X
تبلیغات
نشر دانش زبان و ادبیات فارسی متوسطه

نشر دانش زبان و ادبیات فارسی متوسطه
آموزش جامع کتب درسی زبان و ادبیات فارسی متوسطه ـ نویسنده: رحیم پورسعیدی 

مژده به دانش آموزان سوم تجربي

خودآموز كامل درس ادبيات فارسي در وبلاگ قرار دادم. مي توانيد براي استفاده، از آن كپي برداريد يا در وبلاگ مطالعه كنيد.

       دانش آموزان پيش دانشگاهي براي دريافت خودآموز دروس خود مي توانند به آرشيو مراجعه كنند.

                                                                     رحيم پورسعيدي

                                    دبير زبان و ادبيات فارسي دبيرستان هاي شوش

[ پنجشنبه پانزدهم مهر 1389 ] [ 12:16 ] [ رحیم پورسعیدی ]

درس اول

ما همچنان در اول وصف تو مانده ایم

    گلستان: اثر سعدی در سال (656 هـ . ق) نوشته شد. نثر آن مسجع و آهنگین است. دارای حکایات کوتاه و امثال و حکم فراوانی است. در این نوع نثر آرایه هایی چون تشبیه،استعاره،سجع و... وجود دارد. دیباچه ی گلستان از بهترین نمونه های تحمیدیه است. از بهترین تصحیح های گلستان از دکتر یوسفی و دکتر خطیب رهبر است.

مضمون درس: حمد و ستایش خداوند و مدح پیامبر

* منت خدای را،عز وجل که طاعتش موجب قربت است و به شكر اندرش مزید نعمت. هر نفسی که فرو می رود، ممدّ حیات است و چون بر می آید، مفرّح ذات. پس در هر نفسی دو نعمت موجود است و بر هر نعمتی شکری واجب

                                   از دست و زبان که بر آید              کز عهده شکرش به در آید ؟

« اِعمَلوا آلَ داوُدَ شُکراً و قلیلُ مِن عِبادِیَ الشکُور. »

                        بنده همان به که ز تقصیر خویش             عذر به درگاه خدای آورد

                             ورنه ، سزاوار خداوندی اش                 کس نتواند که به جای آورد.

واژگان

منت : سپاس و ستایش                    

ممد حیات : مدد کننده ی زندگی ( ادامه دهنده ی زندگی )

عزَو جلَ : گرامی و بزرگ است                   

تقصیر : گناه و کوتاهی

قُربت : نزدیکی                                    

 عذر : توبه

مزید : افزونی                                      

به جای آوردن : ادا کردن

مفرح ذات : شادی بخش وجود

دستور

« را» در منت خدای را : برای تخصیص

 عز و جل : جمله ی معترضه

 به ...... اندر: آوردن دو حرف اضافه برای تأکید 

 در بسیاری از جملات بالا حذف به قرینه ی لفظی وجود دارد

 « که » در بیت اول : به ترتیب ضمیر پرسشی و حرف ربط است

 بیت اول استفهام انکاری دارد

آرایه ) قربت و نعمت ، حیات و ذات : سجع متوازی و مطرّف دارند

 تضمین آیه ی 13 سوره ی سبا

معنی ):

-  سپاس و ستایش مخصوص خداوند ـ گرامی و بزرگ است ـ که اطاعتش سبب نزدیکی به او می شود و شکرگزاری از نعمتش باعث زیادی نعمت می گردد .

- هر نفسی که فرو برده می شود باعث ادامه ی زندگی است و وقتی بیرون می آید ( بازدم می شود ) شادی بخش وجود است .

- ازدست و زبان چه کسی ساخته است که بتواند شکر او را به جای آورد؟ ( کسی نمی تواند )

- ای خاندان داود خدا را سپاس گزار باشید حال آن که عده ی کمی از بندگان من سپاس گزارند .

- بنده بهتر است که به خاطر گناهانش در درگاه الهی توبه کند وگرنه کسی قادرنیست، آن گونه که شایسته ی خداوند است شکر گزاری کند .

* باران رحمت بی حسابش همه را رسیده و خوان نعمت بی دریغش همه جا کشیده. پرده ی ناموس بندگان به گناه فاحش ندرد و وظیفه ی روزی به خطای منکر نبرد.

فراش باد صبا راگفته تافرش زمردین بگسترد و دایه ی ابر بهاری را فرموده تا بنات نبات درمهد زمین بپرورد.

درختان رابه خلعت نوروزی قبای سبز ورق دربرگرفته و اطفال شاخ را به قدوم موسم ربیع کلاه شکوفه بر سر نهاده. عصاره ی تاکی به قدرت او شهد فایق شده و تخم خرمایی به تربیتش نخل باسق گشته .

واژگان

خوان: سفره                                                                   

بی دریغ : بی مضایقه                                                       

ناموس: شرف و آبرو                                                          

فاحش: آشکار                                                                

وظیفه: مقرری                                                               

منکر: زشت و ناپسند                                                         

فراش: گسترنده ی فرش                                                     

بادصبا: بادصبحگاهی                                                      

دایه: شیردهنده                                                             

بنات: جمع بنت؛ دختران                                                 

نبات: گیاه  

مهد: گهواره

خلعت: لباس فاخر و هدیه ي گرفته شده

  ورق : برگ

  فایق : برگزیده

موسم : وقت

ربیع : بهار

عصاره : شیره

تاک : درخت انگور

شهد : شیرینی و عسل

قدوم : آمدن

باسق: بلند                                                 

 دستور ):

 « را » : در سطر اول به معنی حرف اضافه ی « به » است

شهد فایق و نخل باسق : هر دو موصوف و صفت هستند .

آرایه ) باران رحمت و خوان نعمت : هر دو اضافه ی تشبیهی

 رسیده و کشیده : سجع

 پرده ی ناموس : اضافه تشبیهی

 ندرد و نبرد : سجع

 فراش باد صبا : اضافه ی تشبیهی

 فرش زمردین : استعاره از سبزه

 دایه ی ابر : اضافه ی تشبیهی

 بنات نبات : اضافه ی تشبیهی و دارای جناس

 مهد زمین : اضافه ی تشبیهی

 خلعت نوروزی : استعاره از برگ و گل

 قبای ورق : اضافه ی تشبیهی

 اطفال شاخ : اضافه ی تشبیهی

 کلاه شکوفه : اضافه ی تشبیهی

 فایق و باسق : سجع

معنی ):

  رحمت بی کران الهی مانند باران به همه رسیده و سفره ی نعمت بی مضایقه اش در همه جا گسترده است .                     

- آبروی بندگان را با وجود گناهان آشکار نمی ریزد و رزق و روزی آنان را به خاطر خطاکار بودنشان قطع نمی کند.

- خداوند به باد صبا دستور داده تا سبزه ها و گل ها را مانند فرشی بگستراند و به ابر بهاری فرموده تا مانند دایه ای که به فرزند شیر می دهد گیاهان را مانند دخترانی در گهواره ی زمین پرورش دهد ( و با باران، آنها را سبز کند ).

- خداوند لباس سبزی را از گل و برگ به درختان پوشانده و شکوفه را چون کلاهی به خاطر آمدن فصل بهار بر سر شاخه های کوچک قرار داده است .

- شیره ی درخت انگور به قدرت  الهی به بهترین شیرینی و انگور تبدیل شده و در اثر توجه و پرورش او دانه ی خرما به نخلی بلند و استوار تبدیل شده است.

                 ابر و باد و مه وخورشيد و فلک در کارند          تا تو نانی به کف آری و به غفلت نخوری

                همـه از بهر تو سرگشتـه و فرمانبـردار          شـرط انصاف نباشد که تو فرمان نبـری

آرایه) مصراع اول دارای مراعات نظیر است

معنی): بيت اول: تمام پدیده های هستی در خدمت تو هستند تا بتوانی رزق و روزی خود را به دست آوری و نباید از خدا غافل شوی.

معني): بيت دوم: تمام آفرینش مطیع و فرمان بردار تو هسـتـنـد، منصفانه نیست که تو فرمانبردار خداوند نباشی.

* در خبر است از سرور کاینات مفخر موجودات و رحمت عالمیان و صفوت آدمیان و تتمه ی دور زمان محمد مصطفی ـ صلی الله علیه و آله و سلم ـ

                                           شَفیعٌ مُطاعٌ نَبِیًّ کَریمً              قَسیمٌ جَسیمٌ نَسیمٌ وَسیمٌ

                       بَلَغَ الْعُلَی بِکَمالِهِ ، کَشَفَ الدُّجا بِجَمالِهِ           حَسُنَتْ جَمیعُ خِصالِهِ ، صَلْوُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ

         چه غم دیوار امت را که دارد چون تو پشتیبان؟           چه باک از موج بحر آن را که باشد نوح کشتیبان؟

خبر: حدیث

 کاینات : جمع کاینه ؛ موجودات

 مفخر: مایه ی افتخار

 صفوت: برگزیده

تتمه: مایه ی کمال

آرایه) در سطر اول بسیاری از کلمات دو به دو سجع هستند

 بیت اول عربی: تنسیق صفات دارند

 قسیم، جسیم، نسیم و وسیم جناس دارند

بیت فارسی دارای تلمیح است

معنی) :

    در حدیث آمده است از پیامبر اسلام که سرور موجودات است، مایه ی افتخار آفرینش است، سبب رحمت و بخشش جهانیان است، برگزیده ی انسانهاست و آخرین پیامبر است ـ که درود و سلام خدا بر او و خاندانش باد ـ

- او شفاعت کننده ، فرمانروا، پیام آور ، بخشنده، صاحب جمال، خوش اندام، خوش بو و دارای نشان پیامبری است.

- به واسطه ی کمال خود به مرتبه ی بلند رسید و با جمال نورانی خود تاریکی ها را بر طرف کرد همه ی خوی ها و صفات او زیباست ؛ بر او و خاندانش درود بفرستید.

- گروهی که تو پشتیبان آنها باشی غمی ندارند و کسی که حامی و نجات دهنده اش تو باشی از حوادث ترسی ندارد.

* هرگه یکی از بندگان گناهکار پریشان روزگار، دست انابت به امید اجابت به در گاه حق ـ جلّ و علا ـ بردارد، ایزد تعالی در او نظر نکند. بازش بخواند، باز اعراض کند. بار دیگرش به تضرّع و زاری بخواند. حق ـ سبحانه  و تعالی ـ  فرماید : یا مَلائِکَتی قَدِ اسْتَحْیَیْتُ مِنْ عَبْدی وَ لَیْسَ لَهُ غَیْری فَقَدْ غَفَرْتُ لَهُ . دعوتش اجابت کردم و امیدش بر آوردم که از بسیاری دعا و زاری بنده ام همی شرم دارم.

                                     کرم بین و لطف خداوندگار         گنه بنده کرد است او شرمسار                                                                                                                       

واژگان

  انابت: توبه                       

 اعراض : روی برگرداندن            

 اجابت: پذیرفتن

تضرع : زاری و التماس    

 جل و علا : بزرگ و بلند قدر است      

سُبحانَه و تعالی : پاک و بلند مرتبه است .

 

دستور ):

 جل و علا : جمله معترضه

 همی شرم دارم : فعل ماضی استمراری

آرایه ) دست انابت : اضافه ی اقترانی  

معنی ):

 هر وقت که یکی از بندگان گرفتار شده و بد اقبال برای توبه و به امید قبولی آن دست به درگاه الهی ـ که بزرگ و بلند مرتبه است ـ دراز کند، خداوند متعال به او نمی نگرد اگر دوباره خدا را بخواند و به درگاه او عذر آورد،  باز از او روی بگرداند اگر بار دیگر با زاری و التماس خدا را بخواند .....

- خداوند ـ پاک و بلند مرتبه ـ می فرماید : ای فرشتگانم من از بنده ی خود شرم دارم و او جز من کسی را ندارد پس او را آمرزیدم . خواسته ی او را برآوردم و آرزویش را مهیا کردم زیرا که از فراوانی دعا و زاری او حیا می کنم .

معني بيت:

 بزرگواری و لطف خدا را ببین که بندگان گناه می کنند و او شرمنده می شود .

 

* عاکفان کعبه ی جلالش به تقصیر عبادت معترف که : ما عَبَدناکَ حقَ عِبادتَِکَ و واصفان حِلیه ی جمالش به تحیر منسوب که : ما عَرَفناک حق َ مَعرِفَتِکَ .

                            گر کسی وصف او زمن پرسد            بی دل از نشان چه گوید باز ؟

                            عاشقان کشتگان معشوق اند            بـر نیایـد زکشتگــان آواز

یکی از صاحب دلان سر به جَیب مراقَبت فرو برده بود و در بحرِ مکاشَفت مستغرق شده : آن گه که از این معاملت باز آمد ، یکی از دوستان گفت: از این بوستان که بودی، ما را چه تحفه کرامت کردی ؟

 

واژه نامه و توضیحات

عاکفان:کسانی که در گوشه ای به عبادت می پردازند

 جیب: گریبان ،یقه                           

 معترف: اقرار کننده

 مراقبت: تفکر عارفانه                       

  واصفان : توصیف کنندگان               

  حلیه: زیور

مکاشفت: دریافت حقایق                

 مستغرق: غرق شده                            

 تحیر: سرگردانی

معاملت : کار، اعمال عبادی                

صاحب دل: خداشناس                

 کرامت: بخشش

آرایه) حلیه جمال: اضافه تشبیهی

 جیب مراقبت : اضافه ي اقترانی

 بحر مکاشفت : اضافه ی تشبیهی

 بوستان : استعاره از عالم غیب و مکاشفه

معنی) :

 گوشه نشینان بارگاه پر شکوهش به کوتاهی خود در عبادت اقرار می کنند و می گویند : آن چنان که شایسته ی توست تو را نپرستیدیم.

- توصیف کنندگان زیور جمال الهی دچار حیرانی شده اند و می گویند : تورا چنان که شایسته ی توست نشناختیم.

معني بيت اول:  اگر کسی وصف خداوند را از من بپرسد منِ عاشق و دل از دست داده چگونه از خدای بی نشان سخنی بگویم .

معني بيت دوم: عاشقان حقیقی ، کشتگان و فداییِ معشوق ( خدا ) هستند و فرد کشته شده نمی تواند سخنی بگوید.

- یکی از خدا شناسان به حالت تأمّل و تفکّر عارفانه فرو رفته بود و در دریای کشف حقایق غرق گشته بود. وقتی که از این حالت بیرون آمد، یکی از دوستانش به او گفت: از این عالم غیب که در آن سیر می کردی چه هدیه ای برای ما آوردی؟

 

* گفت: به خاطر داشتم که چون به درخت گل رسم دامنی پر کنم هدیه اصحاب را. چون برسیدم، بوی گلم چنان مست کرد که  دامنم از دست برفت.

                ای مرغ سحر عشق ز پروانه بیاموز                 کان سوخته را جان شد و آواز نیامد

                این مدعیان در طلبش بی خبرانند                  کان را که خبر شد ، خبری باز نیامد

                                                                            ***

          ای برتر از خیال و قیاس و گمان و وهم                   وز هرچه گفته اند و شنیدیم و خوانده ایم

          مجلس تمام گشت و به آخر رسید عمر                   ما همچنان در اول وصف تو مانده ایم

 

اصحاب : یاران

مدعیان : ادعا کننده

 قیاس : سنجش

دستور):

 را : در سطر اول به معنی حرف اضافه، به معني « برای »

 « م » : در بوی گلم نقش مفعولی دارد

آرایه) دامن از دست رفتن : کنایه از محو چیزی شدن ، خود را فراموش کردن

معنی):

گفت در نظرم بود که وقتی به درخت ( جمال الهی ) رسیدم دامنم را پر گل کنم و برای یاران هدیه بیاورم. وقتی رسیدم بوی گل چنان مستم کرد ( جمال الهی مرا ازخود بیخود کرد ) که دامن از دستم رفت ( بی خود شدم ).

معني بيت اول: ای مرغ سحرگاهی ( انسان عاشق ) عشق ورزی را از پروانه بیاموز که جان خود را فدای معشوق ( شمع ) کرد وصدایی از او شنیده نشد ( اعتراض نکرد )

 معني بيت دوم: کسانی که ظاهراً ادعای شناخت الهی را دارند ، غافل هستند زیرا عاشقان حقیقی که به شناخت خداوند پی برده اند این راز را فاش نمی کنند .

 معني بيت سوم:  ای خداوندی که از خیال و سنجش و پندار و تصورات برتری واز هرچه در باره ی تو گفته اند و شنیدیم و خوانده ایم افزون تری

معني بيت چهارم:  مجلس ذکر تو به پایان آمد و عمر ما نیز به آخر رسید ولی همچنان در آغاز توصیف تو مانده ایم و از وصفت ناتوان شدیم.

 

افلاک ، حریم بارگاهت

    جمال الدین عبد الرّزّاق اصفهانی، از شاعران اواخر سده ی ششم ، شعر او از حکمت و اخلاق و وعظ بهره ی بسیاري دارد. از بهترین سروده های او ترکیب بند مشهوری است که در نعت وستایش پیامبر اکرم ( ص )سروده است .

 

ای از بر سدره شاهراهت                   وی قبه ی عرش تکیه گاهت

سدره :درختی در آسمان هفتم

 شاهراه :راه گشاده

 قبه : بنای گنبدی شکل

عرش : اوج آسمان ها

دستور)

 منادا پیامبر است که ذ کرنشده

آرایه) =  قبه ی عرش : اضافه ی استعاری

معنی) ای پیا مبری که گذرگاه تو بالاتر از سدره وآسمان هفتم است و اوج آسمانها تکیه گاه و محل نشستن توست .

 

ای طاق نهم رواق بالا               بشکسته ز گوشه ی کلاهت

طاق نهم: فلک الافلاک آسمان نهم

 رواق: ایوان سایبان

معنی): ای پیامبر تو آن چنان بلند  مقامی که فلک نهم با مرتبه ی رفیع خود در برابرتو بی قدر و پست است .

 

هم عقل دویده در رکابت             هم شرع خزیده درپناهت

آرایه)عقل و شرع: شخصیت بخشی و جاندارشده اند.

معنی) هم عقل مانند غلامی در خدمت و رکاب توست و هم دین درپناهت قرارگرفته است.

مه طاسک گردن سمند ت             شب طرّه ی پرچم سیاهت

طاسک:آویز زینتی از طلا ونقره که به گردن اسب و... می آویختند

سمند : اسب زرد

طرّه: موی جلوی پیشانی

آرایه)تشبیه ماه به طاسک

تشبیه شب به رشته های سیاه اطراف پرچم

طرّه: استعاره از رشته ي سیاه حاشیه ی پرچم .

معنی) : ماه آویزه ی گردن اسب تست و شب مانند رشته ی سیاهی است که از اطراف پرچم تو آویزان شده است. (ماه و شب اعتبارشان به توست)

 

جبریل مقیم آستانت             افلاک حریم بارگاهت

جبریل: فرشته ی وحی

مقیم: اقامت کننده

معنی): جبرئیل بردرگاه تو اقامت کرده و افلاک حد و مرز بارگاه و محل اقامت توست (عظمت تو برتر از این دنیا است) اشاره ای ظریف دارد به عبارت (لَوْلاکَ لَمَا خَلَقْتُ الأَفْلاکَ)

 

                               چرخ ارچه رفیع خاک پایت            عقل ارچه بزرگ طفل راهت

ار : مخفف اگر

 رفیع : بلند مرتبه

آرایه ) : ( تشبیه پنهان عقل به طفل )

معنی): چرخ و آسمان با تمام بلند مرتبگی اش خاک کف پای توست و عقل با تمام عظمتش در مقابل تو کودکی نوپا است .

 

                            خوردست خدا ز رویِ تعظیم             سوگند به رویِ همچو ماهت

تعظیم : بزرگی

آرایه):  بیت اشاره دارد به آیه ی 72 سوره حجر : لَعمُرکَ اِنهُم لَفی سَکرَتِهِم یَعمَهُون : به جان تو سوگند که آنان در مستی خود سرگردان اند .

معنی): خداوند به خاطر بزرگی و احترام تو به وجود تو سوگند خورده است .     

                           ایزد که رقیب جان خرد کرد                نام تو ردیف نام خود کرد

رقیب : نگهبان

آرایه):  اشاره دارد به آمدن اسم پیامبر بعد از نام خدا : انما ولیکم الله و رسوله ( سوره ی مائده 55 )

معنی):  خداوند که عقل را نگهبان جان کرد نام تو را در کنار نام خود بارها ذکر کرده است .

بیاموزیم

انواع نثر قدیم :

1 ـ نثر ساده : که فاقد آرایه لفظی و لغات و ترکیبات پیچیده و دشوار است . این نثر را « مرسل » نیز می نامند . مانند کتابهای : تاریخ بلعمی ، قابوس نامه و سیاست نامه .

2 ـ نثر مسجع و فنی : در آن انواع سجع ها ، مترادفات ، تشبیهات ، استعارات و توضیحات شاعرانه به طور طبیعی به کار می رود . مانند : مناجات های خواجه عبدالله انصاری ، کلیله و دمنه و گلستان سعدی .

3 ـ نثر متکلّف و مصنوع : دارای سجع های پی در پی ، لغات دشوار ، که دریافت معنی آن دشوار است مانند : تاریخ جهانگشای جوینی و مرزبان نامه .

« ترکیب بند»: قالبی است که در واقع از کنار هم قرار دادن چند غزل تشکیل شده باشد که با بیتی نامکرر، هر قسمت به دیگری متصل می شود .

 

خودآزمایی درس اول

1 ـ در بیت زیر منظور از « تقصیر » چیست ؟

بنده همان به که زتقصیر خویش             عذر به درگاه خدای آورد

کوتاهی و گناه

2 ـ در این درس، بر کدام صفات خداوند بیشتر تأکید شده است ؟ دو جمله را که نشان دهنده ی این صفات هستند، بیان کنید .

          الف: رحمت ( باران رحمت بی حسابش همه را رسیده )

          ب:  روزی رسانی ( وظیفه ی روزی به خطای منکر نبُرد )

3 ـ بیت زیر با کدام بخش درس ارتباط معنایی دارد ؟

گفتم این شرط آدمیت نیست         مرغ تسبیح گوی و من خاموش

   با بيت: « ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند           تا تو نانی به کف آری و به غفلت نخوری» ارتباط معنايي دارد.

4 ـگاه ضمیر متصل در جای اصلی خود قرار نمی گیرد ؛ مثلاً در مصراع « زمانه به دست تو دادم کلید » از فردوسی ، ضمیر « م » که باید بعد از کلید قرار بگیرد ، بعد از فعل آمده است . نمونه ای دیگر از این کاربرد را در درس نشان دهید .

بازش بخواند ( باز بخواندش )  ـ  بوی گلم چنان مست کرد ( بوی گل چنان مستم کرد )

5 ـ در شعرِ « افلاک ، حریم بارگاهت » دو نمونه تشبیه بیابید .

روی همچو ماه / مه مانند طاسک / شب مانند طُره ی پرچم

6 ـ نثر این درس ( گلستان ) جزء کدام نوع نثر است ؟ چرا ؟

نثر مسجع و فنی / به خاطر داشتن سجع بسیار و تشبیهات و استعارات معتدل

7 ـ بررسی کنید ترکیب بند چه نوع شعری است . بند دیگر این ترکیب بند را در کلاس بخوانید .

چنانکه در بیاموزیم گفته شد ترکیب بند از چند بند مانند غزل تشکیل می شود که هر بند قافیه ی جداگانه دارد و در بین هر غزل یا بند بیتی ذکر می شود با قافیه ی ثابت . اما خود این بیت مکرر و یکسان نیست و فرقش با ترجیع بند در همین است و تمامی بیت ها بر یک وزن خواهند بود .

« بند دیگر ترکیب بند عبدالرزاق اصفهانی »

هر آدمی ای که او ثنا گفت                     هرچ آن نه ثنای تو خطا گفت

خود خاطر شاعری چه سنجد                 نعت تو سزای تو خدا گفت

گر چه نه سزای حضرت توست               بپذیر هر آن چه این گدا گفت

هر چند فضول گوی مردی است             آخر نه ثنای مصطفی گفت

در عمر هر آن چه گفت یا کرد                نادانی کرد و ناسزا گفت

زان گفته و کرده گر بپرسند                    کز بهر چه کرد یا چرا گفت

تو محو کن از جریده ی او                        هر هرزه که از سر هوی گفت

چون نیست بضاعتی ز طاعت                  از ما گنه و ز تو شفاعت

[ پنجشنبه پانزدهم مهر 1389 ] [ 12:14 ] [ رحیم پورسعیدی ]

درس دوم

رزم رستـم و اسفنـدیـار

    یکی از شاخص ترین داستان های حماسی شاهنامه ، داستان رستم و اسفندیار است درون مایه های آن برخورد آزادی و اسارت ، پیری و جوانی و کهنه و نو است .

   شاهنامه ي فردوسی یکی از حماسه های برجسته ي جهان است که دارای سه قسمت اساطیری ، پهلوانی و تاریخی است .

مضمون درس:  بیان داستان رستم و اسفندیار و برخورد آزادی و اسارت

چو شد روز رستم بپوشد گبر                 نگهبان تن کرد بر گبر ببر

گبر : خفتان ، لباس جنگی

 ببر : ببربیان ، زره مخصوص

آرایه ) گبر و ببر : جناس ناقص اختلافی  

معنی):  وقتی روز شد رستم زره جنگی را بر تن پوشیده و علاوه بر آن ببربیان ( زره مخصوص ) را برای محافظت برتن کرد .

 

کمندی به فتراک زین برببست              بر آن باره ی پیل پیکر نشست

فتراک : ترک بند زین است

 باره : اسب

 پیل پیکر : تنومند

آرایه ) کمند ، فتراک ، زین و باره تناسب دارد .

دستور ) ( به . . . بر ) کاربرد دو حرف اضافه پیش و پس اسم

معنی): کمند خود را به ترک بند زین اسب بست و سوار آن اسب تنومند شد .

بیامد چنان تالب هیرمند                 همه دل پر از باد و لب پر زپند

هیرمند : رودی در سیستان

معنی ) رستم همان گونه تا کنار هیرمند آمد در حالی که در دل آه و افسوس داشت و زیر لب سخنانی را زمزمه می کرد .

گذشت از لب رود و بالا گرفت               همی ماند از کار گیتی شگفت

بالا : بلندی

معنی ) رستم از کنار هیرمند عبور کرد و به بلندی آمد و از کار دنیا و سرنوشت دچار تعجب شده بود .

خروشید کای فرخ اسفندیار                  هماوردت آمد بر آرای کار

فرخ : مبارک ، با سعادت

 هماورد : حریف ، هم رزم

معنی):  فریاد زد که ای اسفندیار با سعادت ( از روی طنز ) حریفت آمد آماده جنگ باش

چو بشنید اسفندیار این سخن                    از آن شیر پر خاش جوی کهن

بخندید و گفت : اینک آراستم                      بدان گه که از خواب برخاستم

پرخاش جو : جنگجو

آرایه) شیر : استعاره از رستم

معنی):  وقتی اسفندیار این سخن را از رستم جنگجوی کهنه کار شنید . . .

خندید و گفت : از هنگامی که از خواب بیدار شده ام خود را این گونه آماده ي جنگ کرده ام .

            بفرمود تا جوشن و خود اوی                  همان ترکش و نیزه ی جنگ جوی

        ببردند و پوشید روشن برش                     نهاد آن کلاه کی ای بر سرش

جوشن : زره

 خود : کلاه خود

 ترکش : تیردان

 بر : تن

 کلاه کی ای : کلاه پادشاهی

آرایه) جوشن ، خود ، ترکش ، نیزه ، جنگ و . . . تناسب دارند .

معنی): اسفندیار دستور داد تا زره ، کلاه خود ، تیردان و نیزه ی او را . . . آوردند و آنها را بر تن پاک خود پوشید و کلاه پادشاهی را نیز بر سر گذاشت .

 

بفرمود تا زین بر اسپ سیاه                    نهادند و بردند نزدیک شاه

معنی):  دستور داد ( اسفندیار ) تا زین را بر اسب سیاه او نهادند و نزد او بردند

چو جوشن بپوشید پر خاش جوی                   ز زور و ز شادی که بود اندر اوی

                                 نهاد آن بن نیزه را بر زمین                    ز خاک سیاه اندر آمد به زین

معنی): وقتی اسفندیار جنگجو زره را پوشید به خاطر نیرو و نشاط فراواني که در او بود ( و از سر غرور و به رخ کشیدن) انتهای نیز را بر زمین نهاد و از روی زمین بر زین اسب پرید .

( زمین و زین علاوه بر قافیه بودن جناس افزايشی هستند )

                         به سان پلنگی که بر پشت گور                  نشیند بر انگیزد از گور شور

آرایه ) گور و شور : جناس ناقص اختلافی  

معنی): مانند پلنگی که برای شکار بر پشت گورخر می پرد و او را به جنب و جوش و تلاش وا می دارد اسفندیار بر اسب نشست

 

برآن گونه رفتند هر دو به رزم                    تو گفتی که اندر جهان نیست بزم

بزم : مجلس

آرایه ) رزم و بزم : جناس و قافیه

معنی ) به گونه ای که گفته شد هر دو به جنگ هم رفتند و گویی در جهان دیگر جايی برای خوشی و شادی باقی نماند .

 

                        چو نزدیک گشتند پیر و جوان                دو شیر سر افراز و دو پهلوان

                       خروش آمد از باره ی هر دو مرد               تو گفتی بدرید دشت نبرد

باره : اسب

آرایه ) شیر : استعاره

 بیت دوم اغراق دارد                           

معنی): وقتی رستم و اسفندیار به هم نزدیک شدند آن دو پهلوان مبارز ، جنگجو و دلیر فریادی از اسب های آنها برخاست گویی که میدان مبارزه از هم شکافته شد .

 

چنین گفت رستم به آواز سخت              که : ای شاهِ شادان دل و نیک بخت

                       اگر جنگ خواهی و خون ریختن              برین گونه سختی برآویختن

بگو تا سوار آورم زابلی                 که باشند با خنجر کابلی

                     بر این رزمگه شان به جنگ آوریم                خود اِیدَر زمانی درنگ آوریم

زابلی : کسی که اهل زابلستان است

 کابلی : کسی که اهل کابلستان است

 اِِیدَر : اینجا ، اکنون

معنی ) رستم با صدای بلند این گونه گفت که : ای پادشاه خوشدل و با سعادت ( اسفندیار )،...

اگر بخواهی بجنگی و خون بریزی و اصرار داری بر درگیریِ سخت و طاقت فرسا، بگو تا فرمان بدهم تا سواران زابلستانی با خنجر کابلی در دست بیایند و در این میدان آنها را به جنگ و نبرد بگماریم و خود در اینجا اندکی استراحت کنیم .

 

بباشد به کام تو خون ریختن              ببینی تگاپوی و آویختن

تگاپوی : تلاش ، رفت و آمد

معنی):  مطابق میل تو می جنگند و جنگاوری و تلاش آنها را خواهی دید .

              چنین پاسخ آوردش اسفندیار           که چندین چه گویی چنین نا به کار

  نا به کار : بی فایده

معنی): اسفندیار این گونه به رستم پاسخ داد که این سخنان بی فایده را برای چه می گویی ؟

       چه باید مرا جنگ زابلستان ؟             وگر جنگ ایران و کابلستان ؟

گر : یا

معنی): من چه نیازی به جنگ زابلی ها یا ایرانی ها و کابلی ها دارم

       مبادا چنین هرگز آیین من                سزا نیست این کار در دین من

معنی): هرگز روش من این گونه مباد که این کار در دین من سزاوار نیست

      که ایرانیان را به کشتن دهم                 خود اندر جهان تاج بر سر نهم

معنی ):  . . . بیایم و ایرانیان را به جنگ و کشته شدن بسپارم و خودم در دنیا پادشاهی کنم .

تو را گر همی یار باید بیار                  مرا یار هرگز نیاید به کار

معنی ): تو اگر به کمک نیاز داری برو و بیاور من هرگز نیاز به کمک کننده ای ندارم

نهادند پیمان دو جنگی که کس                 نباشد بر آن جنگ فریادرس

معنی): دو مبارز با هم پیمان بستند که در آن جنگ کسی کمک كننده  یاریگرشان نشود .

                                 نخستین به نیزه برآویختند                  همی خون زجوشن فرو ریختند

جوشن : زره

معنی): ابتدا به جنگ با نیزه روی آوردند و خون از زره هر دو جاری شد .

          ز نیروی اسپان و زخم سران                 شکسته شد آن تیغ های گران

زخم ک ضربه

معنی): از نیروی اسب ها و ضربه زدن مبارزان، آن شمشیرهای سنگین در هم شکست .

   چو شیران جنگی برآشوفتند                 پر از خشم اندام ها کوفتند

برآشوفتند : عصبانی شدند  

آرایه) مصراع اول تشبیه دارد

معنی):  هر دو مانند شیران جنگاور آشفته و خشمگین شدند و با عصبانیت به بدن هم ضربه می زدند

     همان دسته بشکست گرز گران                 فرو ماند از کار دست سران

معنی):  در اثر جنگ دسته ی گرزهای سنگین شکست و هر دو از ادامه ی کار خسته شدند.

            گرفتند زان پس دوال کمر                دو اسب تگاور فرو برده سر

دوال کمر : کمر بند

 تگاور : تندرو

معنی):  سپس کمربند همدیگر را گرفتند و در اثر نزدیک شدن دو اسب به هم، سرشان در هم گره خورده بود .

       همی زور کرد این بر آن آن بر این                 نجنبید یک شیر بر پشت زین

آرایه) شیر : استعاره از پهلوانان

معنی):  هر کدام بر دیگری زور و نیرویی وارد می کرد ولی هیچکدام از مبارزان از پشت زین اسبش تکان نخورد .

            پراکنده گشتند زآوردگاه                   غمی گشته اسپان و مردان تباه

آوردگاه : میدان جنگ  

معنی): ( چون به نتیجه ای نرسیدند ) میدان جنگ را ترک کردند در حالی که اسب آنها خسته و عصبانی بود و خود آنها نیز رمقی نداشتند .

                  کف اندر دهانشان شده خون و خاک                 همه گبر و برگستوان چاک چاک

 گبر : زره جنگی

برگستوان : پوشش مبارزان و اسب آنان

معنی):  دهانشان کف آلود و پر از خون و خاک شده بود و لباس و زره آنها پاره پاره گشته بود .

لغات ) زواره : برادر رستم / دو فرزند اسفندیار : نوش آذر و مهرنوش / زال : پدر رستم / مجمر : آتشدان /

سیمرغ : پرنده ای افسانه ای و یاریگر زال و رستم / مسالمت : خوش رفتاری / تیرگز : تیری که از چوب درخت گز ساخته شود / آب زر : سم مهلک /

 

فراموش کردی تو سگزی مگر               کمان و برِ مرد پرخاشخر

سگزی : اهل سیستان

 مگر : شاید

 بَرِ : پهلو

پرخاشخر : جنگجو

معنی): مگر تو اي پهلوان سیستانی! کمان و نیرو و قدرت ( من ) جنگجو را فراموش کرده ای؟

                           ز نیرنگ زالی بدین سان دُرُست                     و گرنه که پایت همی گور جُست

دُرُست : سالم  

معنی): تو با مکر و حیله ی زال این گونه سلامت خود را باز یافتی وگرنه پایت لب گور بود و باید به قبر می رفتی (می مردی )

           بکوبَمت زین گونه امروز یال                   کزین پس نبیند تو را زنده زال

یال : گردن

 زال : پدر رستم

معني): امروز چنان گردن تو را خواهم شكست كه از اين پس زال تو را زنده نبيند.

                                بترس از جهاندار يزدان پاك                     خرد را مكن با دل اندر مغاك

مغاك: گودال، قبر

معنی): از خدای پاک که جهان هستی در پنجه ي قدرت اوست بترس و عقل و احساس خود را تباه مکن ( عقلت را به دست احساس مده و خود را خوار مکن )

 

         من امروز نز بهر جنگ آمدم                      پی پوزش و نام و ننگ آمدم

پوزش : عذر خواهی

 نام و ننگ : آبرو و اعتبار

معنی): من امروز برای جنگ کردن نیامدم بلکه برای عذرخواهی و حفظ آبرو آمدم .

                                 تو با من به بیداد کوش همی                       دو چشم خرد را بپوشی همی

لغات ) لابه : التماس /

آرایه) چشم خرد : اضافه ی استعاری

معنی): تو با من با بی عدالتي رفتار می کنی و عقل و اندیشه را در نظر نمی گیری

                              کمان را به زه کرد و آن تیرگز                      که پیکانش را داده بُد آبِ رَز

                                   همی راند تیرگز اندر کمان                      سر خویش کرده سوی آسمان

زه : چله ی کمان

 پیکان : نوک تیر

معنی): کمان خود را آماده کرد و آن تیرگزی که نوکش را با سَمی کشنده آغشته کرده بود در زه کمان نهاد و کمان را کشید و سر به آسمان بلند کرد . . .

                               همی گفت کای پاک دادارِ هور                        فزاینده ی دانش و فر و زور

دادار هور : خداوند ( هور : خورشید )

 فَر : شکوه

معنی): رستم می گفت : ای خداوند پاک هستی آفرین و ای افزاینده ی دانایی و شکوه و قدرت

                                همی بینی این پاک جان مرا                         توانِ مرا هم روان مرا

معنی):  ای خدا این جان و نیرو و روحیه ی مرا می بینی

                             که چندین بپیچم که اسفندیار                       مگر سر بپیچاند از کار زار

بپیچم : اصرار و تلاش می کنم

 سر بپیچاند : منصرف شود ، برگردد

 کارزار : جنگ

معنی): این قدر اصرار می کنم تا اسفندیار شاید از جنگ و نبرد منصرف شود .

                               تو دانی که بیداد کوشد همی                     همی جنگ و مردی فروشد همی

معنی): تو می دانی که اسفندیار ستمکاری و بی عدالتی می کند و جنگاوری و شجاعت خود را به رخ دیگران می کشد .

                                  به باد اَفرهِ این گناهم مگیر                      تویی آفریننده ی ماه و تیر 

بادافره : مجازات و کیفر

 مگیر : مؤاخذه مکن

معنی): به کیفر این گناه مرا مؤاخذه مکن ای آفریننده ی ماه و سیارات

                           تهمتن گز اندر کمان راند زود                     بر آن سان که سیمرغ فرموده بود

تهمتن : تنومند لقب رستم  

معنی):  رستم تیرگز را سریع در کمان نهاد ،  به آن شیوه ای که سیمرغ دستور داده بود ؛

                                  بزد تیر بر چشم اسفندیار                    سیه شد جهان پیش آن نامدار

معنی):  تیر را بر چشم اسفندیار زد و او را کور کرد، جهان در مقابل چشمانش تیره و تار شد

                                   خم آورد بالای سرو سهی                 ازو دور شد دانش و فرّهی

سرو سهی: سرو دیدنی ، رشید ( استعاره از اسفندیار )

 فرهی : شکوه و جلال

معنی):  قد راست اسفندیار خمید و دانایی و شکوه از او دور شد ( مرگش فرا رسید )

 

 

بیاموزیم

اغراق: آن است که در توصیف خود ، اوصاف غیر معمول و محال بیاوریم یعنی چیزی را بیش از حدی که هست نشان دهیم و شگفت آور و تعجب برانگیز باشد .

اغراق باعث خیال انگیزی و زیبایی کلام می شود و در حماسه بیشتر قابل استفاده است اغراق را در این ابیات می بینیم :

                       که گفتت برو دست رستم ببند ؟              نبندد مرا دست چرخ بلند

                        زسُم ستوران در آن پهن دشت              زمین شش شد و آسمان گشت هشت

                            شود کوه آهن چو دریای آب              اگر بشنود نام افراسیاب

خود آزمایی درس دوم

1 مصراع « همه دل پر از باد و لب پر ز پند » بیانگر چه حالت هایی است ؟

اظهار تأسف و زیر لب حرف زدن و خود و حریف را سرزنش کردن

2 رستم برای پرهیز از جنگ،  به اسفندیار چه پیشنهادی داد ؟

اینکه سواران زابلستانی بیاوریم و در حضورمان جنگ کنند و خود درنگ کنیم و بیاساییم .

3 دو نمونه از آرایه های ادبی درس را پیدا کنید .

جناس ناقص اختلافی :          چو شد روز رستم بپوشد گبر               نگهبان تن کرد بر گبر ببر          

تناسب :               بفرمود تا جوشن و خود اوی                  همان ترکش و نیزه ی جنگ جوی

4 معادل امروزی « پیچم » در بیت چهل و ششم چیست ؟

پافشاری ، اصرار و تلاش کردن

5 درباره ی سابقه ی آشنایی زال و سیمرغ تحقیق کنید .

بعد از تولد زال پسر سام ، به خاطر سفید مویی زال ، او را به بالای کوهی ( البرز ) بردند سیمرغ در کوه البرز لانه داشت ، او را می یابد و می پروراند . بعد از سرزنش سام ، او به دنبال یافتن زال می رود بعد از یافتن زال سیمرغ پرِ خود را به او می دهد که در وقت ضرورت، زال، آن را در آتش نهد و از سیمرغ طلب کمک کند . در هنگام تولد رستم و نبرد با اسفندیار از پر سیمرغ استفاده می شود .

6 عناصر حماسه را در این درس نشان دهید .

داستانی است، حوادث خارق العاده دارد ( رویین تنی و حضور سیمرغ )، ملی بودن و حالت قهرمانی و پهلوانی داستان

[ پنجشنبه پانزدهم مهر 1389 ] [ 12:12 ] [ رحیم پورسعیدی ]

 درس سوم

كمـال الملـك

 

   علي حاتمي: (1375-1323) ازسينما گران وفيلم نامه نويسان برجسته ي تاريخ سي ساله ي ايران است از مهمترين فيلم نامه ي او مي توان به اين موارد اشاره كرد : هزاردستان ،دل شدگاََن ،سلطان صاحبقران ،مادر،كمال الملك وجهان پهلوان تختي .

محمد غفاري كمال الملك (1319-1226 ه. ش) بزرگ ترين نقاش قرن اخير ايران و صاحب آثار ارزشمندي چون تابلوهاي تالار آينه ،زرگر بغدادي وشاگردش، ميدان كربلا ويهودي فال گير بغدادي است. وي دوران حكومت ناصر الدين شاه تا رضا خان پهلوي را درك كرده است.

 

مضمون درس: دراين درس آزادگي و بي پروايي كمال الملك در مقابل استبداد رضا خان وتملّق درباريان به خوبي به تصوير كشيده شده است .

 

واژگان وتوضيحات :

اعلي حضرتا: اي پادشاه بزرگ

حسب الامر :  طبق دستور

السّاعه :  فوراً

استدعا :  طلب

ملول : ناراحت

سماجت : پافشاري

عوالم : جمع عالم

خلقاً : از جهت خلق وخو

عنايت: توجه

هفت خطّه: نيرنگ باز (اشاره به هفت خط جام شراب )

عدليّه: دادگستري

كلاه پهلوي : رضا خان بعد از كشف حجاب به قصد يك دست كردن لباس دستور داد تا مردان كلاه لبه دار فرنگي بر سر بگذارند كه بعدا" به كلاه پهلوي موسوم شد.

دِمُدِه: از مد افتاده ، ازاعتبار افتاده

باهاس: بايست

اطبّا: پزشكان

مرتيكه: مرد حقير وبي ارزش

ملك الموت: عزرائيل

شيشك: گوسفند يك ساله

ربّ النوع: نمونه ي برجسته

وجاهت: زيبايي و جمال

مهمل: كلاه بيهوده

عبوديّت: بندگي

شمايل: چهره

آتاتورك: رئيس جمهور تركيه بود

بديع: تازه

رعشه: لرزش

محشور : نشست و بر خاست داشتن

شاه شهيد : ناصرالدين شاه كه بدست ميرزا رضا كرماني كشته شد

خبط: خطا

گره گوري: افراد بدبخت

كرور: معادل پانصد هزار

صنايع مستظرفه:  هنرهاي ظريف مانند نقاشي و مجسمه سازي

مطاع: اطاعت شده

نظمّيه: معادل نيروي انتظامي امروز است

بوم: زمينه ي نقاشي

- سردي استاد از سنگيني نفسش پيدا است...

معني): نامهرباني استاد از نفس هاي دشواري كه مي كشد آشكار است.

- مجنون براي دنيا بي ضرر تره تا جاني.....

معني): (هنرمندان) به ظاهر ديوانه براي دنيا بي ضررتر هستند تا قدرتمندان آدم كش.

- شما كه پرده ها ازصورت شاه شهيد ساخته ايد....

معني): شما كه تصويرهايي از چهره ي ناصرالدين شاه كشيده ايد. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

خودآزمايي درس سوم

 

1-    دونمونه از طنزهاي درس را بيان كنيد؟                                      

  مجنون براي دنيا ضرر كمتري دارد تا جاني   ملوك مددكار ملك الموت هستند .

2-  با توجه به اين فيلم نامه شخصيت تدين را چگونه ارزيابي ميكنيد ؟

 فردي متملّق ،چاپلوس و بي اراده

3- نويسنده در اين داستان، از چند نوع زبان براي نشان دادن شخصيت افراد بهره گرفته است ؟                                                                          زبان ادبي، معيار، محاوره اي، چاپلوسانه و مستبدانه

 

4-  نمونه اي از استبداد رضا خان وتملق درباريان را در اين درس بيان كنيد ؟

    پهلوي عادت به شنيدن « نه» ندارد عرض معذرت اعلي حضرت ، عرض تعظيم ، عرض عبوديت

 

5-  كمال الملك با ديدن قاليچه ي يارمحمد چه كرد؟ اين كارِ او نشانه ي چيست ؟

به او گفت استاد تويي هنر، اين فرشه اين كار او نشانه ي تواضع و هنرشناسي او بود .

[ پنجشنبه پانزدهم مهر 1389 ] [ 12:11 ] [ رحیم پورسعیدی ]

درس چهارم

                                                             گــاو

غلام حسین ساعدی(گوهر مراد): از داستان پردازان و نمایش نویسان معاصر است.

  متولد1314 و متوفی به سال 1364 از اواخر دهه ی سی به طور جدی به نوشتن داستان کوتاه، رمان، نمایش نامه، فیلم نامه و پانتونیم پرداخت.

آثار او عبارت اند از: « چوب به دست های وَرَزبیل،آی با کلاه  آی بی کلاه،عزاداران بَیَل »

درس گاو از کتاب « عزاداران بَیَل » است، داریوش مهرجویی بر اساس آن فیلم گاو را ساخت

مضمون درس: بیان ظلم و ستم و فقر و تهیدستی،گرفتار توهم شدن، مسخ شدن و از خود بیگانگی

واژه نامه و توضیحات

کد خدا: رئیس ده                                           مال بند: چوبی که اسب ها را به آن می بستند

بَیَل: روستای خیالی                                      چمپاته: نشستن و دو زانو را بغل کردن

بهت زده: حیران                                          شلنگ می انداخت: گامهای بلند برداشتن

بشنُفِه: بشنود                                               نفله شدن: از بین رفتن

کاهدان: انبار کاه، آخور                      نشخوار: خوراک نیم جویده را دوباره به دهان برگرداندند و بجوند

خیک: مشک                                              

آرایه): بوشو می شنفتم: آرایه ی حس آمیزی دارد.

 

بیـامـوزیــم

رمـان:

عبارت است از داستان بلندی که نویسنده با کمک تخیل و قدرت هنری و با اطلاعات عینی و واقعی خود از شخصیت ها به آفرینش اثری پرداخته باشد و فرقش با داستان کوتاه در این است که داستان کوتاه برشی از زندگی اشخاص است.

از مشهور ترین رمان های جهان می توان موارد زیر را نام برد:

بینوایان(ویکتورهوگر)،دون کیشوت(سروانتس)،جنگ و صلح(تولستوی)، برادران کارامازوف (داستایوسکی)،دیوید کاپرفیلد(چارلزدیکنز)

و رمان های فارسی مانند:

کلیدر(محمود دولت آبادی)، شوهر آهو خانم(علی محمد افغانی)، چشمهایش(بزرگ علوی).

 

 

خود آزمایی درس چهارم

1- نمونه ای از فضا سازی مناسب را در این داستان نشان دهید.

آفتاب از سوراخ پشت بام افتاده بود روی تیر وسط طویله و فانوس دود زده و طناب چرکینی را روشن کرده بود... به نظر می آمد که طنابی را پیچیده به حلقش فرو کرده اند.(کل پاراگراف)

 

2- چرا شخصیت اصلی داستان ماجرای ساختگی فرار گاو را باور نمی کند؟

به دلیل علاقه زیاد و وابستگی شدید به گاو، که زندگی روستایی به آن حیوان متکی بود.

3- پیام محوری داستان را بیان کنید.

از خود بیگانگی/ رنج روستاییان/ گریز از شکست/ بی هویتی/ ترسیم جامعه ی عصر نویسنده

4- در چهار مقاله ی نظامی عروضی داستان کسی که خود را گاو می پنداشت و ابو علی سینا او را معالجه کرده ،آمده است.این داستان را با داستان گاو مقایسه کنید.

در هر دو، نوعی مسخ شدن و تغییر شخصیت و هویت دیده می شود. در استان گاو فردی که خود را گاو می داند از بین می رود اما در داستان چهارم مقاله فرد از این حال بیرون می آید و سلامت خود را باز می یابد.

[ پنجشنبه پانزدهم مهر 1389 ] [ 12:10 ] [ رحیم پورسعیدی ]

درس پنجم

گل دسته هاي و فلك

     جلال آل احمد:( 1348 ـ 1302 ) از نويسندگان پركارمعاصر، از او چهل و پنح اثر ادبي، اجتماعي سياسي و ترجمه به جاي مانده است. آثار او چهار دسته ي كلي است: داستان، سفرنامه، ترجمه و مقالات.

     از داستان هاي مشهور او مي توان مدير مدرسه، نون والقلم، زن زيادي و پنج داستان را نام برد.

    نثر او طنز گونه، نزديك به زبان گفتار و توصيفي است.

 

 كمال جويي و عروج

واژگان:

پاپي مي شد: پي گير بود، دنبال مي كرد

گُله به گُله: جا به جا

زمخت: نامناسب و خشن

متولْي: نگهبان

لمس شد: بي حس شد

كراهت: ناپسندي

سُقُلمه: ضربه با مشت

كند و كو: جست و جو

ناقلا: حيله گر و زيرك

كفّه: پله

توئون: پرداخت خسارت

صرافت: انديشه ي انجام كاري


*
از بس ميل گرفت، نصف بدنش لمس شد...:

معني): از بس كه ميل ورزشي را در زورخانه بلند كرده بود نيمي از بدنش بي حس شده بود.

* چرا عزا گرفته اي؟ .... :

معني): چرا ناراحت هستي؟

زورخونه چه دخلي داره به اين گل دسته هاي قراضه .

معني): زورخانه چه ارتباطي دارد به اين گل دسته هاي قديمي....

 

 

خودآزمايي درس 5

 

1ـ نويسنده چه ايهام لطيفي را در انتخاب عنوان داستان به كار برده است؟

ايهام در كلمه ي « فلك » به معني آسمان و ابزار تنبيه كردن

2ـ نويسنده چگونه از عنصر « لحن » براي پرداخت داستان استفاده كرده است؟

براي هر شخصيت لحن خاصي به كار مي برد مانند لحن گفتاري و محاوره اي تا طرح كلي داستان را شكل دهد.

 

3 ـ آيا داستان« گل دسته ها و فلك » داستاني نمادين است؟ چرا؟

بله ـ عناصر داستان، نمايانگر نوعي كمال گرايي و كنجكاوي است و حالت نمادين دارد.

4 ـ  شخصيت راوي و اصغر را به اختصار تحليل كنيد.

راوي: جستجوگر، نترس

اصغر: پرادعا، ترسو و متكي به ديگران

5 ـ زيبايي شروع داستان در چيست؟

در شروع غافل گيرانه، صميميت در بيان و فضاسازي است.

[ پنجشنبه پانزدهم مهر 1389 ] [ 12:9 ] [ رحیم پورسعیدی ]

درس ششم

قاضیِ بُست

·        تاریخ بیهقی ( تاریخ مسعودی )

   اثر ابوالفضل بیهقی ( 470 385 ه . ق ) موضوع آن بیان تاریخ سلطنت مسعود پسر محمود غزنوی و نیز تاریخ صفاریان ، سامانیان و غزنویان است .

از نمونه های نثر مرسل و بینابین است .

   ازدقت و راستگویی، پختگی نثر و جذابیت در بیان برخوردار است, توصیفات این کتاب گیرا و دقیق است این کتاب به وسیله ي دکتر خلیل خطیب رهبر شرح داده شده است .

 

                 * مضمون درس:  بیان درست کاری و پاکدامنی قاضی بُست *

* و روز دوشنبه، امیر ( مسعود ) شبگیر، بر نشست و به کران رود هیرمند رفت و با بازان و یوزان و حشم و ندیمان و مُطربان ؛ و خوردنی و شراب بردند و صید بسیار بدست آمد که تا چاشتگاه به صید مشغول بودند. پس، به کران آب فرود آمدند و خیمه ها و شراع ها زده بودند. نان بخوردند و دست به شراب کردند و بسیار نشاط رفت .

از قضای آمده، پس از نماز، امیر کشتی ها بخواست و ناوی ده بیاوردند. یکی بزرگتر، از جهت نشست او و جامه ها افگندند و شراعی بر وی کشیدند.

لغات) شبگیر: سحرگاه

 بر نشست: سوار اسب شد

 کران: کنار و ساحل

 بازان: پرنده های شکاری

یوزان: یوزپلنگ شکاری

 حَشَم: چاکران

 ندیم: خدمتکار

 مُطرب: نوازنده

 چاشتگاه: بین صبح و ظهر که آفتاب کاملا تابیده باشد

 شراع: خیمه و سایبان

 ناو: قایق

دستور) از قضای آمده: قید است

 ناوی ده: ده ناو صفت شمارشی بعد از موصوف آمده

 از جهت نشست: نشست: مصدر مرخم است

معنی): و روز دوشنبه هفت صفر امیر مسعود سحرگاه سوار اسب شد و به کنار رود هیرمند رفت و به همراه پرنده های شکاری و یوز پلنگ شکاری و چاکران و ندیمان و نوازندگان؛ غذا و نوشیدنی بردند و شکار زیادی به دست آمد و تا بالا آمدن آفتاب مشغول شکار بودند . سپس در ساحل رود نشستند و خیمه و سایبان برپا کردند. غذا خوردند و شراب نوشیدند و بسیار خوش گذراندند.

از آنجا که سرنوشت چنين بود، بعد از نماز امیر کشتی ها را خواست و ده تا کشتی آوردند. یکی بزرگ تر بود،  براي نشستن سلطان و گستردنی ها و بسترها افکندند و سایبانی بر آن کشیدند.

 

* و وی آن جا رفت و از هر دستی مردم در کشتی های دیگر بودند و کس را خبر نه. ناگاه، آن دیدند که چون آب نیرو کرده بود و کشتی پُر شده، نشستن و دریدن گرفت. آنگاه آگاه شدند که غرقه خواست شد. بانگ و هزاهز و غریو خاست. امیر برخاست. و هنر آن بود که کشتی های دیگر به او نزدیک بودند. ایشان در جستند و هفت و هشت تن و امیر را بگرفتند و بر ربودند و به کشتی دیگر رسانیدند و نیک کوفته شد و پای راست افگار شد؛ چنان که یک دوال پوست و گوشت بگسست و هیچ نمانده بود از غرقه شدن.

لغات) از هر دستی: از هر گروهی

 نیرو کرد: فشار آورد

 هزاهز: آشوب

 نیک کوفته شد: بسیار مجروح گردید

 افگار: زخمی

 دوال: پوست و چرم

دستور) نیک کوفته شد: نیک قید است

معنی) و امیر به آنجا رفت و هرگروهي از مردم سوار قايقهاي ديگر شدند و هيچ کس از عاقبت کار خبر نداشت. ناگهان متوجه شدند که آب فشار آورده و کشتی پر شده شروع به فرو رفتن و در هم شکستن کرد. و هنگامی متوجه شدند که می خواست غرق شود. بانگ و آشوب و فریاد برخاست. امیر بلند شد و  بخت يار بود که قايقهاي ديگر به او نزديک بودند. هفت و هشت تن پریدند و امیر را گرفتند و بردند و به کشتی دیگری رساندند و بسیار مجروح شد و پای راستش زخمی شد طوری که به اندازه یک کمربند، پوست و گوشت جدا شد و چیزی نمانده بود تا غرق شود.

* اما ایزد رحمت کرد پس از نمودن قدرت و سوری و شادی ای به آن بسیاری، تیره شد و چون امیر به کشتی رسید، کشتی ها براندند و کرانه رود رسانیدند.

و امیر از آن جهان آمده، به خیمه فرود آمد و جامه بگردانید و تر و تباه شده بود و بر نشست و  به زودی به کوشک آمد که خبری سخت ناخوش در لشگرگاه افتاده بود و اضطرابی و تشویشی بزرگ به پای شده و اعیان و وزیر به خدمت استقبال رفتند. چون پادشاه را سلامت یافتند، خروش و دعا بود از لشکری و رعیّت و چندان صدقه دادند که آن را اندازه نبود .

لغات) سور: شادی

 کوشک: قصر

 تشویش: نگرانی

 اعیان: بزرگان

 لشکری: آنکه عضو لشکر باشد

معنی) امّا خداوند بعد از نشان دادن قدرت خود رحمت و عطوفت خود را نشان داد و جشن شادی بر او سياه شد. و هنگامی که امیر به کشتی رسید، کشتی ها را راندند و به کناره رود رساندند.

و امیر که از مرگ نجات یافته بود به خیمه آمد، لباس عوض کرد، خیس و ناخوشايند شده بود، سوار اسب شد و سریع به قصر آمد زیرا که خبری ناراحت کننده در لشکرگاه افتاده بود و اضطراب و نگرانی زیادی بر پا شده و بزرگان و وزیر برای استقبال آمدند. وقتی پادشاه را سالم یافتند، فریاد و دعا از لشکری و رعیّت برخاست و آنقدر صدقه دادند که اندازه ي آن معلوم نبود.

* و دیگر روز، امیر نامه ها فرمود به غزنین و جمله ی مملکت بر این حادثه بزرگ و صعب که افتاد و سلامت که به آن مقرون شد و مثال داد تا هزار هزار دِرَم به غزنین و دو هزار هزار درم به دیگر ممالک، به مستحقان و درویشان دهند، شُکرِ این را و نبشته آمد و به توقیع موکّد و مبشران برفتند!

لغات) غزنین: شهری در افغانستان امروز

 جمله: همه

 صعب: دشوار

 مقرون شد: پیوسته شد

 مثال داد: دستور داد

 دِرَم: سکه ی نقره

 ممالک: سرزمین ها

 مُستَحقّان: نیازمندان

 توقیع: امضا

 مبشران: مژده دهندگان

دستور) دیگر روز: روز دیگر(دیگر ضمیر مبهم)

 شکر این را: را به معنی به

 نبشته: شکل قدیمی نوشته است

معنی) و روز دیگر امیر دستور داد نامه ها بنویسند به غزنین و به تمام مملکت به خاطر این حادثه بزرگ و دشوار که پیش آمد و سلامتی که به آن پیوسته شد. و دستور داد تا یک میلیون سکّه ی نقره به غزنین و دو میلیون به سرزمین های دیگر به نیازمندان و درویشان بدهند به شکرانه ی این سلامتي بازيافته، نامه ها نوشته شد و با امضاء قطعی شد و مژده دهندگان ( برای مژده دادن ) رفتند !

* و روز پنجشنبه، یازدهم صفر، امیر را تب گرفت، تب سوزان و سرسامي افتاد، چنانکه بار نتوانست داد و محجوب گشت از مردمان، مگر از اطباء و تنی چند از خدمتکاران مرد و زن و دل ها سخت متحیّر و مشغول شد تا حال چون شود.

تا این عارضه افتاد، بو نصر نامه های رسیده را، به خطّ خویش نُکَت بیرون می آورد و از بسیاری نُکَت، چیزی که در او کراهیّتی نبود می فرستاد فرودِ سرایِ، به دست من و من به آغاجی خادم می دادم و خیر خیر جواب می آوردم و امیر را هیچ ندیمی تا آن گاه که نامه ها آمد از پسران علی تکین و من نکت آن نامه ها پیش بردم و بشارتی بود. آغاجی بستد و پیش برد. پس از یک ساعت، برآمد و گفت «ای ابوالفضل، تو را امیر می بخواند.»

لغات) سرسام: حالتی که فرد دچار هذیان گویی می شود

 بار: اجازه ی دیدار

 محجوب: پنهان از دیده ها

 عارضه: بیماری

 نُکت: خلاصه

 کراهیت: بدی و نا پسندی

 آغاجی: پرده دار

 خیر خیر: تند تند

 علی تکین: برادر طغان خان ، سلطان مسعود از او طلب کمک کرده بود

 بستد: گرفت

دستور) تنی چند: چند تن بارها در این کتاب صفت پیشین بعد از موصوف آمده

 خیر خیر: قید است

می بخواند: کاربرد قدیم به معنی می خواند.

معنی) و روز پنج شنبه یازده صفر امیر دچار تب شد تبی سوزان و سردرد (سرسام: نوعي بيماري كه به معناي ورم سر(مغز) مي باشد).طوری که اجازه دیدار و ملاقات نمی توانست بدهد، به جز طبیبان و چند تن از خدمتکاران مرد و زن، از بقيه ي مردم دوري جست. و دلها بسیار نگران و حیران شد نمي دانستند چه پيش مي آيد.

از هنگامی که بیماری حاصل شد ابونصر نامه ها را به خط خود خلاصه می کرد و به خاطر زیادی مطالب، آنچه را که ناپسند و ناراحت کننده نبود می فرستاد پایین خانه و من آن را به پرده دار می دادم و تند تند جواب می گرفتم و اصلا امیر را نمی دیدم تا هنگامی که نامه هایی از پسران علی تکین آمد و من خلاصه نامه ها را پیش امیر بردم و امید بهبودی بود. پرده دار گرفت و پیش امیر برد. پس از مدتی بیرون آمد و گفت: ای ابوالفضل امیر تو را به حضور مي طلبد.

* پیش رفتم. یافتم خانه تاریک کرده و پرده های کتّان آویخته و تر کرده بسیار شاخه ها نهاده و تاس های بزرگ پُر یَخ بر زبَرِ آن و امیر را یافتم آنجا بر زَبَر تخت نشسته، پیراهن توزی، مخنقه در گردن، عقدی همه کافور و بوالعلایِ طبیب آنجا زیر تخت نشسته دیدم!

گفت: « بونصر را بگوی که امروز درستم و در این دو سه روز، بار داده و آید که علّت و تب تمامی زایل شد.»

من بازگشتم و این چه رفت، با بونصر بگفتم، سخت شاد شد و سجده شکر کرد خدای را عزّ و جلّ بر سلامتِ امیر، و نامه نبشته آمد . نزدیک آغاجی بردم و راه یافتم، تا سعادت دیدار همایون خداوند دیگر باره یافتم و آن نامه را بخواند و دوات خواست و توقیع کرد و گفت: «چون نامه ها گُسیل کرده شود، تو باز آی که پیغامی است و سوی بونصر در بابی، تا داده آید.» 

لغات) کتّان: گیاهی که الیاف آن در نسّاجی به کار می رود

 تاس: لگن

 زَبَر: بالا

 پیراهن توزی: پیراهنی از پارچه بافته شده در شهر توز

 مِخنقه: گردن بند

 عقد: گردن بند

 علّت: بیماری

معنی) نزدیک رفتم دیدم خانه را تاریک کرده و پرده هایی از جنس کتّان آویزان کرده و خیس نموده و شاخه هایی آنجا قرار داده و لگن های پر از یخ بر بالای آن قرار داده و دیدم امیر آنجا بالای تخت نشسته، پیراهن توزی بر تن و گردن بند در گردن کرده، که آغشته به کافور بود و بوالعلاء طبیب کنار تخت امیر نشسته بود.

گفت: به ابو نصر بگو که امروز حالم خوب است و در این دو سه روز اجازه ی ملاقات داده می شود زیرا که این بیماری و تب تماماً از بین رفته است. من برگشتم و آنچه پیش آمد به ابونصر گفتم . خیلی شاد شد و سجده ی شکر کرد خدای بزرگ و متعال را به خاطر سلامتی امیر، و نامه ها نوشته شد. نزد پرده دار بردم و راه یافتم، تا سعادت دیدن جمال مبارک امیر دوباره نصیبم شد و آن نامه را خواند و مرکب خواست . امضاء کرد و گفت: « وقتی نامه ها فرستاده شد تو برگرد زیرا پیامی در خصوص موضوعی به بونصر خواهم داد»

* گفتم «چنین کنم.» و بازگشتم، با نامه ای توقیعی و این حال ها را با بونصر بگفتم. و این مرد بزرگ و دبیر کافی، به نشاط، قلم در نهاد. تا نزدیک نماز پیشین،از این مهمّات فارغ شده بود و خیلتاشان و سوار را گسیل کرده. پس، رقعتی نبشت به امیر و هر چه کرده بود باز نمود و مرا داد.

و ببردم و راه یافتم و برسانیدم و امیر بخواند و گفت« نیک آمد » و  آغاجی خادم را گفت «کیسه ها بیاور!» و مرا گفت « بستان » در هر کیسه هزار مثقال زَرِ پاره است. بونصر را بگوی که زرهاست که پدر ما از غزو هندوستان آورده است و بتان زَرّین شکسته

لغات) نامه ی توقیعی: نامه امضاء شده

 دبير كافي : نويسنده ي با كفايت  

نماز پيشين : نماز ظهر

مهمّات : كارهاي مهم  

خيلتاشان : گروه چاكران  

رُقعت : نامه  

غزوه : جنگ  

بتّان زرين : بت هاي ساخته شده از طلا

معني ) گفتم همين كار را خواهم كرد و برگشتم، با نامه اي امضا شده و اين احوال را به بونصر گفتم. و اين مرد بزرگ و نويسنده اي با كفايت از سر شادي شروع به نوشتن كرد. تا نزديك ظهر از اين كارهاي مهم فارغ شده بود و گروه چاكران و سواران را گسيل داد. پس نامه اي نوشت به امير و هر چه كرده بود شرح داد و به من داد تا ببرم .

بردم، راه يافتم و رساندم. و امير خواند و گفت خوب است. به پرده دار خادم گفت كيسه ها را بياور و به من گفت بگير در هركيسه هزار مثقال طلاي قطعه قطعه است ( تكه هاي طلا ). به بونصر بگو كه طلاهايي است كه پدر ما از جنگ هند آورده است و بت هاي ساخته شده از طلا را شكسته .

* و بگداخته و پاره كرده و حلال ترِ مال هاست . و در هر سفري ما را از اين بيارند تا صَدَقه اي كه خواهيم كرد حلال بي شُبهَت باشد از اين فرماييم ؛ و مي شنويم كه قاضي بُست بوالحسنِ بولاني و پسرش بوبكر سخت تنگ دست اند و از كسي چيزي نستانند و اندك مايه ضعيتي دارند. يك كيسه به پدر بايد داد و يك كيسه به پسر،تا خويشتن را ضَيعَتكي حلال خرند و فَراخ تر بتوانند زيست و ما حَقِّ اين نعمت تندرستي كه باز يافتيم، لختي گزارده باشيم.»                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               

لغات) پاره كرده: تكه تكه شده

 بي شُبهت: بي شك و ترديد

 ضَيعَتي: آب و زمين زراعتي

معني) و ذوب شده و تكه تكه شده و حلال ترين مال ها است و در هر سفر براي ما از اين طلا مي آورند تا صدقه اي كه مي خواهيم بدهيم زيرا حلال بي شك و ترديد است، و مي شنويم كه قاضي بُست بوالحسن بولاني و پسرش بوبكر خيلي تهي دست هستند و از كسي چيزي نمي گيرند و آب و زمين زراعتي كمي دارند. يك كيسه بايد به پدر بدهيد و يك كيسه به پسر، تا براي خود مقداري آب و زمين زراعتي حلال بخرند و بهتر و راحت تر زندگي كنند و ما حق اين نعمت سلامت را كه بازيافتيم مقداري ادا كرده باشيم.

 

* من كيسه ها بستدم و به نزديك بونصر آوردم و حال باز گفتم. دعا كرد و گفت: «خداوند اين سخت نيكو كرد و شنوده ام كه بوالحسن و پسرش وقت باشد كه به ده دِرَم در مانده اند» و به خانه بازگشت و كيسه ها با وي بردند و پس از نماز، كس فرستاد و قاضي بوالحسن و پسرش را بخواند و بيامدند. بو نصر پيغام امير به قاضي رسانيد. بسيار دعا كرد و گفت:« اين صِلَت فخر است. پذيرفتم باز دادم كه مرا به كار نيست و قيامت سخت نزديك است، حساب اين نتوانم داد و نگويم كه مرا سخت دربايست نيست اما چون به آن چه دارم و اندك است قانعم، وزِر و  وبِالِ اين چه به كار آيد؟»

لغات) بستدم: گرفتم

صِلَت: هديه و بخشش

 وِزر: گناه و سنگيني

 وَبال: عذاب و سختي

معني) من كيسه ها را گرفتم و به نزد بونصر آوردم . حال را شرح دادم. دعا كرد و گفت امير كار بسيار خوبي كرد و شنيده ام كه ابوالحسن و پسرش گاهي به خاطر ده سكه نقره در مي مانند. و به خانه برگشت و كيسه ها را با وي بردند و پس از نماز كسي را درپي قاضي بوالحسن و پسرش فرستاد و ايشان آمدند. بونصر پيام امير را به بوالحسن ابلاغ كرد، او بسيار دعا كرد و گفت اين هديه مايه ي افتخار من است. پذيرفتم و برگرداندم زيرا به درد من نمي خورد و قيامت بسيار نزديك است و من نمي توانم حساب آن را پس بدهم ( جريمه ي آن را بپردازم) و نمي گويم كه به آن نياز ندارم امّا چون به آنچه دارم و كم است قانع هستم، گناه و عذاب اين مال به چه درد من مي خورد؟

 

* بونصر گفت: « اي سبحان الله، زري كه سلطان محمود به غزو از بتخانه ها به شمشير بياورده باشد و بتان شكسته و پاره كرده و آن را اميرالمومنين مي روا دارد ستدن، آن، قاضي همي نستاند؟»

گفت:« زندگاني خداوند دراز باد؛ حال خليفه ديگر است كه خداوند ولايت است و خواجه با امير محمود به غزوها بوده است و من نبوده ام و بر من پوشيده است كه آن غزوها از طريق سنّت مصطفي هست يا نه. من اين نپذيرم و عهده ي اين نشوم.»

گفت: « اگر تو نپذيري، به شاگردان خويش و مستحقّان و درويشان ده.»

گفت:« من هيچ مستحق نشناسم در بست كه زر به ايشان توان داد و مرا چه افتاده است كه زر كسي ديگر برد و شمارآن به قيامت مرا بايد داد؟ به هيچ حال. اين عهده قبول نكنم.»

لغات) اي سبحان الله: پك و منزّه است خدا

 مستحقان: نيازمندان

معني) بونصر گفت پاك و منزّه است خدا، طلايي كه سلطان محمود در جنگ از بتخانه ها به زور شمشير و نبرد آورده و بت ها را شكسته و تكه تكه كرده و گرفتن آن را خليفه جايز مي داند آن قاضي نمي گيرد؟

گفت عمر سرور ما دراز باشد وضعيت خليفه فرق مي كند زيرا او صاحب سرزمين ها است و خواجه با امير محمود در جنگ ها بوده و من نبوده ام و بر من پوشيده است كه آن جنگ ها بر راه و ورش حضرت رسول است يا نه. من اين را نمي پذيرم و مسئوليت آن را قبول نمي كنم. گفت اگر تو قبول نمي كني به شاگردان خود و نيازمندان و درويشان بده گفت من در شهر بست هيچ نيازمند نمي شناسم كه بتوان طلا را به آن ها داد. و اين چه كاري است كه طلا را كسي ديگر ببرد و من جواب گوي آن باشم به هيچ شكل آن را بر عهده نمي گيرم.

* بونصر پسرش را گفت: « تو از آنِ خويش بستان.» گفت:« زندگاني خواجه عميد دراز باد. علي اَيِّ حال، من نيز فرزند اين پدرم كه اين سخن گفت و علم از وي آموخته ام و اگر وي را يك روز ديده بودمي و احوال و عادات وي بدانسته، واجب كردي كه در مدّت عمر پيروي او كردمي. پس، چه جايِ آن سال ها ديده ام.

لغات) خواجه ي عميد: سرور مورد اطمينان

 علي ايّ حال: به هر حال

معني) بو نصر به پسرش گفت تو سهم خود را بردار.

گفت زندگي سرور مورد اطمينان دراز باشد. به هر حال من نيز فرزند اين پدرم كه اين حرف را زد، و دانش از او آموخته ام و اگر وي را يك روز ديد بودم و حال عادات او را دانسته بودم واجب مي شد كه در طول عمر از او پيروي كنم در حالي كه سالها در خدمت او بوده ام.

 

* و من هم از آن حساب و توقّف و پرسش قيامت بترسم كه وي مي ترسد و آنچه دارم از اندك مايه حطام دنيا حلال است و كفايت است و به هيچ زيادت حاجتمند نيستم. »

بو نصر گفت: « لِلّهِ دَرُّكُما؛ بزرگا كه شما دو تنيد » و بگريست و ايشان را باز گردانيد و باقي روز انديشه مند بود و از اين ياد مي كرد.

و ديگر روز، رَقعتي نبشت به امير و حال باز نمود و زَر باز فرستاد.

لغات) حُطام دنيا: مال هاي ناچيز دنيا

 لِلّهِ دَرُّكما: خدا خيرتان دهاد

معني) و من هم از حساب رسي و پرس و جوي قيامت مي ترسم و آنچه دارم از مال كم دنيا، حلال و كافي است و به چيز بيشتري نياز نيست.

بونصر گفت خدا خيرتان بدهد چه بزرگ مرد هستيد و گريست و آنها را برگرداند و بقيه ي روز در فكر بود و از اين موضوع حرف مي زد.

و روز ديگر نامه اي نوشت به امير و احوال را شرح داد و طلا را بازگردانيد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

خودآزمايي درس ششم

 

 

 


1- استدلال پسر قاضي بست براي نپذيرفتن هدايا چه بود

من نيز فرزند همين پدرم و از او آموخته ام و از قيامت مي ترسم.

2- به نظر شما دليل اصلي خودداري قاضي بست از پذيرش هدايا چه بود؟

شك داشت كه طلاها حلال باشند زيرا يقين نداشت كه جنگ هاي سلطان محمود بر سنت پيامبر انجام گرفته باشد .

 

3- منظور از عبارت « شمار آن به قيامت مرا بايد داد » چيست؟

من بايد در قيامت پاسخگوي آن باشم

4- پيام اصلي اين درس چيست؟

پاك زندگي كردن، دوري از اموال مشكوك و بلند همتّي

5- دو نمونه از ويژگي هاي نثر بيهقي را در اين درس بيابيد.

كوتاهي جملات، افعال متنوّع و جابجايي موصوف و صفت

[ پنجشنبه پانزدهم مهر 1389 ] [ 12:9 ] [ رحیم پورسعیدی ]

درس هفتم

(بیهقی و هنر نویسندگی او)

    دکتر غلامحسین یوسفی: (1369ـ 1306 هـ ش) مترجم و نویسنده ی توانای معاصراز جمله آثار او می توان به «چشمه روشن»، «دیداری با اهل قلم» ، «برگ هایی در آغوش باد»، «کاغذ زر»، «تصحیح قابوس نامه» و « بوستان» و « گلستان» اشاره کرد.

                            مضمون درس: این درس بررسی و تحلیلی است از تاریخ بیهقی

واژگان

رُمان: داستان بلند                                          

منش: خلق و خوی                                          

سجایا: جمع سجیه، عادت پسندیده               

خصایل: خصلت ها ، ويژگي ها                                         

حشمت: جاه و مقام                                         

شرارت: بدخویی                                           

تضریب: دو به هم زنی                                  

امام زاده: بزرگ زاده                                    

محتشم: دارای مقام                                     

زعارت: بد خلقی                                           

لت زدن: سیلی زدن                                      

اَلَم: درد                                                          

از خلال سطور: در میان سطرها                     

حسنک وزیر: وزیر محمود که در زمان سلطان مسعود بر دار زده شد  

به اقتضای حال: مطابق حال                        

اطناب: درازه گویی                                          

دراعه : بالا پوش                                              

 امیر علی قریب: کسی که سلطان محمد را خلع کرد

خَلَق گونه: کهنه، فرسوده                                  

ردا: لباسی که بر روی لباسهای دیگر پوشند      

دستار: عمامه                                                      

مالیده: مرتب، نیم دار و مستعمل    

تاریخ پایه: تاریخ اساسی و مادر

تنگی نفقه: کمی مخارج

دلش بپیچید: دلش سوخت

مَکرُمت: بزرگی

بو سهل: محمد بن حسن زوزنی، ادیب بزرگ و مسؤول امور لشکری سلطان مسعود

می ژکید: غُرغُر کردن

مشحون: پر ، سرشار

محاورات: گفت و گو ها

پیکان: فرستادگان

مشتی رند: عده ای بی سر و پا

سیم: پول نقره

خبه: خفه

عنانِ قلم: افسار و اختیار قلم

حبری رنگ: کبود رنگ

جبّه: لباس گشاد و بلند            ایجاز: مختصر گویی            غدّار: حیله گر و بی وفا

 حُسن تألیف: پیوند مناسب اجزای سخن        مستلزم: لازم دارنده        موزه ی میکائیلی: نوعی کفش

 

دستور) و لا تبدیلَ لخلق الله: جمله ی معترضه و تضمین / « ی» در خشم گرفتی ولت زدی و ...: نشانه ی استمراری است/ اگر کرد، دید و چشید: جمله ی معترضه

آرایه) نیک از جای بشد: کنایه از عصبانی شدن/ عنان قلم: اضافه ی استعاری

* اين بوسهل مردی امام زاده و محتشم و فاضل و ادیب بود اما شرارت و زعارتی در طبع وی مؤکد شده ـ و لا تبدیل لِخلقِ الله ـ و با آن شرارت، دل سوزی نداشت و همیشه چشم نهاده بودی تا پادشاهی بزرگ و جبّار، بر چاکری خشم گرفتی و آن چاکر را لت زدی و فرو گرفتی،

معنی) ابن بو سهل انسانی بزرگ زاده و دارای مقام بود، دارای فضل و ادب بود، بدخویی و تند مزاجی در ذات او جای گرفته و تثبیت شده بود ـ و آفرینش خدا تغییر پذیر نیست ـ و با وجود آن بدخویی، اهل دلسوزی نبود و همیشه منتظر بود تا پادشاه بزرگ و قدرتمندی، بر زیر دست خود خشم می گرفت و او را کتک می زد و عزل می کرد.

 

* این مرد از کرانه بجستی و تضریب کردی و اَلَمی بزرگ بدین چاکر رسانیدی و آن گاه لاف زدی که فلان را من فرو گرفتم.

معنی) این بوسهل از گوشه ای بر می خواست و فرصتی پیدا می کرد و دوبه هم زنی می کرد و درد بزرگی به آن زیر دست می رساند و سپس لاف می زد که  آن چاکر را من برکنار کردم.

 

* حسن پیدا آمد، بی بند؛ جُبّه ای داشت حبری رنگ با سیاه می زد، خَلَق گونه و درّاعه و ردایی سخت پاکیزه و دستاری نیشابوری مالیده و موزه ی میکائیلی نو در پای و موی سرمالیده، زیر دستار پوشیده کرده اندک مایه پیدا می بود.

معنی) حسنک از دور نمایان شد در حالی که دست و پا بسته نبود، لباسی داشت کبود رنگ که به سیاه نزدیک بود کهنه و فرسوده، بالاپوش و جامه ای بلند بسیار پاکیزه (بر روی آن پوشیده بود) عمامه ای به شیوه ی نیشابوریان (یا از جنس پارچه ی نیشابوری) بر سرش، که نیم دار و مستعمل بود. کفشی در پا داشت و موی سرش مرتّب بود در زیر عمامه و مقداری از موهایش از زیر عمامه دیده می شد.

 

* چون حسنک بیامد، خواجه بر پای خاست. چون او این مَکرمُت بکرد، همه ـ اگر خواستند یا نه ـ بر پای خاستند. بو سهل زوزنی بر خشم خود طاقت نداشت؛ برخاست، نه تمام و بر خویشتن می ژکید. احمد او را گفت: در همه ي کارها ناتمامی؛ وی نیک از جای بشد.

معنی) وقتی حسنک وارد شد، خواجه احمد میمندی به احترام او بلند شد، وقتی او این بزرگی و احترام را به جای آورد، همه ـ خواه نا خواه ـ بلند شدند. بو سهل نتوانست خشم خود را نگه دارد، برخاست نیمه تمام و زیر لب غرغر و شکایت می کرد. خواجه احمد به او گفت در تمام کارها ناتمام هستی او با عصبانیّت برخاست. (نیک از جای بشد: معادل از کوره در رفتن امروز است)

 

* امیر از جهان آمده، به خیمه فرود آمد و جامه بگردانید.

معنی) سلطان نجات يافته، وارد خيمه شد و لباس هايش را عوض كرد.

 

 

خودآزمایی درس هفتم

1ـ چرا نویسنده، تاریخ بیهقی را به یک داستان دراز تشبیه کرده است؟

به خاطر شخصّیت پردازی، تنوع وقایع، توصیفات بسیار، کشمکش حوادث و توالی آن ها

2ـ بیهقی در کتاب خود، علاوه بر وصف اخلاق و منش اشخاص، به توصیف چه مسائل دیگری درباره ی آن ها پرداخته است؟

به توصیف وضع ظاهری و رفتار قهرمانان نیز می پردازد.

3ـ از عبارت « مشتی رند را سیم دادند که سنگ زنند» چه پیامی را می توان استنباط کرد؟

محبوب بودن حسنک نزد مردم و تکیه ی حکومت بر افراد بی سر و پا

4ـ هدف بیهقی از آوردن حکایت های مناسب در خلال حوادث چیست؟

اثبات سخنان و پذیرفتنی کردن آن، عبرت گرفتن خواننده و ایجاد رغبت در خواندن کتاب

[ پنجشنبه پانزدهم مهر 1389 ] [ 12:8 ] [ رحیم پورسعیدی ]

درس هشتم

خون خورشيد

    يکي از جلوه گاه هاي ادبيات پايداري، ادبيات عاشورايي است و کربلا صفحه ي ايستادگي، پاکبازي و دفاع از آرمان هاي مقدس است.

   «پرويز خرسند» نويسنده ي معاصر، نوشته هايش بيشتر درباره ي عاشورا است، از آثار او مي توان به « برزيگران دشت خون» ، «آنجا که حق پيروز است» و «مرثيه اي که ناسروده ماند» اشاره کرد درس خون خورشيد برگرفته است از کتاب «آن جا که حق پيروز است».

 

مضمون درس : عاشورا و کربلا

واژه نامه و توضيحات:

شيهه: صداي اسب                انس بن حارث: از صحابه و ياران حضرت رسول

سوسو: نور کم                       مشعر: محل انجام مناسک حج

ناگسستني: پاره نشدني        عرفات: محلي در نزديکي مکه که حجاج روز نهم ذي الحجّه در آنجا توقّف مي کنند.

رسوخ مي کرد: نفوذ مي کرد                    تأنّي: آرامش

تأثر آميز: آميخته با اندوه                        برومند: رشيد و توانا

اشاعه: فاش کردن                                    آخته: از غلاف کشيده

کاروان سالار: بزرگ و رئيس کاروان          برفگون: سفيد

نافذ: گيرا

آرايه) دامن گستردن شب، خزيدن نسيم: همه شخصيت بخشي دارند

 سقف آسمان: اضافه

 چشم ماه: اضافه استعاري

 پرده ي شب: اضافه تشبيهي

 بذر محبت: اضافه تشبيهي  

رنگ غم: اضافه تشبيهي

 خورشيد فروزان حق: استعاره از امام حسين (ع)

 

 

 

 

 

 

بانـگ جـرس

   حميد سبزواري: (متولد 1304 سبزوار) از شاعران انقلاب اسلامي، از آثار او مي توان به «سرود درد» و «سرود سپيد» اشاره کرد.

مضمون درس: پيوند ميان انقلاب اسلامي ايران و پايداري مردم فلسطين و جهاد با بيگانگان .

قالب و قافيه: شعر بانگ جرس در قالب  مثنوي است و هر بيت قافيه اي جداگانه دارد.

وقت است تا برگ سفر بر باره بنديم           دل بر عبور از سدّ خار و خاره بنديم

لغات) برگ: زاد و توشه سفر/ باره: اسب/ خاره: سنگ سخت           

دستور) فعل در مصراع دوم درپل بستن بر چيزي است.

آرايه) در مصراع اول کنايه و در مصراع دوم جناس ناص افزايشي (خار و خاره)

معني) هنگام آن رسيده است که آماده سفر شويم و عزم کنيم تا از تمام مشکلات و موانع سفر عبور کنيم.

                  از هر کران بانگ رحيل آيد به گوشم            بانگ از جرس برخاست واي من خموشم

لغات) کران: کناره، جانب /  رحيل: کوچ، سفر / جرس: زنگ/

دستور) بانگ رحيل: ترکيب اضافي/ من: نقش متممي دارد.

آرايه) بانگ، رحيل، گوش، جرس و خموش تناسب دارند.

معني) از هر جانب فرياد کوچ و سفر کردن به گوش مي رسد، زنگ کاروان به صدا در آمده است و واي بر من که هنوز حرکت نکرده ام.

 

                       دريا دلان راه سفر در پيش دارند         پا در رکاب راهوار خويش دارند

لغات) دريادل: نترس، شجاع/ راهور: تندرو/

آرايه) پا در رکاب داشتن کنايه از آماده ي تاختن

معني) رزمندگان دلير سفر را آغاز کردند، پا در رکاب اسب نهاده و آماده ي هجوم و تاختن هستند

                     گاه سفر آمد برادر ره دراز است           پروا مکن بشتاب همّت چاره ساز است

لغات) پروا: ترس / همّت: کوشش/

دستور) برادر: منادا

معني) هنگام سفر اي برادر راه طولاني است ترديد نکن بشتاب که کوشش و تلاش کار ساز است.

                    گاه سفر شد باره بر دامن برانيم             تا بوسه گاه وادي ايمن برانيم

لغات) دامن: دامنه ي کوه و بيابان/ وادي اَيمن: صحرا و بياباني در کنار کوه طور که نداي خداوند در آنجا به موسي رسيد

آرايه) وادي ايمن: استعاره از فلسطين

معني) وقت سفر است بايد اسب بتازانيم تا سرزمين فلسطين که شايسته ي زيارت است پيش برويم.

                وادي پر از فرعونيان و قبطيان است          موسي جلودار است و نيل اندر ميان است

لغات) قبطيان: از اقوام کهن مصري/ موسي: پيامبر بني اسرائيل/ نيل: رودي در مصر

آرايه) فرعونيان و قبطيان: استعاره از صهيونيست ها/ موسي: استعاره از امام خميني/ نيل: دشواري راه

معني) سرزمين فلسطين پر است از صهيونيست هاي اشغالگر، امام خميني هم چون موسي راهنما است و دشواريهاي فراواني بر سر راه قرار دارد.

 

             تنگ است ما راخانه تنگ است اي برادر         بر جاي ما بيگانه ننگ است اي برادر

آرايه) تنگ و ننگ: جناس ناقص/

معني) به خاطر اشغالِ دشمن، اين خانه بر ما  تنگ و ملال آور شده و ننگ است که بيگانه اي بر جاي ما نشسته باشد.

 

            فرمان رسيد اين خانه از دشمن بگيريد           تخت و نگين از دست اهريمن بگيريد

لغات) اهريمن: ديو و شيطان

آرايه) تلميح به داستان حضرت سليمان و ديوي که انگشتري آن حضرت را ربود و بر تخت وي نشست.

اهريمن: استعاره از اسرائيل

از امام دستور رسيده است که آن سرزمين(قدس) را از دست دشمن آزاد کنيد و صهيونيست ها  را از آنجا بيرون کنيد.

 

                   يعني کليم آهنگ جان سامري کرد            اي ياوران بايد ولي را ياوري کرد

لغات) کليم: حضرت موسي / آهنگ: قصد / سامري: پس از رفتن حضرت موسي به کوه طور، مردي به نام سامري گوساله اي از طلا ساخت و مردم را به پرستش آن فراخواند. بعد از بازگشت، حضرت موسي آن را تکه تکه کرد. (تلميح)

معني) موسي (حضرت امام) قصد نابودي سامري (اسرائيل) را دارد اي همرزمان بايد رهبر را ياري کنيم.

                   حکم جلودار است بر هامون بتازيد           هامون اگر دريا شود از خون بتازيد

لغات) جلو دار: رهبر / هامون: صحرا/

آرايه) هامون و صحرا: تضاد

معني) حکم رهبر است که بر سرزمين دشمن حمله بريد و اگر آن دشت دريايي از خون شود باز پيش برويد

           فرض است فرمان بردن از حکم جلودار           گر تيغ باردگو ببارد نيست دشوار

لغات) فرض: واجب

معني) اطاعت از حکم رهبر واجب است حتي اگر شمشير و نيزه ببارد مبارزه دشوار نيست بايد جنگيد.

                     جانان من برخيز و آهنگ سفر کن           گر تيغ بارد گو ببارد جان سپر کن

معني) اي عزيزم بر خيز و عزم سفر کن اگر شمشير و نيزه ببارد از جان مايه بگذار و بجنگ

                        جانان من برخيز بر جولان برانيم           زان جا به جولان تا خط لبنان برانيم

لغات) جولان: قسمتي از بلندي هاي کشور سوريه، شتابان

آرايه) جولان با دو معني داراي جناس تام است.

معني) اي دوست من بلند شو تا به سوي بلندي هاي جولان حرکت کنيم و از آنجا تا حد لبنان شتابان برويم.

 

             آن جا که هر سو صد شهيد خفته دارد           آن جا که هر کويش غمي بنهفته دارد

معني) آن سرزمين که در هر طرفش صد شهيد در خاک خفته است و هر کوچه و محلّه اش غم و دردي پنهان در خود دارد.

 

                    جانان من اندوه لبنان کشت ما را              بشکست داغ دير ياسين پشت ما را

لغات) دير ياسين: روستايي در فلسطين اشغالي

معني) اندوه لبنان ما را کشت و کشتار مردم دير ياسين از شدّت غم و غصّه کمر ما را شکست.

             بايد به مژگان رُفت گَرد از طُور سينين            بايد به سينه رَفت زين جا تا فلسطين

لغات) طُور سينين: کوه سينا

آرايه) رُفت و رَفت: جناس ناقص

معني) بايد از سرزمين فلسطين محافظت کرد گردش را با مژه جارو کرد و سينه خيز تا فلسطين (اگر نياز باشد) برويم.

 

             جانان من برخيز و بشنو بانگ چاووش           آنک امام ما عَلَم بگرفته بر دوش

لغات) چاووش: پيشرو لشکر / آنک: اکنون / علم بر دوش گرفتن: آماده براي حرکت

معني) عزيز من بلند شو و بانگ سالار لشکر را بشنو اکنون امام ما پرچم بر دوش آماده حرکت به سوي دشمن است.

                 تکبير زن لبيک گو بنشين به رهوار           مقصد ديار قدس همپاي جلودار

معني) الله اکبر گويان و لبيک گويان بر اسب تندرو سوار شو و همراه امام به سوي ديار قدس حرکت کن.

خود آزمايي درس هشتم

1- دو نمونه از توصيف هاي چشمگير درس «خون خورشيد» را پيدا کنيد.

     الف ـ نسيمي آهسته و آرام به روي سينه اش مي خزيد

      ب ـ سوسوي چند مشعل پرده ي سياه شب را مي دريد و پيش مي رفت.

2- آيا مي توان شعر« بانگ جرس» را نوعي حماسه دانست؟ چرا؟

بله، زيرا برخي از ويژگي هاي حماسه را دارد از جمله: شرح دلاوري ها، شجاعت ها، ملي بودن و زبان و لحن حماسي.

 

3- در بيت زير، منظور شاعر از فرعونيان و قبطيان و موسي (ع) چيست؟

وادي پر از فرعونيان و قبطيان است    موسي جلودار است و نيل اندر ميان است

فرعونيان و قبطيان: صهيونيست ها      /    موسي (ع): حضرت امام خميني (ره)

4- دو چهره ي ايثارگر کربلا (پير و جوان) را در دو بند معرّفي کنيد.

- حبيب ابن مظاهر: از ياران امام حسين (ع) در روز عاشورا شهيد شد از کساني بود که براي امام حسين نامه نوشتند و امام را به کوفه خواندند و از کساني بود که بر سر پيمان خود ماند.

- حضرت قاسم فرزند امام حسن (ع): که در روز عاشورا به شهادت مي رسد و او مرگ را از عسل شيرين تر مي داند.

 

5- دو نمونه از آرايه ي ادبي در درس را نشان دهيد.

جناس: جانان من برخيز بر جولان برانيم                زان جا به جولان تا خط لبنان برانيم

تلميح: فرمان رسيد اين خانه از دشمن بگيريد      تخت و نگين از دست اهريمن بگيريد

[ پنجشنبه پانزدهم مهر 1389 ] [ 12:7 ] [ رحیم پورسعیدی ]

   درس نهم

تپّـه ی بـرهـانی

این درس خاطرات رزمنده ی جانبازی است به نام حمید رضا طالقانی.

مضمون درس: درباره ی جبهه و جنگ که با زبانی شیرین و مؤثر بیان شده است

واژگان و توضیخات:

مضطرب: نگران و پریشان     

پایمردی: مقاومت

گاه گدار : گاه گاه                   

کلان: بزرگ

چفیه: دستمال بزرگ که رزمندگان بر گردن می بستند    

ترحّم آمیز: از روی مهربانی و رحم

شقیقه: گیج گاه، قسمت فوقانی خارجی استخوان سر    

گرگ و میش: آغاز صبح که تاریکی و روشنی با هم آمیخته است

زاید الوصف: بیش از حد توصیف   

 بهت زده: متعجّب

تناول کردن: خوردن                   

محور: جبهه

باغ نگاه: اضافه تشبیهی

 میوه خورشید: استعاره از نور، عاطفه و معنویت

معنی): آفتاب در مقایسه با رونق نگاه تو ارزشی ندارد و آبشار نمونه ای از خشم آرمیده ی تست هر چند چشم تو بینایی ندارد اما هنوز می توان از نور معنوی تو، عاطفه و معنویت را درک کرد.

 

بـاغ نگـاه

     شعر از علیرضا قزوه در توصیف جانبازی است که چشمان خود را در راه ایمان و اعتقادش به درگاه خداوند تقدیم داشته و بیانگر پایداری ها و ایثارگری ها جانبازان است.

 

* صبح دو مرغ رها/ بی صدا/ صحن دو چشمان تو را ترک کرد/ شب دو صف از یاکریم/ بال به بال نسیم/ از لب دیوار دلت/ پرکشید

صحن: میان خانه/

 یا کریم: پرنده ای شبیه کبوتر

آرایه) دو مرغ رها: استعاره از روشنایی دو چشم

 صحن دو چشم: اضافه ی تشبیهی

 یا کریم: استعاره از بینایی جانباز

 لب دیوار دل: مقصود چشم است

 بال نسیم: اضافه ی استعاری

صبح و شب: اشاره به سفیدی و سیاهی چشم

معني): هنگام صبح (نور چشم تو) مانند دو مرغ آزاد بدون صحبتی و به آرامی خانه ی چشمان تو را ترک کرد. در تاریکی شب دو دسته از کبوتران (روشنایی چشم) با حرکت نسیم به راه افتادند و از چشمان تو پر کشیدند.

 

 * آفتاب/ خار و خس مزرعه ی چشم تو / آبشار/ موج فرو خفته ای از خشم تو/ می شود از باغ نگاهت هنوز/ یک سبد از میوه ی خورشید/ چید

 

لغات) فرو خفته: آرمیده

آرایه) مزرعه چشم: اضافه تشبیهی/ تشبیه آفتاب به خار و خس و آبشار به موج فرو خفته/ باغ نگاه: اضافه تشبیهی / میوه ی خورشید: استعاره از نور، عاطفه و معنویت

معنی) آفتاب در مقایسه با رونق نگاه تو ارزشی ندارد و آبشار نمونه ای از خشم آرمیده تست هر چند چشم تو بینایی ندارد اما هنوز می توان از نور معنوی تو، عاطفه و معنویت را درک کرد.

 

 

خودآزمایی درس نهم

1- با توجه به خاطره ی « تپّه برهانی»، روحیّات نوجوانان رزمنده را بیان کنید.

ايثار گر، شاد و با نشاط، مقاوم

2- از نظر نویسنده ماشاء الله چه خصوصیّات اخلاقی داشت؟

مستقل و متکی به نفس، امیدوار، مصمّم

3- در باره ی این اصطلاحات توضیح دهید.

پاتک: ضدّ حمله     

 انهدام نیرو: عملیات برای نابود کردن نیروی دشمن   

عمل کردن: حمله و انفجار

4- از دو سطر پایانی درس تپّه برهانی چه نتیجه ای می گیریم؟

مقاومت و شکیبایي در شرایط بحرانی

5- شاعر روشنایی چشم جانباز را به چه چیزهایی تشبیه کرده است؟

دو مرغ رها، دو صف یاکریم

6- چرا شاعر آفتاب را خار و خس چشم جانباز می داند؟

نور آفتاب را در مقابل چشم جانباز بی ارزش و کم اهمیّت دانسته است.

7- منظور از «یک سبد میوه ی خورشید» چیست؟

نور معنوی و روحانی

[ پنجشنبه پانزدهم مهر 1389 ] [ 12:6 ] [ رحیم پورسعیدی ]

درس دهم

                                                              ترانه ي من

   ويليام شكسپير : (1616-1564م 0) شاعر و نمايش نامه نويس معروف انگلستان و جهان خالق آثاري چون : هملت، مكبث، اتللو وليرشا (كه همه نمايش نامه است) .

غزلواره: سروده هاي كوتاهي كه مضمون آن بيشتر عشق، ستايش جواني و مسأئل اخلاقي است داراي زبان روان و ساده با تصاوير زيبا و بديع .

 

                        مضمون درس : ستايش جواني وعمر و توصيف قدرت و شاعري خود 

لغات)

 فرجام: نهايت ، سرانجام

 خسوف : پنهان شدن و قرار گرفتن زمين ميان ماه وخورشيد

 كژخيم: بدرفتار

 موهبت: بخشش

 فرٌه : شكوه

 زنهار: امان وپناه

 دهر:روزگار

آرايه) عمر به امواج و پايان عمر به شنزار ساحل تشبيه شده است

 شخصيت بخشي به ولادت

 خسوف: استعاره ازحوادث ناگوار

 گوهر نادر استعاره ازجواني و عمر

 داس دروگر وقت : اضافه ي تشبيهي

 دست جفا پيشه دهد : اضافه ي استعاري

 همانند امواج كه به شنزار ساحل راه مي جويند ، دقايق عمر ما نيزبه سوي فرجام خويش مي شتابد :

معني):  لحظات عمربه سوي پايان خود مي روند همانند موج ها كه به كناره ساحل مي روند.

  دقيقه ها به يكديگر جاي مي سپارند ودر كشاكشي پياپي ازهم پيشي مي جويند.

معني) لحظات عمر جاي خودرابه ديگري مي دهند و از هم ديگر سبقت مي گيرند .

 ولادت كه روزگاري ازگوهر نور بود، به سوي بلوغ مي خزد وآنگاه كه تاج برسرش نهادند ، خسوفهاي كژخيم شكوهش را به ستيز برمي خيزند:

معني) ولادت وكودكي كه ازنور وپاكي بود به بلوغ نزديك مي شود و آنگاه قدرت و نيرو مي يابد حوادث ناگوار شكوه جواني راتهديد مي كنند .

 زمان كه بخشنده بود موهبت هاي خويش را تباه مي سازد. آري زمان فرّه جواني را مي پژمرد.

معني) روزگار بخشنده، بخشش هاي خود را از بين مي برد. آري روزگار شكوه جواني را پژمرده مي كند.

 بر ابروان زيبا شيارهاي موازي درمي افكند وگوهرهاي نادر طبيعت رادركام مي كشد :

معني) گذشت روزگار زيباي جواني را پرچين وچروك مي كند وجواني وجلوه هاي زيبا را درخود فرو مي برد .

 

 ازگزند دانست دروگر وقت هيچ رويانده را زنهار نيست، مگر ترانه ي من كه در روزگار نامده برجاي مي ماند، تا به ناخواست ، دست جفا پيشه ي دهر ، ارج تو را مي ستاد :

معني) هيچ موجود زنده اي از آسيب زمان در امان نيست مگر شعر من كه  درآينده برجاي مي ماند تا برخلاف خواست روزگار ،‌درآينده بزرگ تري ستايش كند.

 

                                                              سه پرسش 

 لئون تولستوي : در سال 1282 درمسكو متولد شد و پس از 82 سال درهمان جا چشم ازجهان فرو بست. از آثار او مي توان به جنگ و صلح، آناكارنينا و رستاخيز اشاره كرد.

 

     مضمون درس : درون مايه ي (سه پرسش) دعوت به نيكي ودرستي است 

لغات)

 تزار: عنوان پادشاهان روسيه

 چاووش: پيشرو لشكر، آواز دهنده

 رايزنان: مشاوران

 كشيشان: روحانيان مسيحي

راهب : عابد مسيحي

 ژنده : كهنه

 باغچه مي بست: باغچه درست مي كرد

 كرت: تقسيم زمين به قسمتهاي مساوي

چنبر: حلقه

 ضبط دارايي: مصادره كردن اموال

 چمباتمه : نشستن روي پا و بغل كردن زانو .

 

 

 

                  خودآزمايي

1-    چرا شاعر ولادت را ازگوهر نور مي داند؟

 به خاط پاكي وبي گناهي انسان درهنگام ولادت ونزديكتر بودن به خدا .

2-  درشعر (ترانه من ) مقصود از تاج وموهبت چيست؟

 جواني

3-   درمصراع پاياني شعر( ترانه من ) مرجع ضمير(تو) چه كسي است ؟

شعر شاعر ونوع انساني .

4-  مقصود تزار ازطرح پرسشها چه بود ؟

راه موفقيت وكاميابي رابيابد .

5-  تزار پاسخ وپرسشهاي خود را چگونه ازراهب دريافت كرد ؟

از شيوه رفتار وعمل راهب پاسخ هاي خودراگرفت.

6-  پاسخ شما به پرسش سوم تزار چيست؟

نيكي كردن درحق ديگران .

[ پنجشنبه پانزدهم مهر 1389 ] [ 12:5 ] [ رحیم پورسعیدی ]

   درس يازدهم

ققنـوس

 

    خانم سيلويا تانزد وارنر: شاعر و رمان نويس انگليسي متولد 1893، اولين كتاب شعر او با عنوان چفته (داربست، درخت) در سال 1925 به چاپ رسيد.

او در آثارش به دنبال علوم ماوراي طبيعت و موضوعات اسرار آميز است.

 

مضمون درس:  ققنوس نماد هويّت و موجوديت يك ملّت است كه بازيچه ي هوس ها و اميال ديگران قرار مي گيرد و سرانجام باعث نابودي هوس رانان مي شود.

 

واژگان و توضيحات

 

ققنوس: مرغي افسانه اي كه وقتي عمرش به پايان مي رسد به روي هيزم مي نشيند و بال  به هم مي زند تا آتش ايجاد شود و مي سوزد.

كابوس: احساس خفگي كه در خواب به انسان دست مي دهد.       

شهبال: بال بزرگ                                                 

سپيده سار: روشن                                              

لرد: لقبي كه نشانه ي بزرگي است.                          

خوش الحان: خوش آواز                                     

متمادي: پشت سر هم                                     

منقرض: از بين رفته                                              

شجره نامه: شب نامه

بهجت انگيز: شادي بخش

موّقر: با وقار، متين

اوصيا: بازماندگان

اعانه: ياري كردن

شيلينگ: پول انگليسي معادل 1-20 ليره ي استرلينگ

عود: چوب درختي خوشبو

اخگر پاره هاي زرين: جرقه هاي طلايي آتش                                                    

شرير: بسيار شرور

صفير كشان: فرياد كشان

تعبيه كردن: آماده كردن

طير: پرنده

لمحه: زمان بسيار كم

سيال: جاري

 

چشم به راه

                                        

     رابيندرانات تاگور:(1941-1861)شاعر بزرگ و پر آوازه ي هند، سروده هاي او سرشار از نكته هاي لطيف وبديع وتأمل برانگيزند و با فرهنگ ما پيوندي نزديك دارند.
اين درس از مجموعه ي« ماه نو و مرغان آواره » انتخاب شده است.

 

                ‌‌‌‌«  مضمون درس: خدا شناسي و مناجات و عرفان»

 

لغات) سخره: مسخره كردن

مكافات: مجازات

 فانوس: چراغ

 كاريز: قنات

* خدايا/آنان كه همه چيز دارند/مگر تو را /به سخره مي گيرند/آنان را/كه هيچ ندارند/مگر تو را:

معني)  خداوندا كساني كه جز تو همه چيز دارند مسخره مي كنند كساني را كه جز تو كسي ندارند.

* هر كودكي / بااين پيام/به دنيا مي آيد/كه خدا / هنوز/ ازانسان نوميد نيست

معني)  هر انساني با اين پيام زاده مي شود كه خداوند هنوز از انسان نااميد و مأيوس نشده است.

* خدا به انسان مي گويد:/شفاعت مي دهم/از اين رو كه آسيبت مي رسانم /دوستت دارم/از اين رو كه مكافات مي كنم:

معني) خدا به انسان مي گويد از سر دوستي به تو آسيب مي رسانم وشفايت مي دهم بلا بر سرت مي آورم چون دوستت دارم(درد و درمان هر دو از خداست).

 

* آنان كه فانوسشان را/بر پشت مي برند/سايه هاشان پيش پايشان مي افتد

معني) كساني كه به ديگران نور وبهره نمي دهند و خيرشان به كسي نمي رسد اول خود گرفتار تاريكي مي شوند نيز آنان كه حقيقت را انكار مي كنند خود دچار گمراهي مي شوند.

 

* ماه روشني اش را /درسراسر آسمان/مي پراكند/و لكه هاي سياهش را براي خود نگه مي دارد

معني) آنان كه نور و روشني به ديگران مي دهند (اهل ايثارند)رنج و بلا را براي خود نگه ميدارند.

* كاريز خوش دارد خيال كند/كه رودها/تنها براي اين هستند/كه به او آب برسانند.

معني) انسان هاي سودجو گمان مي كنندكه همه چيز براي آنها خلق شده است.

* خدا /نه براي خورشيد/و نه براي زمين/بلكه براي گل هايي كه برايمان مي فرستد/چشم به راه پاسخ است.

معني) خداوند در قبال مهر ومحبت هايي كه به ما مي كند منتظر شكر و سپاس ماست.

 

                                                      بياموزيم

نماد:آن است كه كلمه اي به جز معني اصلي اش، نشانه و مظهر معاني ديگري قرار گيرد. مثلاًُ ققنوس نماد هويت يك ملت است. دريافت معني همه ي نمادها ساده نيست. برخي بافت ابهام آميز دارند و با تلاش وتفكّر مي توان آنها را تحليل ومعني كرد.

                                       

خودآزمايي

1- هدف آقاي پولدرو از تعويض ققنوس داستان با يك ققنوس جوانتر چه بود؟

جواب)درآمد بيشتر

2- سه عنصر داستان زاويه ي ديد،درون مايه و اوج را در داستان ققنوس بررسي كنيد؟

زاويه ي ديد: داناي كل  

درون مايه: طمع و حرص  

اوج داستان: آتش گرفتن ققنوس

3- ققنوس در ابيات زير كه از منطق الطير عطار است با ققنوس درس مقايسه كنيد؟

هست ققنوس طرفه ي مرغي دلستان          موضع اين مرغ در هندوستان           

سخت منقاري عجب دارد دراز                     همچو ني در وي بسي سوراخ باز

قرب صد سوراخ در منقار اوست                  نيست جفتش، طاق بودن كار اوست

هست در هر ثقه(سوراخ)آوازي ديگر           زير آواز او رازي است

جواب)در درس جاي ققنوس عربستان است، در دسترس نيست و نماد هويّت ملي است در منطق الطير جايش هندوستان است، در دسترس نيست و آوازهاي مختلفي دارد.

4- بيت مشهور « هر كه در اين بزم مقًرب تر است          جام بلا بيشترش مي دهند»

با كدام بخش از شعر« تا گور» ارتباط معنايي دارد؟

جواب)دوستت دارم / از اين رو كه مكافات مي كنم.

5-تا گور در اين بخش از شعر خود: « آنان كه فانوسشان را بر پشت مي برند، سايه هاشان پيش پايشان مي افتد» چه كساني را در نظر دارد؟

جواب)كساني كه نفعشان به ديگري نمي رسد.

[ پنجشنبه پانزدهم مهر 1389 ] [ 12:4 ] [ رحیم پورسعیدی ]

درس دوازدهم

اميـد ديـدار

 

  فخرالدين اسعدگرگاني: ازشاعران داستان سراي قرن پنجم هجري. ويس و رامين  اثر  غنايي ازاوست. كه اين داستان  بازمانده  يك  داستان كهن  عاشقا نه ي ايراني است. ساده و روان است و سرمشق شاعران ديگر بوده است.

مضمون درس: نامه ي ويس به رامين و فراخواندن انسان به اميدواري وتلاش وتحمل سختي ها

 

                چه خوش  روزي بود روز جدايي                    اگر با وي نباشد بي وفايي

معني) روزجدا شدن عاشق و معشوق خوب است به شرط آنكه بي وفايي و پيمان شكني با آن همراه نباشد.

 

                     اگرچه تلخ  باشد  فرقت  يار                   در او شيرين بود اميد ديدار

لغت) فرقت: جدايي

معني) هرچند جدايي و دوري يار، دردناك است ولي اميد و انتظار ديدن دوباره ي او شيرين است.

 

             خوش است اندوه تنهايي كشيدن                  اگر باشد اميد  باز  ديدن

معني) غم تنهايي را تحمل كردن خوب است اگراميد ديدار دوباره باشد.

 

              چه باشدگر خورم صدسال تيمار                  چو بينم دوست را يك روز ديدار

لغت)تيمار: غم اندوه

ديدار: چهره

معني)اگرصدسال غم و اندوه بخورم چيزي نيست، وقتي كه روزي بتوانم چهره ي دوست راببينم. 

 

                    اگريك روز با دلبرخوري نوش                كني تيمارصدساله فراموش

لغت)نوش: شيرين وگوارا

تيمار: غم و اندوه

معني) اگريك روزرا باخوشي و شيريني دركنارمعشوق باشي اندوه  صدساله را فراموش مي كني.

 

                           نه اي دل توكمي از باغباني               نه مهر تو كم است ازگلسِتاني

آرايه) دل تشخيص دارد.

معني) اي دل تو از باغبان كمترنيستي و عشق توكمتر از علاقه ي باغبان به باغش نيست.

 

                          نبيني باغبان چون گل بكارد             چه مايه غم خورد تا گل برآيد

معني) مگرنمي بيني باغبان وقتي گل مي كارد چقدرغم مي خوردتا گلش بيرون آيد

 

                به روز وشب بود بي خورد و بي خواب           گهي پيرايد او را گه دهد آب

لغت) پيرايد: پيراستن و پاك كردن

معني) شب و روز خواب و خوراك ندارد گاهي آن گُل را آب مي دهد وگاهي شاخ و برگ هاي اضافي آن را مي بُرد وآن را مي آرايد.

 

                            گهي ازبهر او خوابش رميده                گهي  از خار او دستش خليده

لغت)خليده:  مجروح شده

دستور)اوبه جاي آن:كاربرد ضميرجاندار براي غيرجاندار

آرايه)خار، دست و خليده تناسب دارد

معني) بخاطر گل گاهي خواب از او دور شده وگاهي خار به دستش فرورفته است

 

                               به اميدآن همه تيمار بيند                  كه تا روزي بر اوگل بار بيند

معني) اين غم و غصه ها را مي خورد به اميدآنكه روزي زحماتش نتجه دهد وگلي بدست آورد (باغبان رمزعاشق وگل رمزمعشوق است.)

 

                               نبيني آن كه دارد بلبلي را                كه از بانگش طرب خيزد دلي را

لغت) طرب:شادي و نشاط

بلبل: رمزمعشوق است.

معني) مگرنمي بيني كسي كه بلبلي را نگه مي دارد به اميد آنكه از صدايش دل ها نشاط يابند

 

                              دهد او را شب وروز آب و دانه                كند او را زعود و ساج خانه

لغت)عود: درختي كه چوبش خوشبوست

ساج: درختي باچوب مرغوب

معني) شب و روز به آن بلبل آب و دانه مي دهد و مواظبت مي كند و ازشاخه هاي خوب برايش خانه مي سازد.

 

                                  بدو باشد هميشه خرم وكَش               برآن اميدكه بانگي كند خوش

لغت)كش:شاداب وخوش

معني)آن فرد هميشه با آن بلبل شاد و خرم است به اميد آنكه آواز خوش بخواند

 

                               هميشه تابرآيد ماه وخورشيد             مرا باشد به وصل يار اميد

معني) تاماه و خورشيد درآسمان ظاهر مي شود (هميشه)من به وصال يار اميدوارم.

(آرايه: برآيد، ماه و خورشيد تناسب دارد.)

                                    مرا در دل درخت مهرباني              به چه ماند؟ به سرو بوستاني

آرايه)درخت مهرباني: اضافه تشبيهي

تشبيه مهر و عشق به سرو بوستاني

معني) مهر و محبت دردل من شبيه چيست؟ شبيه سرو بوستان

           

                     نه شاخش خشگ گردد روز سرما               نه برگش زرد گردد روز گرما

آرايه)سرما وگرما: تضاد

شاخ، خشگ، برگ و زرد تناسب دارد

معني)نه درسرما و سختي ها شاخه ي درخت عشق مي خشكد و نه درگرما بي رونق و زرد مي شود.

 

                           هميشه سبز و نغز وآبدار است            تو پنداري كه هرروزش بهار است

معني)اين درخت محبت هميشه سرسبز، نيكو و با طراوت است گويي كه درخت هميشه بهاراست.

 

                             تو را در دل درخت  مهرباني              به  چه ماند؟ به گلزار خزاني

آرايه)را: نشانه فك اضافه

درخت مهرباني: اضافه تشبيهي

تشبيه مهرباني به گلزار خزان ديده.

معني) درخت محبت در دل تو شبيه چيست؟ به باغ خزان ديده مي ماند.

                               برهنه گشته و بي بار مانده             گل و برگش برفته خار مانده

آرايه) بار.گل، برگ و خارتناسب دارد

گل، خار: تضاد

معني)درخت محبت خزان ديده ي تو بي برگ و بي ثمراست و صفا و رونقش از بين رفته وخارمانده.

 

                          منم چون شاخ تشنه دربهاران          تويي همچون هواي ابر و باران   

آرايه)دردومصراع تشبيه وجوددارد

معني)من چون درختي تشنه در بهار هستم و تو چون هواي ابري وباران زا كه من به تونيازمندم تازنده ام

 

                                نبرم ازتو اميد اي نگارين             كه تا ازمن نبرد جان شيرين

معني)اي يارزيبا ازتوقطع اميد نمي كنم تاوقتي كه جان شيرين درتن دارم

                   مرا تا عشق صبر از دل براندست            برين اميد جان من بماندست

آرايه)را: فك اضافه

معني) تاعشق صبراز دل من بيرون كرده جان من به اميد رسيدن به تو زنده مانده است

 

                     نسوزد جان من يك بار درتاب            كه اميدت زند گه گه براو آب

آرايه)مصراع  دوم تشخيص دارد

بيت حسن تعليل دارد

معني)چون اميد رسيدن به تو برآتش عشق من آب مي ريزد وآن را تسكين مي دهد جان من نسوخته و اگراين اميد نبود مي سوختم

 

                              گراميدم نماند واي جانم            كه بي اميد يك ساعت نمانم

معني)اگراميد وصال معشوق را نداشته باشم  واي برمن كه بتوانم بدون اميد حتي يك لحظه زنده بمانم.

 

                                                        آفتـاب وفـا

    خاقاني شرواني: ازشاعران برجسته ي قرن ششم ملقب به  (حسّان عجم )در سرودن قصايد شكوهمند و استوارشهرت دارد خاقاني درسرودن قصايد قطعه غزل و رباعي چيره دست و توانا ست. غزليات او برخلاف قصايدش ساده و روان است غزل آفتاب وفا كه حافظ درسرودن ( اي هدهد صبا به سبا مي فرستمت) ازآن تاثير پذيرفته ساده و روان است.

 

                           مضمون درس: پيام رساندن به معشوق واظهارعشق به او

 

              اي صبح دم ببين كه كجا مي فرستمت               نزديك آفتاب وفا مي فرستمت

لغت)صبح دم : درادبيات، بادصبا وصبحدم پيام رسان عاشق و معشوق هستند

آرايه)تشخيص درخطاب به صبح

آفتاب وفا: اضافه استعاري

آفتاب استعاره از معشوق.

معني)اي سپيده دم بيا تا ترا به نزد حضرت دوست مي فرستم (تا پيام مرا برساني)

                اين سربه مهرنامه بدان مهربان برسان           كس را خبرمكن كه كجا مي فرستمت

آرايه)مهر و مهربان: جناس شبه اشتقاق

معني) اين نامه سربسته را (كه حاوي عشق است) به آن يار مهربان برسان و به كسي اطلاع مده كه كجا مي فرستمت.

 

              توپرتو صفايي از آن بارگاه انس                 هم سوي بارگاه صفا مي فرستمت

آرايه)تشبيه صبح به پرتو صفا

بارگاه انس، استعاره ازسراي محبوب

معني) اي صبح تو درخشش و نوري هستي از سراي محبوب. من تو را به سوي همان بارگاه روانه مي كنم.

 

        بادصبا دروغ زن است وتو راستگويي             آن جا به رغم بادصبا مي فرستمت

لغت)به رغم: برخلاف ميل

بادصبا: بادسحرگاهي

آرايه)راست ودروغ تضاددارد

معني)اي صبح! بادصبا دروغگوست وتوصادقي برخلاف ميل بادصبا تورا به سراي محبوب  مي فرستم.

 

               زرين قبا زره زن از ابر سحرگهي            كان جا چو پيك بسته قبا مي فرستمت

آرايه)زره زن: زره بساز/بيت تشبيه دارد

معني)از ابرسحرگاهي زرهي براي قباي زرينت فراهم كن زيراتو را همچوپيك بسته قبا (آماده ومهيا)مي فرستم.

 

     دست هوا به رشته ي جان بر،گره زده است          نزدِگره گشاي هوا مي فرستمت

آرايه)دست هوا: اضافه ي استعاري

رشته ي جان: اضافه تشبيهي

معني) هوي وهوس  خود را به رشته ي جان گره زده است (اي صبح) تو را نزد گره گشاي عشق(خداي معشوق) مي فرستم كه مرا از بند هوي و هوس برهاند.

 

       جان يك نفس درنگ نداردگذشتني است          ورنه بدين شتاب چرا مي فرستمت

معني)جان و عمريك لحظه ماندني نيست و مي گذرد و به همين دليل ترا باشتاب به ديارمعشوق مي فرستم.

 

                    اين دردهاكه برخاقاني آمده است          يك يك نگركه بهردوا مي فرستمت

آرايه)درد و دوا: تضاددارد

بيت داراي آرايه تخلص است

معني)اين  دردهاي عشق كه دردل خاقاني قراردارد  همه را براي درمان به نزد معشوق مي فرستم.

 

 

 

 خودآزمايي  درس دوازدهم

 

1- درمصراع (تورا در دل درخت مهرباني ) مقصود از(تو) كيست

رامين

2- منظورشاعرازمصراع دوم بيت زيرچيست؟

نسوزد جان من يك باره درتاب                    كه اميدت زندگه گه براوآب

اميدبه وصال تو، زندگي وحيات را به من بازمي گرداند

3- چراشعر اميدديدارجزء ادبيات غنايي است؟

زيرا حاوي عواطف و احساسات دروني است و سخن از وفا و اميد و مهر است

4- درشعر(آفتاب وفا) منظور از(نامه ي سر به مهر)چيست؟

اسرارعشق

5- درشعر(آفتاب وفا)چرا صبح دم پيك شاعراست؟

برخلاف باد صباي دروغگو، صبح دم صادق و راز دار است

6- بيت زير ازحافظ باكدام بيت از شعرآفتاب وفا ارتباط دارد؟آن ها را باهم مقايسه كنيد.

        اي هدهد صبا به سبا مي فرستمت            بنگركه ازكجا به كجا مي فرستمت      

بابيت اول

حافظ بادصباراپيك خود نمود.خاقاني بادصبا را دروغگو مي داند و از صبحدم به عنوان پيك بهره مي گيرد. شعرحافظ از اضافه تشبيهي و تلميح و ايهام تناسب بهره گرفته ولي بيت خاقاني تشخيص و استعاره دارد-رديف وقافيه در هردو يكسان است و هردو از ببين و بنگربراي تاكيد به باد صبا و صبح دم استفاده كرده اند و حافظ اين مضمون را ازخاقاني گرفته است پس فضل تقدم با خاقاني است ولي بيت حافظ هنرمندانه تر است.

[ پنجشنبه پانزدهم مهر 1389 ] [ 12:3 ] [ رحیم پورسعیدی ]

درس سيزدهم

پروانه بي پروا

      عطار نيشابور: از شاعران و عارفان بزرگ قرن ششم و خالق آثار بزرگي چون منطق الطير، الهي نامه، مصيبت نامه مختار نامه ( به شعر ) و تذكره الاوليا ( به نثر ) است. مطق الطير يا مقامات الطيور داستان پرندگاني است كه به قصد زيارت سيمرغ سرزمين خويش را ترك مي كند و پس از عبور هفت مرحله دشوار تنها سي مرغ از آن ها به مقصد مي رسد .

 

                          مضمون درس : عاشق حقيقي چون پروانه از آتش پروا ندارد

قالب : مثنوي بر وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن مانند مثنوي مولوي

                      يك شبي پروانگان جمع آمدند           در مضيفي طالب شمع آمدند

لغت: مضيف : ( اسم مكان ) جاي ضيافت

آرايه) پروانه: استعاره از عاشق / شمع :« استعاره از معشوق / شب، پروانه، جمع و شمع تناسب دارد .

معني) شبي پروانه ها در مكاني جمع شدند و در آن مجلس خواهان شمع شدند.

                       جمله مي گفتند: « مي بايد يكي              كو خبر آرد زمطلوب اندكي»

آرايه) مطلوب : استعاره از معشوق

معني) همه مي گفتند بايد يكي از ما برود و خبري از معشوق ( شمع ) بياورد .

                      شد يكي پروانه تا قصري ز دور              در فضاي قصر جست از شمع نور

آرايه) پروانه ، شمع ، نور تناسب دارند .

معني) يكي از پروانگان ( عاشقان ) رفت تا به قصري رسيد كه در فضاي آن قصر، نور شمع مي تابيد (نشاني از معشوق ديده مي شود )

 

                       بازگشت و دفتر خود باز كرد                 وصف او بر قدر فهم آغاز كرد

معني) وقتي كه بازگشت شروع كرد به شرح ديده ها و متناسب با درك خود شمع را توصيف كرد

                  ناقدي كو داشت در مجمع مهي                 گفت « او را نيست از شمع آگهي »

لغت) ناقد : سخن شناس ، عارف / مهي : بزرگي

معني) سخندان دانايي كه در آن جمع بزرگي و سروري داشت گفت اين پروانه از شمع شناختي ندارد .

                     شد يكي ديگر گذشت از نور در                خويش را بر شمع زد از دور در

معني) يكي ديگر از پروانگان در طلب شمع رفت و خود را از دور بر شمع زد

                         پر زنان در پرتو مطلوب شد               شمع غالب گشت و او مغلوب شد

آرايه) غالب و مغلوب : جناس اشتقاق

معني) اين پروانه در حالي كه پرواز مي كرد خود را به شمع زد و معشوق بر او غلبه كرد و آن پروانه توان مقاومت نداشت و برگشت .

 

                       بازگشت او نيز مشتي راز گفت            از وصال شمع شرحي باز گفت

معني) او برگشت و مقداري از اصرار معشوق را بيان كمرد و از رسيدن به شمع چيز هايي را شرح داد

       ناقدش گفت : « اين نشان نيست اي عزيز           همچو آن يك كي نشان داري تو نيز ؟ »

معني) سخندان دانا گفت « اين سخنان نشانه شناخت نيست تو نيز مانند پروانه ديگر از معشوق شناختي نداري »

             ديگري برخاست مي شد مست مست           پاي كوبان بر سر آتش نشست

دستور) مست مست : قيد است / پاي كوبان : قيد

آرايه) پاي كوبان بر سر آتش نشستن : كنايه است

معني) پروانه اي ديگر با سر مستي كامل برخاست و باشادي و نشاط خود را بر آتش شمع افكند

                   دست در كش كرد با آتش به هم           خويشتن گم كرد با او خوش به هم

لغت) كش : آغوش

آرايه) واج آرايي « ش»

معني) اين پروانه با آتش شمع دست در آغوش كرد و خود را به آتش افكند و با او در آميخت

                  چون گرفت آتش ز سر تا پاي او             سرخ شد چون آتشي اعضاي او

آرايه) سر ، پا و اعضاء : تناسب دارند

معني) وقتي آتش شمع سر تا پاي او را فرا گرفت تمام وجود او به رنگ آتش در آمد

                       ناقد ايشان چو ديد او را زدور             شمع با خود كرده هم رنگش زنور

معني) آن سخندان دانا وقتي از دور او را ديد كه با شمع هم آغوش شده و شمع او را به رنگ خود درآورده .... ( با بيت بعد موقوف المعاني است )

 

             گفت : « اين پروانه در كارست و بس            كس چه داند ؟ اين خبر دار است و بس »

معني) گفت : تنها اين پروانه كار آزموده است هيچ كس ديگر نمي داند تنها او خبر دارد و بس .

                         آن كه شد هم بي خبر هم بي اثر             از ميان جمله او دارد خبر

معني) آن كسي كه از خود بي خود شد و اثري از وجود او نماند تنها او از ميان ديگران به شناختي از معشوق دست يافته است

                    تا نگردي بي اثر از جسم  و جان           كي خبر يابي زجانان يك زمان

آرايه) جان و جانان : جناس / بيخبري و خبر : تضاد

معني) تا به جسم و جان توجه كني از معشوق هيچ خبري نخواهي يافت ( بايد از وجود خود بي خود شوي ) .

 

سخن تازه

در حوزه ادبيات غنايي غزل شو انگيز، طرب آميز و سرشار از عشق و حيات و حركت مولانا جايگاهي والا و ويژه دارد .

در غزل مولانا ، پيوستگي ژرف ترين و وسيع ترين معاني با تصاوير زيبا و بديع ، بر كشش و تاثير كلام مي افزايد و چشم ما را بر آتش افروخته در جان شاعر مي گشايد .

مضمون درس: دعوت به طراوت و تازگي و شگفتي روح و اين ارزش زندگي را در پيوستن به محبوب مي داند، محبوبي كه بي او هيچ كس آشنا و محرم حقيقت و كمال نمي شود .

 

هين سخن تازه بگو تا دو جهان تازه شود                 وارهد از حد جهان بي حد و اندازه شود

لغت) هين : صوت آگاه باش

معني): آگاه باش تا سخن تازه بگويي تا تمام خلقت از آن تر و تازه شود . سخني كه از حد و مرز جهان مادي فراتر باشد و حد و مرز نداشته باشد

 

خاك سيه بر سر او كز دم تو تازه نشد               يا همگي رنگ شود يا همه آوازه شود

معني) كسي كه از دم ( عيسايي ) تو زنده و با طراوت نشود بدبخت است . چنين كسي يا دچار رنگ (زرق و برق و فريب ) مي شود يا دچار آوازه ( شهرت طلبي )

 

هر كه شُدت حلقه ي در ، زود برد حقه ي زر             خاصه كه در باز كني محرم دروازه شود

لغت) حقه زر : كيسه طلا و گنج

آرايه) حلقه و حقه : جناس دارد / حلقه ، در ، باز و دروازه : تناسب دارد

معني) هركس به تو متوسل شود به زودي به گنج دست خواهد يافت ( به همه چيز دسترسي مي يابد ) بخصوص كه تو او را بپذيري و محرم خود كني .

 

آب چه دانست كه او گوهر گوينده شود ؟             خاك چه دانست كه او غمزه ي غمازه شود؟

لغت)‌ غمزه : چشم بر هم زدن و اشاره ي معشوق / غمازه : سخن چيني و آشكار كردن

آرايه) آب و خاك و گوهر تناسب دارد / خاك علاوه بر جسم انسان مي تواند زمينه ساز طبيعت نيز باشد.

معني) آب چه مي دانست كه تبديل به گوهر گوينده « انسان » خواهد شد و آب و خاك ( عناصر سازنده ي وجود انسان) از كجا مي دانستند روزي گوهر گوينده ( نفس ناطقه ي انسان ) و غمزه ي غمازه (‌ نشان دهنده ي اسرار و رازهاي الهي ) مي شوند .

 

روي كسي سرخ نشد بي مدد لعل لبش           بي تو اگر سرخ بود از اثر غازه شود

لغت) غازه : سرخاب ، رنگي كه بر روي مالند

آرايه) سرخ شدن روي : كنايه از شادابي / لعل لب : اضافه ي تشبيهي

معني) اگر اشاره و فرمان تو نباشد كسي شاداب و خوشبخت نخواهد شد و اگر بدون خواست تو به اندك شادي و توفيقي برسد واقعي نخواهد بود بلكه به خاطر ماليدن سرخاب است .

( به خاطر ماديات است نه به خاطر تو )

 

ناقه ي صالح چو زكه، زاد يقين گشت مرا               كوه پي مژده تو، اشتر جمازه شود

لغت) ناقه : شتر / جمازه : شتر تيز رو / تلميح به داستان معجزه ي حضرت صالح يعني بيرون آمدن بچه شتري از كوه براي قوم ثمود

معني) وقتي فرمان تو به كوه رسيد و ناقه ي صالح از آن بيرون آمد من يقين پيدا كردم كه اگر تو بخواهي مي تواني كوه را مانند شتر تيز رويي به حركت درآوري

 

راز نهان دار و خمش و رخمشي تلخ بود           آن چه جگر سوزه بود باز جگر سازه شود

آرايه) خمش يا خموش تخلص مولانا نيز هست ولي در اين بيت مد نظر نيست / سوزه و سازه : جناس دارد

معني) تو ساكت و راز دار باش هر چن خاموشي سخت و دشوار است آن چه را كه در درون پنهان كرده اي و تو را آزار مي دهد دوباره تو را زنده و به سامان خواهد كرد ( راز عشق با وجود درد آوريد، درمانگر است )

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

خودآزمايي درس سيزدهم

1- با توجه به شعر«پروانه ي بي پروا » از ديدگاه ناقد داستان « شناخت » كدام پروانه كامل نيست، چرا؟

پروانه اول و دوم زيرا هيچ كدام به حالت بي خودي و بيهوشي نرسيدند و هنوز از هستي در آن ها اثري بود .

 

2- در بيت يازدهم شعر درس پروانه ي بي پروا، مرجع ضمير « او » در مصراع « خويشتن گم كرد با او خوش به هم » چه كسي است ؟

آتش و شمع

3- مضمون دو بيت زير ، از سعدي را با شعر « پروانه ي بي  پروا » مقايسه كنيد .

                اي مرغ سحر عشق ز پروانه بياموز       كان سوخته را جان شد و آواز نيامد

                 اين مدعيان در طلبش بي خبرانند       آن را كه خبر شد  خبري باز نيامد

هر دو يك مضمون دارند يعني بايد عاشق خود را فدا كند و به مرحله بي خودي برسد كه در آن حال ديگر سخني و خبري از او به بيرون راه نميابد .

مرغ سحر مانند پروانه اول و دوم است ( ناپخته اند )

 

4- بيت « فسانه گشت و كهن شد حديث اسكندر        سخن نو آر كه نور را حلاوتي است دگر

با كدام بيت غزل درس ارتباط معنايي دارد ؟                                                                  ( فرخي )

بيت اول

5- در بيت آخر غزل ( سخن تازه ) ، در كدام كلمه ايهام ديده مي شود ؟

خُمَش ( به شرط آن كه تخلص مولانا باشد ) ايهام دارد : 1. تخلص مولوي  2. ساكت بودن

6- مقصود از بيت زير چيست ؟

روي كسي سرخ نشد بي مدد لعل لبت       بي تو اگر سرخ بود از اثر غازه شود

زيبايي و رونق حقيقي از خداست و هر چه از غير او باشد موقتي و زود گذر است

[ پنجشنبه پانزدهم مهر 1389 ] [ 12:2 ] [ رحیم پورسعیدی ]

درس چهاردهم

كبوتر طوقدار

 موضوع اصلي درس:  آشنايي با قسمتي از کليله و دمنه که مفهوم همکاري و دوستي را بيان مي کند.

تاريخ ادبيات:

   ٭ کليله و دمنه: يکي از آثار ارزشمند نثر فارسي کليله و دمنه ابوالمعالي نصر الله منشي است اين اثر مشتمل بر حکمت و معارف بشري است که بر زبان تمثيل و در قالب داستان بيان مي شود. داستان ها از زبان حيوانات به ويژه دو شغال به نام هاي «کليله» و «دمنه» نقل مي گردد. اصل کتاب کليله و دمنه هندي بوده است.

    ابن مقفّع، ترجمه ي پهلوي اين اثر را به عربي و نصر الله منشي متن عربي آن را به فارسي برگرداند و بر آن نکته هاي فراوان افزوده است. کليله و دمنه کتابي تعليمي و در بردارنده ي آيات، روايات، اشعار فارسي و عربي و نکته هاي اخلاقي و اجتماعي بسيار است.

 

* آورده اند که در ناحيتِ کشمير مُتَصََّيدي خوش و مرغزاري نَزِه بود که از عکسِ رياحينِ او، پَرِ زاغ چون دُم طاوُوس نمودي و در پيش جمال او دمِ طاوُوس به پر زاغ مانستي

               دِرَفشان لاله در وي، چون چراغي            وليک از دُودِ او بر جانش داغي

                 شقايق بر يکي پاي ايستاده                      چو بر شاخ زمرد جام باده

معني): حکايت کرده اند که در سرزمين کشمير شکارگاهي خوش آب و هوا و چمن زاري با صفا بود که از انعکاس گياهان آن دشت، پر سياه زاغ مانند دم طاووس زيبا مي شد و در مقابل زيبايي آن دشت دم زيباي طاووس مانند پر زاغ، سياه و کم ارزش به نظر مي رسيد.

معني بيت اول): گل لاله در آنجا چون چراغي مي درخشيد امّا از دود آن چراغ، درون لاله سياه ديده مي شد.

معني بيت دوم): گل شقايق بر ساقه ي خود طوري ايستاده بود که گويي جام شراب سرخ بر شاخه اي زمرد رنگ و سبز قرار گرفته باشد.

واژگان و توضيحات

ناحيت: ناحيه، سرزمين                                   رياحين: سبزي ها

کشمير: ناحيه اي بين هند و پاکستان              جمال: زيبايي

مُتَصَيَّدي: شکارگاه                                          دِرَفشان: روشن و نوراني

مرغزار: دشت و چمن زار                                 شقايق و لاله: دو گل سرخ رنگ

نَزِه: با صفا                                                        زُمرّد: سنگ قيمتي

باده: شراب

 

دستور زبان فارسي:

آورده اند: فعل مجهول ـ او به جاي آن قديم بسيار استفاده مي شد.

نمودي و مانستي: شکل قديم ماضي استمراري

آرايه هاي ادبي:

پر زاغ به دُم طاووس و بالعکس تشبيه شده است/ لاله به چراغ تشبيه شده است.

داغ: استعاره از سياهي درون لاله/ بيت دوم تشبيه مرکب دارد شقايق بر روي ساقه تشبيه شده به قرار گرفتن جام شراب سرخ بر شاخه اي زمرّد رنگ.

 ايستادن شقايق: تشخيص است.

 * و در وي شکاري بسيار و اختلاف صيادان آنجا متواتر؛ زاغي در حوالي آن بر درختي بزرگ گَشن خانه داشت نشسته بود و چپ و راست مي نگريست ناگاه صيادي بدحالِ خشِن جامه، جالي بر گردن و عصايي در دست، روي بدان درخت نهاد. بترسيد و با خود گفت: اين مرد را کاري افتاد که مي آيد و نتوان دانست که قصدِ من دارد يا از آنِ کسِ ديگر من باري جاي نگه دارم و مي نگرم تا چه کند.

معني):

1ـ  در آن چمن زار شکار بسيار بود وصيادان پي در پي رفت و آمد مي کردند.

2ـ زاغي در آن حوالي بر درختي بزرگ و پرشاخ و برگ لانه داشت. نشسته بود و اطراف را نگاه مي کرد.

3ـ ناگهان صيادي بدترکيب با لباسي خشن و نامرتب و دامي بر دوش و عصايي در دست به طرف آن درخت روي نهاد.

زاغ ترسيد و با خود گفت: اين مرد کاري دارد که به اينجا مي آيد و معلوم نيست قصد شکار مرا دارد يا ديگري را. در هر حال من در اين جا مي مانم و مي بينم که چه خواهد کرد.

واژگان

اختلاف: رفت و آمد                               بد حال: خشن

متواتر: پي در پي                                   جال: دام و تور

گَشن: انبوه                                            باري: در هر حال

دستور زبان فارسي:

در سطر اوّل حذف فعل ديده مي شود، وي به جاي آن به کار رفته است.

¤ صياد پيش آمد و جال باز کشيد و حَبَه بينداخت و در کمين بنشست. ساعتي بود؛ قومي کبوتران برسيدند و سَرِ ايشان کبوتري بود که او را مُطَوِقَه گفتندي و در طاعت و مطاوعِت او روزگار گذاشتندي. چندان که دانه بديدند، غافل وار فرود آمدند و جمله در دام افتادند و صياد شادمان گشت و گُزاران به تک ايستاد، تا ايشان را در ضبط آرد و کبوتران اضطرابي مي کردند و هر يک خود را مي کوشيد. مطوّقه گفت: جاي مجادله نيست؛ چنان بايد که همگان استخلاص ياران را مهم تر از تخلّصِ خود شناسند و حالي صواب آن باشد که جمله به طريق تعاون قوّتي کنيد تا دام از جاي برگيريم که رهايش ما در آن است.

معني ):

1ـ  شکارچي جلوتر آمد، و دام را گستراند، دانه انداخت و پنهان شد، مدّتي گذشت.

2ـ گروهي از کبوتران رسيدند و رئيس آنان کبوتري بود که او را مُطَّوقه مي گفتند و در طاعت و فرمان بري او روزگار را سپري مي کردند.

3ـ همين که دانه را ديدند غافلانه و بي خبر پايين آمدند و همه در دام افتادند و صياد خوشحال شد و با ناز و شادي شروع به دويدن کرد تا آنها را گرفتار کند.

کبوتران بي قراري مي کردند و هر يک براي رهايي خود تلاش مي کرد.

5 ـ مُطَّوقه گفت: جاي بحث و جدال نيست بايد به گونه اي کار کنيد که همگان رها کردن ياران را مهم تر از خلاصي خود بدانند.

6 ـ و اکنون درست آن است که همه از راه همياري نيرويي به کار ببريد تا دام را از جا برداريم زيرا رهايي ما در اين کار است.

واژگان

جال: دام                                                         تگ: دويدن

حَبّه: دانه                                                        مجادله: جدال و ستيزه

قومي: گروهي                                                 همگنان: همگان

سَر: رئيس                                                       تخلص: رهايي

مُطَّوقه: طوقدار                                                استخلاص: رها کردن

مطاوعت: فرمان بري                                             صواب: صلاح و درست  

گُرازان: جلوه کنان و با ناز راه رفتن                        تعاون: همياري   

 

¤ کبوتران فرمان وي بکردند و دام برکندند و سر خويش گرفت. و صياد در پي ايشان ايستاد، بر آن اميد که آخِر درمانند و بيفتند. و زاغ با خود انديشيد که بر اثر ايشان بروم و معلوم گردانم فرجام کار ايشان چه باشد. که من از مثل اين واقعه ايمن نتوانم بود. و از تجارب براي دفع حوادث سلاح توان ساخت.

بر اثر: به دنبال ـ فرجام: پايان 

سر خويش گرفت: يعني خويش گرفتند به قرينه شناسه ي فعل قبل، شناسه گرفت حذف شده است.

معني):

1ـ  کبوتران فرمان او را پذيرفتند و دام را برداشتند و راه خود را پيش گرفتند و رفتند.

2ـ و صياد به دنبال آنها مي رفت و مي نگريست به اميد آنکه سرانجام خسته مي شوند و مي افتند.

3ـ و زاغ با خود فکر کرد که به دنبال آنها بروم و معلوم کنم که پايان کار آنوها چه شود زيرا من از مانند اين حادثه در امان نيستم.

و از تجربه ها براي براي خود با حوادث مي توان سلاح ها درست کرد.

¤ و مُطَّوقه چون بديد که صياد در قفاي ايشان است، ياران را گفت: « اين ستيز روي در کار ما به جدّ است و تا از چشم او ناپيدا نشويم دل از ما نگيرد. طريق آن است که سوي آباداني ها و درختستان ها رويم تا از نظر او ما منقطع گردد. نوميد و خايب بازگردد که در اين نزديکي موشي است از دوستان من! او را بگويم تا اين بندها را ببُرد.» کبوتران اشارت او را امام ساختند و راه بتافتند و صياد بازگشت.

 

واژگان

قفا: پشت، پشت گردن                              خايب: نا اميد

ستيزه روي: گستاخ و پر رو                        اشارت: دستور

به جّد: جدّي                                            اِمام: راهنما و الگو

منقطع: بريده، قطع شده                         راه بتافتند: راه را کج کردند

معني):

1ـ و مُطَّوقه چون ديد که صياد به دنبال آنها است به دوستان گفت: «اين فرد گستاخ و جنجال طلب در گرفتار کردن ما جدي است و تا از نظر او پنهان نشويم دست از سر ما بر نخواهد داشت.»

2ـ راه آن است که به سوي مکان هاي آباد و پر شاخ و درخت و سر سبز برويم تا چشم او از ديدن ما عاجز شود و نا اميد و مأيوس برگردد زيرا که در اين نزديکي موشي است که با من دوستي دارد به او مي گويم تا اين بندها را ببرد. کبوتران دستور او را الگو و راهنما دانستند و راه کج کردند و صياد برگشت.

 

¤ مُطَّوقه به مسکن موش رسيد. کبوتران را فرمود که: « فرود آييد» فرمان او نگاه داشتند و جمله بنشستند و آن موش را زِبرا نام بود، بادَهاي تما و خِردِ بسيار گرم و سرد روزگار ديده و خير و شرَّ احوال مشاهدت کرد. و درآن مواضع از جهت گريز گاه روز حادثه صد سوراخ ساخته و هر يک را د ديگري راه گشاده و تيمار آن را فراخورِ حکمت و بر حَسَبِ مصلحت بداشته. مُطَّوقه آواز داد که: « بيرون آي» زبرا پرسيد که: «کيست؟»  نام بگفت؛ بشناخت و به تعجيل بيرون آمد.

واژگان

مسکن: خانه                                     تيمار: مواظبت

دَها: زيرکي و هوش                          تعجيل: شتاب

مواضع: جاي ها

 

 

معني):

1ـ به خانه موش رسيد به کبوتران دستور داد که: « فرود بياييد.» فرمان او را پذيرفتند و همه فرود آمدند و آن موش نامش زِبرا بود. با خِرد و هوش تمام و خوب و بد روزگار را ديده نيکي ها و زشتي ها حال ها و اوضاع را مشاهده کرده.

2ـ و در آن جاي ها براي فرار در روز حوادث صد سوراخ و لانه ساخته بود و هر يک را در ديگري راه داده و مناسب دانش و مطابق مصلحت از آنها مواظبت مي نمود، مُطَّوقه آواز داد که: «بيرون بيا».

 زبرا پرسيد که کيست؟

مُطَّوقه نامش را گفت: زبرا شناخت و با عجله بيرون آمد.

¤ چون او را در بند بلا بسته ديده، زه آب ديدگان بگشاد و بر رخسار جوي ها براند و گفت: اي دوست عزيز و رفيق، تو را در اين که افگند؟

جواب داد که:« مرا قضاي آسماني در اين ورطه کشيد» موش اين بشنود و زود در بريدن بندها ايستاد که مُطَّوقه بدان بسته بود. گفت: « اي دوست، ابتدا از بريدن بند اصحاب اولي تر». گفت: « اين حديث را مکررّ مي کني؛ مگر تو را به نفسِ خويش حاجت نمي باشد و آن را بر خود حقّي نمي شناسي!»

واژگان

زه آب: آبي که از سنگي يا زميني مي جوشد.    

موافق: همراه             ورطه: گرداب

قضا: تقدير                التفات: توجّه

آرايه هاي ادبي:

بند بلا: اضافه تشبيهي ـ زه آب ديده: اضافه تشبيهي (چشمه چشم) ـ بر رخسار جوي ها ...: اغراق است

معني):

1ـ وقتي او را گرفتار بلا ديد اشک از چشم جاري کرد و بر چهره اش ريخته شد و گفت: « اي دوست عزيز و يار همراه چه کسي تو را در اين رنج گرفتار کرد؟»

2ـ جواب داد که تقدير آسماني مرا در اين گرداب افکند موش شنيد و سريع شروع کرد به بريدن بندهايي که مُطَّوقه به آن بسته بود.

3ـ مُطَّوقه گفت: «اوّل بند دوستانم را باز کن» موش به اين حرف توجهي نکرد و گفت: «اي دوست ابتدا بند دوستان را باز کني بهتر است.» گفت: « اين حرف را باز تکرار مي کني مگر تو به وجود خودت نياز نداري و وجود تو بر تو حقي ندارد؟»

 

¤ گفت: « مرا بدين ملامت نبايد کرد که من رياست اين کبوتران تکفّل کرده ام، و ايشان را از آن روي بر من حقّي واجب شده است. و چون ايشان حقوق مرا به طاعت و مناصحت بگزاردند و به معونت و مظاهرت ايشان از دست صياد بجستم، مرا نيز از عهده ي لوازم رياست بيرون بايد آمد و مواجب سيادت را به ادا رسانيد. و من مي ترسم که اگر از گشادن عقده هاي من آغاز کني ملول شوي و بعضي از ايشان در بند بمانند و چون من بسته باشند ـ اگر چه ملالت به کمال رسيده باشد ـ اهمال جانب من جايز نشمري و از ضمير بدان رخست نيابي و نيز در هنگام بلا شرکت بوده است، در وقت فراق موافقت اولي تر و الّطاعنان مجال وقيعت يابند.»

واژه نامه و توضيحات

ملامت: سرزنش                                     ملول: خسته

تکفّل: عهده دار شدن                           ملالت: خستگي

مناصحت: اندرز دادن                            اهمال: سستي   

معونت: ياري                                          ضمير: درون

مظاهرت: پشتگرمي                              رخصت: اجازه

مواجب: علت ها ، موجبات                    فراغ: آسايش

سيادت: سروري                                    طاعنان: بدگويان

عقده ها: گره ها                                    وقيعت: سرزنش

معني):

1ـ گفت: با اين کار نبايد مرا سرزنش کني زيرا که من رياست اين کبوتران را پذيرفته ام و به همين دليل

2 ـ و چون آنها حق مرا با طاعت و پند و اندرز پذيري به جا آوردند و با ياري و پشت گرمي آنان از دست صياد نجات يافتم من نيز بايد از عهده ي کارهاي رياست بر آيم و سبب سروري خود را به انجام رسانم. «من نيز بايد وظيفه خود را انجام دهم»

3ـ و مي ترسم اگر اول گره هاي مرا باز کني خسته شوي برخي از آنان گرفتار بمانند تا من بسته باشم هر چند که خسته شده باشي سستي در حق مرا صحيح نمي داني و دلت به آن راضي نمي شود.

4ـ و همچنين در وقت بلا و گرفتاري با هم بوده ايم در وقت آسايش همراهي بهتر است وگرنه سرزنش کنندگان فرصت بدگويي پيدا مي کنند.

 

¤ موش گفت: «عادت اهل مکرمت اين است و عقيدت ارباب مودّت بدين خصلت پسنديده و سيرت ستوده در موالات تو صافي تر گردد و ثقت دوستان به کرم عهده تو بيفزايد» و آن گاه به جّد و رغبت بندهاي ايشان تمام ببريد و مُطَّوقه و يارانش مطلق و ايمن بازگشتند.

واژگان

اهل مکرمت : جوانمردان                              موالات: دوستي ها

ارباب مودّت: دوست داران                           ثقت: اعتماد

خصلت: خلق و خو                                       مطلق: رها

معني):

1ـ موش گفت: « روش جوانمردان همين است و نظر دوستان به اين خلق و خوي پسنديده و باطن پاک (تو) در دوستي تو پاک تر مي شود. (بيشتر شيفته ي دوستي تو مي شوند) و اعتماد دوستان به بزرگواري و پيمان داري تو بيشتر مي شود».

2ـ و آن وقت با جدّيت و ميل فراوان بند آنها را باز کرد و مُطَّوقه و دوستانش رها و آسوده برگشتند.

 

                                       از ماست که بر ماست

   ٭ناصر خسرو قبادياني: شاعر بزرگ و قصيده سراي تواناي قرن پنجم است. او در قصايد تعليمي خود انسان ها را به آزادگي، خردورزي، دين داري، علم اندوزي، آخرت انديشي و ديگر فضايل معنوي دعوت مي کند.

موضوع اصلي درس

 ريشه هاي شکست آدمي را بايد در انديشه و کردار خود او جست و جو کرد . فرجام بد هر فرد نتيجه ي اعمال خود اوست.

 

قالب: قصيده

                      روزي سر سنگ عقابي به هوا خاست          واندر طلب طعمه پر و بال بياراست

معني): روزي عقابي از سر سنگي به هوا پرواز کرد و در جستجوي طعمه، پر و بال خود را به حرکت در آورد و آماده کرد.

 

                     بر راستي بال نظر کرد و چنين گفت:          « امروز همه روي جهان زير پر ماست»

آرايه هاي ادبي: روي وزير: تضاد دارد

معني): به راستي و موزوني پر و بال خود نگاه کرد و گفت: امروز بر تمام جهان تسلّط داريم.

 

                         بر اوج چو پرواز کنم از نظر تيز              مي بينم اگر ذرّه اي اندر تک درياست

لغت: تک: ته

معني):

وقتي بر اوج آسمانها مي پرم به خاطر تيزبيني، همه چيز حتي اگر ذّره اي در ته دريا باشد، مي توانم ببينم

 

                    گر بر سر خاشاک يکي پشه بجنبد            جنبيدن آن پشه عيان در نظر ماست

معني): حتي اگر پشه اي بر روي خاشاک حرکت کند حرکت آن پشه در نظر ما آشکار است.

 

                       بسيار مني کرد و زتقدير نترسيد             بنگر که از اين چرخ جفا پيشه چه برخاست

لغت: مني: تکبر و غرور         تقدير: سرنوشت

آرايه هاي ادبي: چرخ جفا پيشه: استعاره

معني):

عقاب بسيار از خود سخن گفت و تکبر ورزيد و از سرنوشت نترسيد. ببين که از اين آسمان ستمگر چه بلايي بر سر او آمد.

 

                        ناگه زکمينگاه يکي سخت کماني          تيري زقضاي بد بگشاد بر او راست

لغت: سخت کمان: تيرانداز با مهارات

آرايه هاي ادبي: تناسب در کمينگاه، کمان، تير و گشودن

معني): ناگهان از قضا و سرنوشت بد از کمينگاه تيراندازي با مهارت تيري را مستقيم به سوي عقاب رها کرد.

 

                       بربال عقاب آمد آن تير جگر دوز             وز ابر مر او را به سوي خاک فروکاست

لغت: تير چگر دوز: کشنده و نفوذ کننده

معني): آن تير کاري به بال عقاب خورد و او را از آسمانها به زمين فرود آورد.

 

                    بر خاک بيفتاد و بغلتيد چو ماهي               وان گاه پر خويش گشاد از چپ و از راست

آرايه هاي ادبي: تشبيه عقاب به ماهي

معني): عقاب بر خاک افتاد و چون ماهي بر زمين غلتيد و پر خود را از طرفين باز کرد.

 

            گفتا: «عجب است اين که زچوبي وز آهن            اين تيزي و تندي و پريدن زکجا خاست؟

معني:

گفت جاي شگفتي است که اين تير از جنس چوب و آهن است، پس اين تندي و تيزي و شتابي كه دارد، چگونه به وجود آمده است.

 

               زي تير نگه کرد و پر خويش بر او ديد            گفتا: « زکه ناليم که از ماست که بر ماست! ».

لغت: زي: به سوي

مصراع دوّم ضرب المثل شده است.

معني): به سوي تير نگاه کرد و پر خود را بر آن تير ديد و گفت نبايد از کسي ناراحت شد هر چه بر سرمان آمد از خودمان است.

 

 

خودآزمايي درس چهاردهم : کبوتر طوقدار ـ از ماست که بر ماست

محتواي هر يک از دو متن چه ارتباطي با عنوان فصل دارد؟

تعاون و دقّت در اعمال که نتيجه اش به خود انسان بر مي گردد دو مفهوم فرهنگي و اخلاقي و از نوع ادبيات تعليمي است که مي تواند خواننده را ارشاد کند.

 

يک مورد از حذف شناسه ـ جز آن چه در توضيحات آمده است ـ در درس کبوتر طوقدار بيابيد.

هر يک خود را مي کوشيد ــــ مي کوشيدند.

مقصود از عبارت « مرا نيز از عهده ي لوازم رياست بيرون بايد آمده است و مواجب سيادت را به ادا رسانيد» چيست؟

من نيز بايد حق آنان را به جا آورم و آنچه لازمه ي رياست است نسبت به آن ها انجام دهم و اسباب سرپرستي را به جا آورم.

 

چرا مُطَّوقه پيشنهاد مي دهد که موش به جاي بريدن بندهاي او، ابتدا بندهاي دوستانش را ببرد؟

به خاطر اينکه موش با ديدن گرفتاري مُطَّوقه ساير دوستان او را نجات مي دهد و اظهار خستگي نمي کند در غير اين صورت اظهار خستگي مي کرد و ساير کبوتران در بند مي ماندند.

[ پنجشنبه پانزدهم مهر 1389 ] [ 12:1 ] [ رحیم پورسعیدی ]
.: Weblog Themes By Iran Skin :.

درباره وبلاگ

این سایت با هدف ارتقای سطح علمی دانش آموزان و خدمت رسانی به همکاران محترم دبیران رشته ی زبان و ادبیات فارسی تدوین شده است.
ضمناَ می توانید نرم افزار کامل كمك آموزشي دروس زبان و ادبیات فارسی همه ی پایه های دبیرستان و پیش دانشگاهی کلیه ی رشته ها را در قالب یک cd به صورت تلفني و از طريق پست از نگارنده تهيه نماييد.
از سایت دیگر نگارنده به نشانی: http://www.pursaeidy.ir ديدن فرماييد.

رحیم پورسعیدی معاون فناوری آموزشی و دبیر زبان و ابیات فارسی دبیرستان هاي شهرستان شوش دانیال (ع) ـ خوزستان
همراه 1: 09166400494
همراه 2: 09165100494
تلفن : 06425216415
فاکس:06425226415