که سخن نابه جا مانند جرقه آتش است در ميان پنبه زار که آن را نابود می کند

مفهوم : زيان های سخن نسنجيده و نابجا

وازگان قافيه : پنبه زار وشرار/ حروف اصلی : ار/ حروف الحاقی ندارد قاعده ی 2

 

                   عالمی را يک سخن ويران کند                  روبهان مرده را شيران کند

يک سخن : منظور " سخن نسنجيده و عجولانه "

روبه : روباه . استعاره از " افراد ترسو" / شير: استعاره از " افراد شجاع و توانمند" / روباه و شير: تناسب و ( دراين بيت ) تضاد

ويران و شيران : جناس ناقص اختلافی

بت دارای " تمثيل است

واج آرايی تکرار صامت " ن "

مصراع دوم : نوعی " پارادوکس " ديده می شود

مصراع اول. تاثير منفی سخن نا بجاو مصراع دوم تاثير مثبت سخن " به جا و درست " را نشان می دهد

معنی: يک سخن نا به جا و عجولانه می تواند دنيايی را نابود کند و در مقابل آن يک سخن درست انسان های ترسو را به شيران شجاع بدل می سازد.

مفهوم : تاثير دو گانه ی منفی و مثبت سخن

ارتباط معنايی دارد با :

          ای زبان هم آتش وهم خرمنی                      چند اين آتش در اين خرمن زنی

رديف : کند / وازگان قافيه : ويران و شيران / حروف اصلی : ان / حروف الحاقی ندارد قاعده ی 2


ادامه مطلب
[ دوشنبه ششم دی 1389 ] [ 21:26 ] [ رحیم پورسعیدی ]

      درس بيست و سوم                            زاهد و پادشاه و.....

 

     درآثار  متقدمان گاه به حکايتهای کوتاهی برمی خوريم که در آن ها پليديها و عيوب طبقات مختلف

جامعه با ظرافت واستادی بزرگ نمايی و نقد و داوری شده است از ميان اين اثار لطيفه هايی چند از

گلستان سعدی لطايف عبيد زاکانی بهارستان جامی ولطايف الطوايف فخرالدين علی صفی رابرگزيده

ايم که با هم می خوانيم

 

............................................................................ نکات مهم  .....................................................................                                         

بهارستان   اثر جامی

لطايف الطوايف    فخرالدين علی صفی

جامی : نورالدين عبدالرحمان جامی از شاعران و نويسندگان قرن نهم ه ق است

آثار وی عبارتند از : ديوان کامل اشعار مثنوی هفت اورنگ ( به نظم ) و کتاب بهارستان و نفحات الا نس ( به نثر

صفی فخرالدين علی : از مولفان و شاعران معروف قرن نهم است کتاب " لطايف الطوايف " و " انيس العارفين " از اوست.

تاليفات ومنظومه ی " محمود و اياز " از سروده های اوست ( بخش اعلام )

 

                                            زاهد و پادشاه

محتوا : حکاياتی اجتماعی که در ان عيوب طبقات مختلف جامعه به طنز بيان شده است

 

    زاهدی مهمان پادشاهی بود چون بنشستند کمتر از آن خورد که ارادت او بود چون به نماز برخاستند بيشتر از آن کرد که عادت او تا  ظن صلاح در حق او زيادت کنند.

زاهد : پارسا پرهيزگار متقی ( با تقوا )

چون بنشستند : وقتی ( برای غذا خوردن بر سر سفره ) نشستند

ارادت : ميل خواسته

به نماز برخاستند : شروع کردند به نماز خواندن

ظن : گمان ( اهميت املايی دارد ) / صلاح : راستی و درستی ( اهميت املايی دارد )

زيادت کنند : زياد شود بيشترگردد

تاظن صلاح در حق او زيادت کنند: (توضيحات 1)  تا صلاحيت و پارسايی او نزد سلطان بيشتر جلوه کند

بنشستند و برخاستند : سجع متوازی وتضاد

خورد وکرد : سجع متوازی

ارادت و عادت : سجع مطرف

فعل " بود " از آخر جمله ی " عادت او " به قرينه ی لفظی حذف شده است

   معنی : شخص پرهيزگاری مهمان پادشاهی بود وقتی برای خوردن غذا سر سفره نشستند کمتر از آن خورد که ميل داشت و وقتی به نماز ايستاد بيشتر از آن انجام داد که عادت او بود تا صلاحيت و پارسايی او نزد سلطان بيشتر جلوه کند

 

            ترسم نرسی به کعبه ای اعرابی                       کاين ره که تو می روی به ترکستان است

ترسم : يقين دارم ، مطمئن هستم.

نرسی : نمی رسی ( فعل مضارع اخباری منفي

کعبه : مجاز از   " هدف ، مقصود"

اعرابی : عرب بيابان نشين

کاين : که اين

ره : راه ، جادّه

ترکستان: در( اين جا  ) منظور بيراهه ( مخالف کعبه = هدف ، مقصود )

مصراع دوم : کنايه از " به مقصود نرسيدن ، به بيراهه رفتن "

بيت دارای تمثيل است.

کعبه و ترکستان : ( در اين جا ) نوعی تضاد

معنی : ای عرب باديه نشين يقين دارم که به کعبه نخواهی رسيد زيرا راهی که تو در پيش گرفته ای به ترکستان ختم می شود .( به بيراهه می روی )

مفهوم : تاکيد بر انتخاب صحيح

وزن عروضی : مفعول مفاعلن مفاعيلن فع   / بحر عروضی : هزج مثمّن اخرب مقبوض

    چون به مقام خويش باز آمد ، سفره خواست تا تناولی کند .پسری داشت صاحب فراست . گفت : " ای پدر، باری به دعوت سلطان در طعام نخوردی ؟" گفت : " در نظر ايشان چيزی نخوردم که به کار آيد ."                                     

                                                                                                                                (گلستان سعدی )

مقام : جايگاه ، محل اقامت ، خانه / سفره : مجاز از "غذا "

تناول کردن : غذا خوردن ، تناول در لغت به معنی نواله ( لقمه ) کردن غذاست

صاحب فراست : باهوش (فراست : هوشياری ، زيرکی ) ** اهميت املايي دارد **

باری: (در اين جا ) مگر ، آيا ؟

دعوت : مهمانی

 به دعوت سلطان در : دو حرف اضافه برای يک متمم ( در مهمانی سلطان )           دستور تاريخی

در نظر ايشان : پيش (نزد ) ايشان / مرجع ايشان : پادشاه

به کار آيد : کنايه از " به درد بخورد ، قابل استفاده باشد "

نماز را قضا کن: نماز را دوباره بخوان( اهميت املايي دارد )

      معنی : وقتی که به خانه ی خويش باز گشت غذايي طلبيد تا بخورد ( اين شخص ) پسری باهوش داشت. به پدر گفت : ای پدر مگر در ميهماني سلطان غذا نخوردی؟ گفت : در برابر آن ها چيزی نخوردم تا ( روزی) به درد من بخورد. پسر گفت : نماز را هم قضا کن زيرا نمازی که تو خواندی نيز کارساز نخواهد بود ( از نظر خداوند عبادتی نکرده ای که به درد تو بخورد )

مفهوم حکايت : نکوهش رياکاری و تظاهر

 

                                   خلعت خاص !

 

    از بهر روز عيد ، سلطان محمود خلعت هر کس تعيين مي کرد. چون به تلخک رسيد فرمود که پالايي بياوريد و بدو بدهيد چنان کردند . چون مردم خلعت پوشيدند: تلخک آن پالان در دوش گرفت و به مجلس سلطان آمد. گفت: " ای بزرگان عنايت سلطان در حق من بنده از اين جا معلوم کنيد که شما همه را خلعت از خزانه فرمود دادن و جامه ی خاص از تن خود برکند و در من پوشانيد!"

از بهر: برای (حرف اضافه )

 خلعت : لباسی که بزرگی به کسی هديه دهد

 هر شخص مسخره را گويند، جوحی،جحی   

تلخک : ( = طلخک ، دلقک )    اصل اين عنوان ماخوذ از نام شخص بذله گو و شيرين کاری است به نام طلخک که معاصر محمود غزنوی بوده است کلمه دلقک نيز محرّف همين کلمه است.       ( بخش اعلام )                                             

پالان : پوشاکی ضخيم که بر پشت حيوانات بارکش مي گذارند

بنده : نقش " بدل " برای واژه ی "من " / معلوم کنيد: بدانيد ، بفهميد  / همه : نقش " بدل" برای واژه ی     " شما"

خزانه : محل اموال مملکتی

فرمود دادن : دستور داد که بدهند

جامه ی خاص : لباس ويژه

برکند : در آورد/ پوشانيد: گذرا شده ی   فعل " پوشيد"

     معنی : برای روز عيد سلطان محمود لباس هر کس را تعيين می کرد . وقتي به دلقک رسيد دستور داد که پالانی بياوريد و به او بدهيد و آن کار را انجام دادند. وقتی مردم لباسهای خود را پوشيدند دلقک آن پالان را بر دوش گرفت و به مجلس سلطان آمد و گفت : ای بزرگان عنايت و توجه سلطان را در حق من از اين جا متوجه شويد که دستور داد جامه ی همه ی شما را از خزانه بدهند و لباس مخصوص از تن خود در آورد و به من پوشانيد.

مفهوم حکايت : انتقاد از رفتار و سخن نا به جا ، کودنی و حماقت

 

                                        دوستان شيطان  !

   شيطان را پرسيدند که :کدام طايفه را دوست داری؟ گفت :" دلالان را " گفتند " چرا "؟ گفت: "از بهر آن که من به سخن دروغ از ايشان خرسند بودم، ايشان سوگند دروغ نيز بدان افزودند "

شيطان را پرسيدند: " را" حرف اضافه به معنی " از "( از شيطان پرسيدند )

طايفه : گروه ،قوم ، طبقه ،صنف  / دلّال : واسطه ( ميانجی )بين خريدار و فروشنده

فعل " دوست دارم" از آخر جمله " دلالان را " به قرينه لفظی حذف شده است

   معنی حکايت :از شيطان پرسيدند که کدام گروه (صنف )را دوست داری؟ پاسخ داد" دلالان را" گفتند چرا؟ جواب گفت : به آن خاطر که من از دروغ گويی آنان خرسند و راضی بودم .( دروغ گويي آنان برای من ( شيطان )کافی بود .) آن ها قسم دروغ نيز به آن اضافه نمودند .

مفهوم حکايت : نکوهش دلالي ، دروغگويي و سوگند دروغين

 

                                            شمار عاقلان !

 

    بهلول را گفتند: " ديوانگان بصره را بشمار."  گفت: " از حيّز شمار بيرون است "اگرگوييد ، عاقلان را بشمارم که معدودی چند بيش نيستند. "                                                 (عبيد زاکانی )                                                                           

   بهلول : ( مرد خنده رو و نيکوکار )نام فردی فقيه و نکته گوی که در زمان هارون الرشيد و در آخر خود را به ديوانگی زده و سخنان شيرين و کارهای خنده دار اما عبرت آموز از او نقل کرده اند.

بهلول را گفتند: "را" حرف اضافه به معنی " به " ( به بهلول گفتند )

حيّز : جا و مکان، از حيز شمار بيرون بودن : کنايه از " بی شمار و فراوان بودن " (اهميت املايي دارد )

اگر گوييد : اگر صلاح مي دانيد، اگر فرمان دهيد

معدود : اندک

معدودی چند : دستور تاريخی(" چند " که امروزه به عنوان وابسته ی پيشين مبهم به کار می رود ، در گذشته وابسته ی پسين مبهم نيز بوده است )

  معنی : به بهلول گفتند : " ديوانگان بصره را بشمار" گفت : بی شمار و فراوان هستند . اگر فرمان دهيد، عاقلان را بشمارم که تعداد اندکی بيشتر نيستند.

مفهوم حکايت : ازدياد نادانان و کم عقلان

ارتباط مفهومی دارد با :

" گفت : بايد حد زند هشيار مردم مست را           گفت : هشياری بيار ، اين جا کسی هشيار نيست "

                                                                                             ( پروين اعتصامی )

                                                               عسل قاتل  !

   " جوحی" در کودکی چند روز مزدور خياطی بود. روزی استادش کاسه عسل به دکان برد. خواست که به کاری رود . جوحی را گفت : " در اين کاسه زهر است . زنهار تا نخوری که هلاک شوی ." گفت : " مرا با آن چه کار است ؟ "چون استاد برفت ، جوحی وصله ی جامه ای به صرّاف داد و پاره ای نان فزونی بستد و با آن عسل تمام بخورد. استاد باز آمد، وصله طلبيد. جوحی گفت : " مرا مزن تا راست بگويم، حال آن که متغافل شدم طرّار وصله ربود . من ترسيدم که تو بيايي و مرا بزني گفتم " زهر بخورم تا تو را باز آيي من مرده باشم . آن زهر که در کاسه بود تمام بخوردم و هنوز زنده ام باقی تو دانی ! "

جوحی ( جحی = جحا ) از احمق نمايان معروف که در ادبيات عرب مثل حماقت گرديده و حکايت هايي از وی نقل شده است  - ( بخش اعلام )

مزدور : مزد بگير ، شاگرد ، کارگر

به کاری رود : برای انجام کاری برود

جوحی را گفت : به جوحی گفت  ( "را"  حرف اضافه به معنی " به" )

زنهار تا نخوری : مبادا بخوری مراقب باش نخوری

 

مرا با آن چه کار است، استفهام انکاری.

حرف "را " نشانه ی " مالکيت " ( من با آن چه کا دارم ؟) مرجع " آن" : عسل

وصله ی جامه : تکه ی پارچه و لباس

صراف : کسی که پول را نقد و مبادله کند، دلال (اهميت املايي دارد)

پاره ای نان فزونی بستد : تکه ای نان بيشتر گرفت

حال آن که : به محض آن که ، درست زمانی که

غافل : بی خبر ، فراموشکار غفلت کننده

طرار : دزد

     معنی : جوحی در کودکی چند روزی شاگرد خياطی بود روزی استادش کاسه ای عسل به دکان برد و خواست تا برای انجام کاری بيرون رود به جوحی گفت :" در اين کاسه زهر است . مبادا بخوری که مي ميری." جوحی گفت :" من با آن کاری ندارم ." وقتی استاد رفت جوحی تکه پارچه ای به دلال داد و تکه نانی زياد تر از او گرفت و با آن عسل را کامل خورد. استاد باز آمد و تکه ی پارچه را خواست .جوحی گفت : مرا نزن تا راست بگويم .به محض اين که غافل شدم دزد تکه ی پارچه را دزديد و من ترسيدم که تو بيايي و مرا  بزنی گفتم زهر بخورم تا موقعي که تو باز گردی من مرده باشم آن زهر را که در کاسه بود کامل خوردم ولی هنوز زنده ام بقيه اش را تو می دانی.

مفهوم : نکوهش دروغگويي و طمعکاری

 

                                                                    شرمساری

   طبيبی را ديدند که هر گاه به گورستان رسيدی ردا بر سر کشيدی. از سبب آن سوال کردند . گفت : " از مردگان اين گورستان شرم می دارم، زيرا بر هر که می گذرم ، شربت من خورده است و در  هر که می نگرم ، از شربت من مرده است "

طبيب : پزشک/ ردا : جامه ای که روی جامه های ديگر پوشند ، جبه ، بالا پوش

 رسيدی و کشيدی : فعل ماضی استمراری               دستور تاريخي

آن : آن کار  ، آن حرکت

 

                               رسيدی و کشيدی

  سجع متوازی:        می گذرم و می نگرم

                                 مرده و خورده

 

بر هر که می گذرم شربت من خورده است و در هر که می نگرم از شربت من مرده است : آرايه ی" ترصيع" ( با کمی چشم پوشی )

 

                                                      در انتظار جنازه

    جمعی ظرفا به در خانه ی بخيلی رفتند تا از او چيزی اخذ کنند . خواجه از آمدن ايشان خبر يافت. غلام را گفت : " بيرون رو و اين جماعت را بگوی که خواجه ي من دوش وفات يافته است. معذور داريد." غلام بيرون آمد و پيغام رسانيد. ظرفا گفتند:" خواجه ولي نعمت ما بود و در ذمّت ما حقوق بسيار دارد انتظار جنازه او مي بريم تا بيرون آرند و بر او نماز گزاريم و به خاک بسپاريم "

ظرفا : جمع" ظريف "    اشخاص بذله گو و نکته سنج

بخيل : خسيس/ اخذ کنند : بگيرند

غلام را: به غلام

خواجه من : سرورمن ، بزرگ من ( منظور  شخص بخيل )

دوش : ديشب ، شب گذشته

ولي نعمت : نعمت دهنده ، سرور ، صاحب اختيار

ذمّت و ذمّه : حق و تعهد ( اهميت املايي دارد )

در ذمّت ما حقوق بسيار دارد : معادل " برگردن ما حق زيادی دارد "

نماز گزاريم : اهميت املايي دارد .

    معنی: جمعی از افراد بذله گو و شوخ طبع به در خانه ی شخص بخيلي رفتند تا از او چيزی بگيرند خواجه ( بخيل ) از آمدن ايشان آگاهي يافت . به غلام خود گفت : " بيرون برو و به اين جماعت بگو که سرور من ديشب فوت کرده است . عذر ما را بپذيريد "غلام بيرون آمد و پيغام رسانيد آن ها گفتند : خواجه ولي نعمت ما بود و بر گردن ما حق بسيار دارد .منتظر جنازه ی او می مانيم تا بيرون بياورند و بر آن نماز بگزاريم و به خاک بسپاريم .

مفهوم حکايت : نکوهش بخيلي و خسيسی

 

    يکی از قصايد اجتماعي و انتقادی موثر در تاريخ شعر وشاعری ايران، قصيده ی زير از سيف فرغانی شاعر و منتقد اجتماعی قرن هفتم است سيف در این شعر ضمن اين که طبقه ی مرفه و حاکم عصر خويش را نقد می کند ناپايداری ايام خوش آن را با تعبيرات گوناگون هشدار می دهد.

يکی از قصايد اجتماعی و انتقادی موثر در تاريخ شعر و شاعری ايران  قصيده ی " بيداد ظالمان " از سيف فرغانی

سيف فرغانی: شاعر و منتقد اجتماعی قرن هفتم

سيف در اين شعر ضمن اين که طبقه ی مرفه و حاکم عصر خويش را نقد مي کند ناپايداری ايام خوش آنان را با تعبيرات گوناگون هشدار مي دهد

سيف الدين محمدسيف فرغاني : ازشاعران قرن هشتم که سبک شعری اش به شيوه ی سخنوران خراسان نزديک است از وی ديوان شعری به يادگار مانده است ( بخش اعلام )

 

    نکته :  سيف فرغانی از شاعران قرن هفتم ( دقيقا در نيمه ی اول قرن هفتم زاده شده است ) می باشد بنابراين مولفان محترم کتاب درسی به اشتباه( در اعلام ) اين شاعر را از شاعران قرن هشتم دانسته اند.

         ----------------- نکته ی کنکوری : تاريخ ادبيات 2 ---------------------

سيف فرغانی

1-               سيف هر چند تقريبا با مولانا هم زمان وبه قونيه نزديک بوده است با وی ملاقات و مراوده ای نداشته اما در عوض با ارادتی تمام سعدی شيرازی را ستايش کرده و با او مکاتبه داشته است

2-             اشعار ديوان اوبيشتر در استقبال از سخنوران نامی چون رودکی ، انوری ، خاقانی، سنايي ، عطار و کمال اصفهانی گفته شده است .

3- غزل های سيف بيشتر در جواب سعدی شيرازی است.

4- او بيشتر متمايل به غزل سرايي است  با اين حال از قالب قصيده برای بيان انتقاد های کوبنده و طرح ديدگاههای اجتماعي و اخلاقي خويش سود برده است. بي آن که خود را در اصطبل ثنا خوانی گرفتار کند.


ادامه مطلب
[ دوشنبه ششم دی 1389 ] [ 20:57 ] [ رحیم پورسعیدی ]

درس بيست و چهارم

                                                      تولدي ديگر

    آنچه مي خوانيم نوشته ي طنزآميز است كه با اندك تغيير از جمله ي گل آقا (مهرماه 77) برگزيده ايم. اين طنز به قلم يكي از نويسندگان آن مجله به نام دكتر مسعود كيمياگر(تولد 1323) با نام مستعار گل پسر نوشته شده است. نويسنده در اين طنز مي كوشد يكي از مشكلات اجتماعي را مطرح مي كند.  

  خودآزمايي
1 – عنوان جذاب، شروع خوب و پايان مناسب از ويژگيهاي طنز اجتماعي است . درس را از اين ديدگاه بررسي كنيد.

    عنوان چون صراحت و روشني ندارد، توجه خواننده را جلب مي كند. منظور از تولد ديگر چيست؟ تولدي ديگر يك مفهوم كتابي هم دارد. از تحول بزرگ و مثبتي كه در زندگي كسي اتفاق مي افتد، به تولدي ديگر تعبيه مي كنند. از اين رو دو پهلو بودن و جنبه ايهامي عنوان، اولين امتياز اين نوشته است.

شروع داستان نيز با عبارتي كوتاه كنجكاوي خواننده را برمي انگيزد او را به دنبال كردن ماجرا علاقمند مي كند. اين ايهام شيرين تا انتهاي ماجرا همچنان در ذهن خواننده باقي است و سرانجام در پايان، گره گشايي مي شود و خواننده به رابطه ي ازدواج مريم به مديريت رسيدن پدر و مادرش پي مي برد.  

  2 – دو تركيب از بر ساخته هاي نويسنده را كه بر تأثير گذاري و زيبايي نوشته ي طنزآميز او افزوده است بنويسيد:

كار جاسازي به شكل مطلوبي انجام شد ... و صندوق عقب خودرو، بدون هيچگونه «آش مالي» و «خورش زدگي» از عهده ي اين مهم برآمد.
ديد و بازديدهاي تازه عروس و «ماه داماد» تمام شده بود كه ...

 

  3 – نمونه اي از تغيير زاويه ي ديد را در درس بيابيد و بنويسيد.

نويسنده راوي داستان است اما در بخش كوتاهي جاي خود را به دوم شخص مي دهد و خود را كه گوينده است مخاطب قرار مي دهد.

ديد و بازديدهاي تازه عروس و داماد تمام نشده بود كه خام يك روز مژده داد : چه نشسته اي كه به زودي پدربزرگ خواهي شد. شنيدن لقب پدربزرگ احساس دوگانه اي به آدم مي داد، از يك طرف خوش حال بود كه بالاخره بچه هايت سرو سامان گرفته اند. از طرف ديگر كليه مي خوردي كه اي دل غافل، عمر عزيز چه زود مي گذرد چه دردسرتان بدهم .  

  4 – در طنزگاهي از كلمات و اصطلاحات غيررايج در فارسي امروز استفاده مي شود. مانند «متعلقان» به جاي زن و فرزند، دو مورد ديگر را در درس بيابيد و بنويسيد:

قرار شد اين دو قلم جنس را در منزل خودمان بپزيم و ... به كاشانه ي «حبيه» منتقل كنيم.
يقيناً براي گذراندن دوران نقاهت هم جايگاهي خوشتر و شيرين تر از منزل ما پيدا نمي شد.
برنامه نگهداري تو اي عزيزتر از جان نيز در ساعاتي كه «والده ي مكرمه شان» در اداره به سر مي بردند به ما واگذار شد.

[ دوشنبه ششم دی 1389 ] [ 20:49 ] [ رحیم پورسعیدی ]
.: Weblog Themes By Iran Skin :.

درباره وبلاگ

این سایت با هدف ارتقای سطح علمی دانش آموزان و خدمت رسانی به همکاران محترم دبیران رشته ی زبان و ادبیات فارسی تدوین شده است.
ضمناَ می توانید نرم افزار کامل كمك آموزشي دروس زبان و ادبیات فارسی همه ی پایه های دبیرستان و پیش دانشگاهی کلیه ی رشته ها را در قالب یک cd به صورت تلفني و از طريق پست از نگارنده تهيه نماييد.
از سایت دیگر نگارنده به نشانی: http://www.pursaeidy.ir ديدن فرماييد.

رحیم پورسعیدی معاون فناوری آموزشی و دبیر زبان و ابیات فارسی دبیرستان هاي شهرستان شوش دانیال (ع) ـ خوزستان
همراه 1: 09166400494
همراه 2: 09165100494
تلفن : 6415 81 42 061
تلفكس: 6415 82 42 061