نشر دانش زبان و ادبیات فارسی متوسطه
آموزش جامع کتب درسی زبان و ادبیات فارسی متوسطه ـ نویسنده: رحیم پورسعیدی 

خودآموز دروس ادبیات پیش دانشگاهی

هرگونه سؤال در خصوص دروس، با ما تماس بگيريد

                                          رحيم پورسعيدي

                       دبير دبيرستان ايثارگران شوش دانيال ع

[ شنبه هجدهم اردیبهشت 1389 ] [ 19:14 ] [ رحیم پورسعیدی ]

درس هفدهم                    

                                      در آمدی بر توصیف وتصویرگری  

      

      سراينده شعر وصفي به ياري تخيل سازنده و قوي خود به عناصر بي جان طبيعت ،پرندگان ،گل ها، و ديگر موجودات،احساس و صفت بشري مي بخشد و با دادن شخصيت انساني به آنها(جان بخشي:personification))كاينات بي روح را جان مي دهد.

1- توصيفات تخيلي: وصف هايي است كه گوينده، واقعه يا منظره اي را پس از گذشت سال ها به خاطر مي آورد و بر اساس سايه ي روشني كه در حافظه ي وي برجاي مانده، به نگارگري مي پردازد.گاهي نيز از تصور و پندار خويش مدد مي گيرد، واقعه اي تخيّلي را به وجود مي آورد و آن را چنان كه مي خواهد و توانايي بيان آن را دارد، براي ديگران مجسم مي سازد. اين توصيف ها را كه محصول گره خوردگي حواس ظاهر با احساسات انساني است، بسياري از سخن گستران بزرگ جهان، زيباترين و دل انگيز ترين شيوه توصيف مي دانند.

2- توصيفات نمادين؛ توصيف هايي هستند كه بر تشبيه و مقايسه بنا نهاده شده اند و منظور از آنها، ترسيم يك چهره يا منظره نيست بلكه« نماد» يعني نماينده ي كيفيت و حالتي كه اشيا و منظر در ذهن به وجود مي آورند اين همان است كه در اروپا به آن ادبيات نمادين(سمبليك)مي گويند؛ مثلأ سنگ نشان از نرمي ناپذيري كسي و لاله نشان شهيد و ني نمونه ي غريب دور افتاده از وطن و اصل خويش است.

3- توصيفات واقعي؛ توصيف هايي هستند كه گوينده به بيان آنها به شرح جزئيات وقايع يا منظر يا اشخاص بپردازد بي آنكه در آنها دخل و تصرف كند. در اين جا گوينده همچون دوربين بسيار حساس عكاسي همه چيز را ـ آن گونه كه هست، زشت يا زيبا ـ نشان مي دهد و به آرايه هاي ادبي و ساير رموز هنر ـ كه دست مايه ي سخن سرايان است ـ كاري ندارد. اين طرز توصيف عمدتاً از آن نويسندگاني است كه به نوعي مكتب ادبي به نام طبيعت گرايي (نا توراليسم) معتقدند. اميل زولا(1840-1902)كه از برجسته ترين چهره هاي اين مكتب است« واقع بيني» را به جاي « تخيل» اصلي ترين شرط نويسندگي مي داند. اين شيوه بيشتر در دنياي رمان نويسي و داستان پردازي پايگاه و جايگاه يافته است تا در علم شعر و شاعري.

   به هر حال نويسنده و شاعر موفق كسي است كه با ذهن خلاق و آفريننده، توصيفات زيبا و مناسب و تصوير گري هاي دل پذير و به جا را آن چنان با بيان خويش درآميزد كه در انتقال احساس و پيام و انديشه ي خويش و همسوسازي شنونده با فضايي كه مي خواهد بسازد، به تنگنا و دشواري نيفتد واين موقعي ميسر است كه شاعر و نويسنده تنها به اطلاعات و آموخته ها تكيه نكرده، به تجريه هاي عاطفي و برقراري ارتباط با دنياي بيرون بپردازد.گسترش آفاق احساس و انديشه و پيوند با وقعيًت ها و فراتر از همه ي اين ها صيقل دادن و شفاف ساختن روح و انديشه، شرط آفرينش آثار ماندگار و تاًثير آفرين است.

                                                      خـلاصـه

  توصیف: توصیف عناصر و زیبایی جهان وجود، شرح وقایع و مناظر دل پذیر یا سهمگین از کارهای فطری وغریزی بشر است.

  در ادب فارسی شاعران ونویسندگان، دل پذیرترین، زیباترین وشکوهمندترین وصف ها وتصویرنگاری ها را در سروده ها و نوشته های خویش آورده اند.

توصیف ها و تصویر نگاری های شاعران و نویسندگان:

1.فردوسی: توصیف میدان های رزم، رویارویی وصف ساز و برگ جنگی. پهلوانان.

 2.منوچهری: توصیف عناصر طبیعی(بهار، طوفان، باران، شب، ستارگان، ژاله وگل)

 3.فرخی:       //                   //                             //

4.عنصری:     //                   //                              //

5.بهار:           //                   //                               //

6.سعدی: توصیف شور عاشقانه و وجد عارفانه و لحظه های هجران و وصل

7:حافظ:            //                    //                               //

8.مولانا:              //                   //                               //

9.نظامی در خمسه: توصیفات مجالس بزم     

 دسته بندی ادبیات توصیفی ایران:

1.توصیفات تخیلی: محصول گره خوردگی حواس ظاهری با احساسات انسانی است.(نگارگری وقایع وتصورات)

2.توصیفات نمادین: بر تشبیه و مقایسه بنا نهاده شده اند و منظور از آنها، ترسیم یک منظره یا چهره نیست بلکه نماد هستند.

3.توصیفات واقعی: شرح جزئیات و وقایع مناظر و اشخاص بی دخل و تصرف

مکتب طبیعت گرایی(ناتورالیسم):1.امیل زولا از برجسته ترین چهره های این مکتب است وواقع بینی را به جای تخیل،اصلی ترین شرط نویسندگی می داند.2.این شیوه بیشتردر دنیای رمان نویسی و داستان پردازی پایگاه و جایگاه یافته است.

 

 

 

 

 

گویی بط سفیدجامه به صابون زده است

 

  کرده گلو پرزباد، قمری سنجاب پوش          کبک فرو ریخته، مشک به سوراخ گوش

قمری پوست سنجابی، آماده ی آوازخوانی می باشد وگوش کبک مشک فام (سیاه رنگ)است.

    بلبلکان بانشاط، قمریکان با خروش             در دهن لاله مشک، دردهن نحل نوش

بلبل ها و قمری های دوست داشتنی، شادمان و آواز خوان اند.کاسبرگ گل لاله سیاه رنگ ومعطر است ودر دهان زنبور عسل هم شیرینی و شهد ریخته اند.

 

            سوسن کافور بوی،گلبن گوهرفروش            زمین زاردیبهشت گشته بهشت برین

گل سوسن مطعر و خوشبو شده است و بوته ی گل، شکوفه های گوهروار و خوش رنگی برآوده است و به جهانیان عرضه می نماید. زمین نیز در اردیبهشت ماه به بهشت برین تبدیل شده است.

 

            چوک زشاخ درخت، خویشتن آویخته                   زاغ سیه بردو بال، غالیه آمیخته

شباویز خود را از درخت آویخته و زاغ هم گویی بال های خود را با غالیه سیاه رنگ کرده است.

            ابربهاری زدور،اسب برانگیخته                              وز سم اسب سیاه، لؤلؤ تر ریخته

ابر بهاری از دور به سرعت می تازد و قطرات مروارید گونه خود را (باران)فرو می ریزد.

          در دهن لاله باد، ریخته و بیخته                               بیخته مشک سیاه، ریخته دُرّ ثمین

        باد در کاسبرگ گل لاله، مشک خوشبو ساییده و شبنم بهاری ریخته است.

         گویی بط سفید، جامه به صابون زده است           کبک دری ساق پای در قدح خون زده است

پرهای مرغابی چنان سپید است که گویی آنها را با صابون شسته وساق پای کبک خوش خرام چنان سرخ است که گویی آنها را در کاسه ی خون فروبرده است. 

 

        بر گل تر عندلیب،گنج فریدون زده است            لشکر چین در بهار، خیمه به هامون زده است

     بلبل بر شاخه ی پر طراوت گل سرخ، نغمه سرايي می کند و دشت و صحرا از انبوه سبزه ها وگیاهان، سرسبز و خرم است.

      لاله سوی جویبار خرگه بیرون زده است                 خیمه ی آن سبزگون، خرگه این آتشین

  گل لاله در نزدیکی جویبار سرا پرده ی خود را به پا کرده است چادر لشکریان (سبزه ها)سبز رنگ اما سرا پرده ی گل لاله، سرخ رنگ است.     

        

              

                                                                                                                                               

   خودآزمایی                              

1.در بیت: « ابر بهاری زدور، اسب برانگیخته          وز سم اسب سیاه، لؤلؤ تر ریخته »  منظور شاعراز « اسب سیاه » و « لولوتر » چیست؟

اسب سیاه: استعاره ازابر سیاه و متراکم باران زای بهاری است.

 لؤلؤ تر: استعاره از قطرات باران است که در فصل بهار از ابر فرو می ریزد.

2.تصویر زیبایی که شاعر در بیت بالا ساخته کدام است؟

شاعر اسب را به سوارکاری تشبیه کرده که می تازد و از سم او لؤلؤ (باران) فرو می ریزد.

3. « مشک سیاه» و « درثمین » استعاره از چیست؟

مشک سیاه:  استعاره از سیاهی درون لاله وخوش بویی آن است.

 درثمین: استعاره از قطره های گرد و زیبای شبنم و باران است.

4.چرا شاعر برای لاله، خرگه و برای لشگرچین، خیمه را ذکر کرده است؟

چون سربازان معمولاً در خیمه ها به سر می برند شاعر به علت کثرت آنان، لشکر چین را استعاره ازسبزه ها گرفته است ولی لاله ها بسان فرماندهان سپاه درسراپرده های خوش رنگ و در کنارآب به سرمی بردند و تعدادشان هم کمتراست.

 

5.این شعر توصیفی در چه قالبی سروده شده است؟

مسمط       

6.نوع توصیف رادر درس های زیر مشخص کنید.

الف)گویی بط سفید: تخیلی       ب)مست وهوشیار: نمادین          ج) راه بی نهایت: نمادین، تخیلی

د)شب کویر: تخیلی، نمادین        ه)سپیده ی آشنا: واقعی، تخیلی   

7.شاعر یا نویسنده چه هنگام در انتقال احساسات خویش موفق می شود؟

   زمانی که شاعر و نویسنده تنها به اطلاعات و آموخته ها تکیه نکرده، به تجربه های عاطفی وبرقراری ارتباط با دنیای بیرون بپردازد. (آمیختن خلاق با بیان خود وهم سو سازی شنونده بافضای مورد نظر.)

 

 

[ شنبه هجدهم اردیبهشت 1389 ] [ 19:7 ] [ رحیم پورسعیدی ]

درس هجدهم           

                                                               دمـاونـديــه

 

       محمد تقي ملك الشعراي بهار (معاصر)، محقق، استاد دانشگاه، روزنامه گار و مرد سياست بود. شهرت شاعري بهار به قصايد فخيم و استواري است كه با توجه به سنت ادبي گذشته سروده است.

اي ديو سپيد پاي دربند           اي گنبد گيتي اي دماوند

اي دماوند، اي بلندترين بام گنبدي شكل گيتي، اي كوه سپيد پوش، تو هم چون ديو سپيد، اسير و دربند شده اي

 

از سيم به سر يكي كلاه خود        زآهن به ميان يكي كمربند

كلاه خودي از برف نقره اي سپيد رنگ بر سر گذاشته اي و كمربندي آهني ، به كمر بسته اي

تا چشم بشر نبيندت روي               بنهفته به ابر، چهرِِ دل بند

براي آن كه چشم انسان ها ي غفلت زده و سست اراده چهره ي تو را نبيند روي زيبا و دوست داشتني خود را در پشت ابر پنهان كردي .

 

تا وارهي از دَم ستوران                    وين مردم نحس ديو مانند

باشير سپهر بسته پيمان                  با اختر سعد كرده پيوند

براي اينكه از نفس شوم آدميان حيوان صفت رهايي يابي ، سر بر آسمان افراشته و با شير گردو ن (خورشيد ) هم پيمان شده و با ستاره ي سعد و مبارك (مشتري )پيمان بسته اي.

 

چون گشت زمين زجور گردون             چونين خفه و خموش و آوند

بنواخت زخشم بر فلك مشت              آن مشت تويي تو اي دماوند

هنگامي كه زمين از ستم روزگار اين چنين سرد و خاموش و معلّق در فضا ماند، از خشم و ناراحتي مشتي محكم بر چهره ي آسمان كوبيد، اي دماند آن مشت تو هستي

 

تو مشت درشت روزگاري                 از گردش قرن ها پس افكند

اي دماوند تو مشت سنگين و سهمگين زمانه هستي كه در اثر گذشت روزگاران به جاي مانده اي

اي مشت زمين بر آسمان شو             بر وي بنواز ضربتي چند

اي مشت زمين بر آسمان بلند شو و چند ضربه ي محكم بر آن بكوب

ني ني تو نه مشت روزگاري             اي كوه نيَم زگفته خرسند

نه نه ، اي دماوند! تو مشت محكم روزگار نيستي من از گفته خود خشنود نيستم

تو قلب فسرده ي زميني               از درد، ورم نموده يك چند

تو دل افسرده و رنج ديده ي كره ي خاكي هستي كه از شدت درد و رنج، مدتي است كه ورم نموده است

 

تا درد و ورم فرو نشيند                كافور بر آن ضماد كردند

براي آنكه درد و ورم بهبود يابد، مرهمي از كافور بر آن نهادند

شو منفجر اي دل زمانه              وان آتش خود نهفته مپسند

اي قلب روزگار! منفجر شو و فوران كن، راضي مباش كه آتش درون خود را از ديگران پنهان كني

خامش منشين سخن همي گوي            افسرده مباش، خوش همي خند

سكوت خود را بشكن و سخن بگو، ناراحت و غمگين مباش با رضايت بخند

پنهان مكن آتش درون را               زين سوخته جان، شنو يكي پند

آتش و خشم درون خود را پنهان مكن و به پند و اندرز شاعر سوخته دل گوش فرا ده

گر آتش دل نهفته د اري              سوزد جانت،  به جانْت سوگند

اگر درد و غصه ي درون خود را پنهان كني و آن ها را بيرون نريزي قسم به جانت كه شعله هاي آتش ظلم، وجودت را مي سوزاند

 

بر ژرف دهانْت سخت بندي          بر بسته سپهرِ ديوِ پرفند

روزگار حيله گر، بر دهان پر سخن تو دهان  بندي بسته است

من بند دهانْت بر گشايم              ور بگشايند بندم از بند

من دهان بند را از دهان تو باز مي كنم و آزادي بيان را به تو مي بخشم هر چند مرا قطعه قطعه كنند و بكشند

 

از آتش دل برون فرستم              برقي كه بسوزد آن دهان بند

از سوز دل آهي سوزناك  مي كشم تا دهان بند تو را بسوزاند

من اين كنم و بوَد كه آيد              نزديك تو اين عمل خوشايند

من اين عمل را انجام مي دهم و شايسته است كه تو اين اقدام من را بپسندي

آزاد شوي و بر خروشي             ماننده ي ديو جسته از بند

تا آزاد شوي  و مانند ديوي كه از بند رها شده بخروشي و فرياد برآوري .

هراي تو افكند زلازل              از نور وكجور تا نهاوند

فرياد مهيب تو ( آتش فشان : سخنان انقلابي ) از شهرستان نور و كجور تا شهرستان نهاوند زمين لرزه به پا مي كند

 

وز برق تنوره ات بتابد             زالبرز اشعّه تا به الوند

درخشش و برق و شعله هاي آتش فشان تو از البرز تا دامنه ي كوه الوند را روشن سازد

اي مادر سر سپيد، بشنو            اين پندِ سياه بخت فرزند

اي مادر كهن سال، اندرز اين فرزند سياه بخت خود را گوش من

از سر بكش آن سپيد معجر         بنشين به يكي كبود اورند

روسري سفيدخود را از سر بازكن و با شكوه و جلال بر تختي كبود و شاهانه بنشين(سپيدمعجز: منظورابراست :كبوداورند:  منظورآسمان است)

 

بگراي چو اژدهاي گرزه             بخروش چو شرزه شيرِ ارغند

مانند اژدهاي زهرناك وكشنده حمله ور شو و مانند شيرشجاع و خشمگين فرياد برآور و حركت كن.

 

بفكن ز پي اين اساس تزوير              بگسل ز پي اين نژاد و پيوند

پايه و شالوده ي اين همه مكر و فريب و اصل و تبار اهل ستم و ريا را از ريشه بر كن و منهدم كن

بركن زبن اين بنا كه بايد              از ريشه،  بناي ظلم بر كند

ساختمان ظلم و ستم را از پايه خراب كن زيرا، ريشه ي ظلم و ستم را بايد كند

زين بي خردان سفله بستان        داد دل مردم خردمند

حق مردم دانا و آزاده را از اين جاهلان پست فطرت بستان

 

 

خودآزمايي در س هيجدهم

1) در بيت دو م منظور شاعر از كله خود سيمين و كمربند آهنين چيست ؟

كله خود سيمين : استعاره از برف قله ي كوه ( نقره سفيد است برف هم ) كه به صورت كله خودي سيمين بر قله ي كوه مجسم شده است

كمربند آهنين : كمركش كوه كه كه از برف پوشيده نشده است و تيره رنگ است .

2) شاعر در سه بيت سوم تا پنجم به كدام صفت كوه دماوند اشاره مي كند ؟

بلندي و ارتفاع زياد ( چهره پس ابر نهفتن ، با شير سپهر و با اختر سعد پيوند بستن )

3) چرا شاعر از تشبيه دماوند به مشت روزگار، ناخرسند است ؟

چون دماوند خاموش و حركتي از خود نشان نداده است، از اين رو آن را به قلب منجمد زمين تشبيه مي كند .

 

4) به نظر شما چرا دماوند چهره در ابر پنهان كرده است ؟

از ديدن مردم غفلت زده و سست حال بيزار است

5)« ورم »و « كافور» در شعر، استعاره از چيست ؟

ورم : استعاره از شكل فيزيكي كوه        كافور: استعاره از برف هاي قله ي كوه

6) بيت بر ژرف دهانت سخت بندي      بر بسته سپهر ديو پر فند » به كدام رفتار نظام استبدادي عصر شاعر با آزادي خواهان اشاره دارد :

اختناق و نبودن آزادي بيان

7) در بيت پانزدهم ، منظور شاعر از سوخته جان كيست ؟

خود شاعر

8) با توجه به توصيف ها، به نظر شما مقصود شاعر از دماوند چيست ؟

روشنفكران، مردم آزادي خواه، مبارزان كه از جور اختناق به گوشه ا ي خزيده و در عين توانمندي فعاليتي ندارند .

 

9) دو نمونه از ابيات موقوف المعاني شعر درس را بنويسيد ؟

 ابيات 4با5 و 6 با 7 

     

 

[ شنبه هجدهم اردیبهشت 1389 ] [ 19:6 ] [ رحیم پورسعیدی ]

درس نوزدهم

                               توصیف کویمات و حَمات و طرابلس            

معنی جمله ها و عبارت ها ی مهم درس                                                                                                    

* شهر طرابلس را چنان ساخته اند که سه جانب او با آب دریاست: شهر طرابلس را چنان ساخته اند که سه طرف آن به دريا راه دارد.

 

 * چون آب دریا موج زند . مبلغی بر باروی شهر بر رود:  چون آب دریا طوفانی می شود و موج بر می دارد, مقداری از آب به دیوار و حصار شهر سرریز می شود.

* یک جانب که با خشک دارد, کنده ای  عظیم کرده اند: یک طرف شهر که خشکی است, خندقی عمیق ساخته اند.

* جانب شرقی بارو از سنگ تراشیده است وکنگرها و مقاتلات همچنین عراده هابرسر دیوار نهاده

سنگ سمت شرقی حصار شهر ,صیقلی است و سنگ کنگرهای حصار شهر و جنگ گاه هم , صیقلی است و برسر دیوار حصارها , ابزار جنگی نهاده اند

 

* در میان شهر مسجدی آدینه عظیم باکیزه و نیکو آراسته و حصین: در وسط شهر مسجد جمعه ی بزرگ و خوش ترکیب با معماری زیبا و مستحکم ساخته اند .

در حیاط مسجدگنبدی  بزرگ ساخته اند و در زیر گنبد حوضی از جنس مرمر وجود دارد .

 

* در پازه ی آن مشرعه ای ساخته است که به پنج نایژه آب بیرون می آید که مرد م بر می گیرند و فاضل بر زمین می گذرد

در دیواره ی آن {حوض}یک آب خوری ساخت اند که از پنج لوله، آبی فراوان بیرون می آید و مردم از آن استفاده می کنند و اضافی آن روی زمین جاری می شود.

 

* از بیرون شهر طرابلس هیچ خانه نیست مگر مشهدی دو سه

در بیرون شهر طرابلس به جزدو سه استراحت گاه هیچ خانه ای نیست 

 

             

 

 

 

  خودآزمایی درس نوزدهم

1ـ ناصرخسرو درتوصیف خود, به چه جنبه ها و چشم اندازهایی توجه داشته است؟

 به همه ی آثار طبیعی , جغرافیایی و اقتصادی شهرها دقت نظر داشته وآداب و رسوم  مردم نیز مورد توجه او بوده است.

 

2ـ با توجه به انواع سه گانه ی توصیف مذکور در بخش درآمد , توصیفات ناصر خسرو از کدام نوع است؟

  توصیف واقعی یا واقع گر

3ـ معادل امروزی دو عبارت روی از سوی جنوب و سه جانب او با آب دریاست چیست؟

   روی از سوی جنوب ;  رو به جنوب ,  به سمت جنوب

سه جانب او با آب دریاست ;  سه طرف آن را آب فرا گرفته است .

4ـ عبارت « از بيرون شهر طرابلس هيچ خانه نيست، مگر مشهدي دو سه» يعني چه؟

در خارج شهر طرابلس، جز دو سه استراحت گاه ( كاروان سرا) خانه اي ساخته نشده است.

5 ـ به نظر شما وجه تسمیه ی مشهد چیست؟

 مشهد بر وزن مفعل و به معنی محل شهادت ,  زمان شهادت , محل اجتماع و حضور مردم می باشد.

6 ـ  با توجه به متن , دو ویژگی نثر ناصر خسرو را بر شمارند؟ 

الف: کوتاهی جمله ها و سادگی و روانی عبارت ها

ب: استفاده ازکلمه های سره و اصل فارسی و توصیفات جزئي

7ـ درگذشته در هر شهر برای اقامه ی نماز جمعه و مراسم رسمی مسجد بزرگ به نام مسجد جامع بنا می کردند نام دیگر مسجد جامع در این درس چیست و وجه تسمیه ي آن را بنویسید ؟

 مسجد آدینه چون نماز جمعه درآنجا برگزار می شده است.

8 ـ معرب کنده چیست؟

 خندق

9ـ  مژه در اصل « موی ژه = موی کوچک» بوده است] اسم= پسوند تصغیر ژه [ نمونه ی دیگري از این کار برد را در درس بیابید و معنی کنید؟

 پازه که در اصل پای زه به معنی  دیوار کوتاه است  نایژه که در اصل نای ژه و به معنی نای کوچک است .

 

شـب کـویـر

    دکتر علی شریعتی یکی از بزرگانی است که پیش از انقلاب اسلامی ایران از فعالان سیاسی و مذهبی بوده است. حسینیه ی ارشاد تهران , پایگاهی بود برای ایراد سخن رانی های استاد و ارشاد مردم. استاد درسال  1356 به طرزمشکوکی کشته شد. مزار او هم اکنون درسوریه ] شهردمشق[ در کنار بارگاه حضرت زینب ] س[ است تعدادی از آثار او عبارت اند از; اسلام شناسی , آری این چنین بود برادر , تشیع علوی وتشیع صفوی , فاطمه , فاطمه است, کویرو...

 

        خودآزمایی

1ـ نویسنده چه صفاتی را به درختان گز وتاق نسبت می دهد ؟

بی باکی , صبوری, قهرمان بودن, بی نیاز از آب و خاک و بی چشم داشت نوازش و ستایش.

2ـ دکتر شریعتی گز و تاق کویری را با کدام درخت مقایسه می کند؟ 

با بید نازپرورده

3ـ مقصود ازپرنده ی شاعرچیست؟ 

خیال شاعرکه کران تا کران کویر پروازمی کند.

4ـ آسمان کویر چگونه توصیف شده است؟ 

آسمان کویر ,  نخلستان خاموش وپر مهتابی که هر گاه مشت خونین را در زیر باران ها ی غیبی سکوتش می گیرم و...

 

5 ـ مقصود از امام راستین چه کسی است و اشاره به چه حادثه ای دارد؟

مقصود ; حضرت علی ] ع[ است که بر اثر بی وفایی و پیمان شکنی مردمان عصر خویش به صحرا پناه می برد و سر در حلقوم چاه  فرو  و با چاه درد دل می کند.

 

6 ـ ده ترکیب که به نظر شما زیباتر است، در متن درس بیابید و بنویسید؟

  سینه ی سو خته ی کویر , سفیران عالم دیگر, گل های خیال , عطر الهام , صحرای بی کرانه ی عدم , نخلستان خاموش وپرمهتابی , حلقوم چاه , دریای سبز معلق, مرغان الماس پر , قندیل زیبای پروین لبخند نوازش.

 

7ـ مزرع سبز و پرده داران حرم ستر و عفاف ملکوت به کدام اشعاری اشاره دارند؟شاعر این اشعار کیست؟

مزرع سبز فلک دیدم و داس مه نو           یادم از کشته ی خویش آمد و هنگام درو

ساکنان حرم ستر و عفاف ملکوت             با من راه نشین باده ی مستانه زدند

شاعر اين اشعار، حافظ شيرازي است.

8 ـ تنها لبخند نوازش طبیعت بر چهره ی کویر چیست؟

تلأ لؤ ماه

9ـ نویسنده در مقایسه ي زند گی شهری با زندگی روستایی چه می گوید؟

در روستا سکوت وآرامش, صفا وصمیمیت , نگاه های ماورایی مردم روستا, در روستا ماه پر تلألؤ و ستارگان نورانی اند.

در شهر ازدحام , نگاه ها زمینی، لوکس و ظاهری مردم، درشهر ستارگان بی نور و ماه بی فروغ است.

 

 10ـ نویسنده از آیه ي( ولقدزینا السماء الدنیا بمصابیح) درکدام جمله و چگونه استفاده کرده است؟

درعبارت:  « شب آغاز شده است در ده چراغ نیست شب ها به مهتاب روشن است یا به قطره های درشت و تابناک ستاره ي مصابیح آسمان.»

 

 

[ شنبه هجدهم اردیبهشت 1389 ] [ 19:5 ] [ رحیم پورسعیدی ]

درس بيستم    

                                                                  قسمت اول اين درس، « به بلبل» جزء حذفيات است.

 

اورازان

 

    جلال آل احمد (1348-1302) داستان نويس معاصر، از جمله نويسندگان موفق روزگار ماست كه در زمينه هاي مختلف چون داستان، سفر نامه، مقالات و تك نگاري آثاري ارزشمند از خود  بر جاي نهاده است. از جمله آثار وي تك نگاري (اورازان) است كه در آن با نگاهي دقيق و  فراگير به توصيف روستايي بدين نام پرداخته است. آن چه مي خوانيد بخشي از اين كتاب است.

 

تك نگاري:  توصيف و شرح يك منطقه

 

     اورازان

      * ده روي سراشيبي تپه اي كه شيب آن از شمال به جنوب است قرار گرفته، به رودخانه ي سيلابي كوچكي كه پاي همان تپه است ختم مي شود . كوچه هاي شمالي- جنوبي ده شيب تندي دارد و خانه ها مسلّط بر يك ديگر است .تپه اي كه ده روي آن واقع شده است خود محصور است ميان كوه هاي بلند اطراف كه مرتع تابستاني گله هاي ساوجبلاغ است و حق چرايي كه بدين مناسبت به دست مي آيد، يكي از عوايد * اشتراكي اهالي ده است . هوا بسيار سرد است و پنج ماه از سال به علت برف و بوران هيچ جنبنده اي از سوراخي كه در ان خزيده است بيرون نمي آيد. گاو و گوسفند را در طويله ها كه دخمه اي است در شكم كوه كنده شده از سرما محفوظ نگه مي دارند و خود اهالي در زير زميني كه فقط روزنه اي به طاق يا بالاي ديوار دارد دري به راهرو، به سر مي برند كه در ميان آن تنوري هست. روزها براي نان بستن و غذا پختن و شب ها براي اين كه كرسي به رويش بگذارند و بخوابند .

 

                                              نكات مهم

خانه ها مسلط بر يك ديگر است : خانه ها بر يك ديگر احاطه دارند، اشراف دارند

محصور: حصار شده، محدود، محاصره گشته ( اهميت املايي دارد)

مرتع : چراگاه، سبزه زار

ساوجبلاغ: نام شهري در استان تهران واقع در كوهپايه ي طالقان

حق چرا: پول و درآمدي كه از چريدن گاوها و گوسفندان... به دست مي آيد.

عوايد : جمع(عايده)، درآمدها، فوايد، منافع

بوران: سرماي سخت و باد شديد كه با برف يا باران همراه باشد.

دخمه: سرداب، خانه ي زير زميني، گور

شكم كوه : اضافه ي استعاري، تشخيص

طاق: سقف (اهميت املايي دارد)

نان بستن: پختن نان ( بستن: پختن)

    * از اواخر ماه دوم بهار، برف ها آب مي شود تا در ماه دوم پاييز از نو بنشيند ولي ته دره هاي سايه دار، برف هميشه هست و حتي پيرمردان نيز به ياد ندارند كه اين برف انبارها روزي تمام شده باشد. تنها وسيله ي حمل و نقل و سفر، قاطر است. از خر در كار مزرعه استفاده مي كنند و اسب از تفنّن هاي بسيار بي مورد است. بيش از اينكه با جنوب سرو كاري داشته باشند، با شمال رفت و آمد دارند، يعني، با مازندران كه كوه هاي شمال طالقان حد فاصل بين اين جا و تنكابن است. از مازندران(قو) مي آورند و برنج و زغال از ساوجبلاغ قند و توتون و پارچه و به اين هر دو ناحيه پنير مي فروشند و پشم.  بيشتر از گله داري زندگي مي كنند تا از كار مزرعه. روي هم رفته بلند قامت اند و پركار و آفتاب سوخته و زود به پيري نشسته.

ماه دوم بهار: ارديبهشت ماه

تفنن: سرگرمي

ماه دوم پاييز : آبان ماه

تفنن هاي بسيار بي مورد: تفنن سرگرمي، بي مورد : نا به جا ، بسيار: قيد صفت ( وابسته ي وابسته )

شمال و جنوب: تناسب ،  تضاد، مجاز از ( اهالي شمال) و (اهالي جنوب)

سرو كار داشتن:  كنايه از ( مرتبط بودن )

قو:  چوب پنبه مانندي كه در آتش روشن كردن با چخماق استفاده مي شد( اهميت املايي دارد)(غو: دادو فرياد، غوغا)

فعل:  (مي آورند) ( بعد از واژه هاي (زغال ) و (پارچه): حذف به قرينه ي لفظي

زود به پيري نشسته:  صفت مشتق- مركب ، چهره شان شكسته شده است(به علت كار زياد )

     * زمستان ها كه فصل بيكاري است، مردها پراكنده مي شوند.  فقط گاو و گوسفند را بايد  پذيرايي كرد كه از زنان و كودكان و پيران هم بر مي آيد. عده اي در معادن زغال ( آبيك) و (هيو) كار مي گيرند، عده اي در تهران و دسته اي در مازندران، هر كه هر كجا كه خوش آيد. اغلب مذهبي هستند و قسم دائمي آنها (به جدم) است. مردها ريش مي گذارند. به استثناي جوان ها كه ماهي يكبار سلماني ده صورتشان را كم تر مي تراشد و بيشتر ماشين مي كند و همه سرشان را مي تراشند. زن ها چارقد سر مي كنند و نيمه پيراهني روي شليته ي* بلند و پر چين و تاب خود مي پوشند. غرور به خصوصي دارند و افسانه هاي به خصوصي و چون طبيعت بهشان خيلي سخت گرفته است،خيلي زود رنج اند . با طبيب اصلا سرو كاري ندارند و عقيده دارند كه آب ( چهل چشمه)و( شاهرود) دواي همه ي دردهاست ولي از خودشان هم طبيب درند، هم ماما و هم مستجاب الدعوه . فقط اگر كسي از كوه پرت شود، او را روي قاطر مي بندند و به (شهرك ) مي برند. در حدود پنجاه سال پيش با ( گيلياردي ها) بر سر آب دعوايي كرده اند و با بيل سر يكي از آنها ذا چاك داده اند و هنوز كه هنوز است ، ميانشان شكرآب است.

 

                                                        نكات مهم

بر مي آيد:  مي توانند انجام دهند ، از عهد ه شان بر مي آيد

(آبيك)و (هيو): نام دو معدن زغال(هيو: اهميت املايي دارد)

(كار مي گيرند) (بعد از (تهران) و (مازندران): حذف به قرينه ي لفظي

خوش آيد:  دوست داشته باشد، بخواهد

چارقد:  نوعي روسري

شليته :  نوعي دامن گشاد و پرچين و كوتاه كه در قديم  زنان روي شلوار مي پوشيدند.

دو املايي است -  شليطه

شليته ي بلند:  نوعي پارادوكس (چون شليته كوتاه است)

طبيعت:  تشخيص( سخت گرفتن)

بهشان:  به آن ها ، شان: متمم

عبارت (چون طبيعت بهشان خيلي سخت گرفته است ، خيلي زود رنج اند ): مي توان نوعي (حسن تعليل) دانست .

طبيب:  پزشك

ماما:  قابله، كسي كه هنگام زائيدن زن آبستن بچه ي او را مي گيرد و از او پرستاري مي كند .

مستجاب الدعوه: كسي كه دعايش برآورده و اجابت مي گردد.

گيليارد:  نام روستا يا منطقه اي

ميانشان شكر آب است :  كنايه از ( اختلاف داشتن، كدورت، دشمني)

     * هنوز محصول را بر نداشته بايد براي سال بعد تخم بپاشند سنگلاخ كوهستان هم كه مددي نمي كند. سالي كه خيلي فراواني باشد گندم هفت تخم مي دهد به اين مناسبت بيشتر ارزن مي كارند . هم زودتر به دست مي آيد هم با سرما بيشتر اخت است و خودشان مي گويند كه خاصيت هم بيشتر دارد . آش ارزن خوراك هميشگي آنهاست آن را با شير مي خورند از آن نان مي بندند و يا تنها با آب مي پزند .

تمام آب ده از چشمه هاي بيشماري كه دارند تامين مي شود آب رودخانه كه پايين است و فقط آسياب هاي ده را مي گرداند آب (كهريز) هم كه بالاست و كشتزارها را سيراب مي كند ولي چشمه ها بي شمارند و هر كدام مشخصاتي دارند آب بعضي از آنها به قدري سرد است كه دست را يك دقيقه هم در آن نمي توان نگه داشت و اگر عسل را با موم چند دقيقه اي در آن نگهداري مي شود آن را مثل آب نبات بجوي خود اهالي (اورازان) را (آبريزان ) معني مي كنند (به معناي ديگر آن را افرازان هم مي نامند .

                                              نكات مهم

سنگلاخ :  زمين پر از سنگ

اخت :  مانوس ، سازگار

كهريز:  كاريز   ، قنات ، مجراي آب زيرزميني

اگر عسل را با موم چند دقيقه اي .... بجوي :  نشانگر (شدت سردي آب )

او: آب (اورازان-آبريزان- افرازان)

 

       * در هر خانه اي، كنار هر كوچه اي ، ميان هر باغ و مزرعه اي چشمه اي هست و جالب اسم هايي است كه به اين چشمه ها داده اند : شكرويا ، كمانگر ، سريجنو، قلزن(قلزم؟) سيوان او، مهرچال، لاراو ، گوگل، خانه گافه والخ... تنها چشمه هاي نيستند كه هر كدام اسمي دارند بيرون از ده هر تپه اي هر قطعه ملكي هر سر نحري و هر مرتعي اسمي دارد و اين اسم ها به قدري زياد است كه از ياد خود اهالي هم به در مي رود  در تمام ده از چاه خبري نيست نه چاه آب و نه چاه فاضلاب از مراتع اطراف ده كه پوشيده از (كما)و( گون)- كه اولي خوراك زمستاني گاو و گوسفند ان هاست و دومي هيزم اجاق ها و تنورهاشان در سراسر فصل كار ، علف مي چينند و به ده مي آورند و روي بام خانه ها تل انباري بلند مي سازند كه از دور همچون گنبدي به چشم مي خورد . (كما) به قدري خوش بو ست كه آدم آرزو مي كند كاش مي توانست از آن بخورد. حتي پنيري كه در محل مي سازند، اين بو را حفظ مي كند و بوته هاي گون گاهي به قدري بلند مي شود كه يك قاطر با بارش مي تواند در آن فرو برود و چنان تند مي سوزد و شعله مي افرازد كه در تاريكي شب تپه هاي اطراف را نيز روشن مي سازد و بهترين وسيله راه جويي براي چارپا داراني است كه در زمستان سفر مي كنند خيلي ساده بايد برف بوته را به كناري زد و سنگ چخماق به كار برد با همان يك جرقه مي گيرد و تازگي ها نيز آموخته اند كه از ساقه اي همين گون كتيرا بگيرند . كولي ها اين هنر را به آنان آموخته اند كولي ها فقط تابستان ها پيدايشان مي شود چند تا خر دارند و دوبرابر آن سگ سياه چادر خود را كه علم كردند كوره ي كوچكي هم بر پا مي كنند زن هاشان به خوشه چيني و دريوزگي و مردها به آهنگري يكماهي اتراق مي كنند (چلينگر) نامي است كه اهالي به اين كولي ها مي دهند فقط گاهي آواز ني آنان به گوش مي رسد كه چوپانان ده خيلي از انان آموخته ترند اما در خود ده از رقص و آواز خبري نيست مگر عروسي بكنند تا هلهله اي به راه بيافتد  و دستي بكوبند و پايي بيافشانند عروسي ها را به فصل بيكاري محول مي كنند يعني به اوايل پاييز كه خرمن ها برداشته شده و كشت سال اينده نيز آماده گشته است و حتي گردو ها را نيز از درخت ها چيده اند و انبار كرده اند .

 

                                       نكات مهم

والخ...:  مخفف (والي آخر) = (و غيره...)

مراتع اطراف ده:  مراتع: هسته ي گروه اسمي/ اطراف: مضاف اليه/ ده: مضاف اليه مضاف اليه ( وابسته ي وابسته)

كما:  (كماي) گياهي است از تيره ي چتريان كه با ان نوعي آش درست مي كنند

گون:  گياهي است كه از صمغ آن كتيرا به دست مي آيد

نوعي (لف و نشر) : كما: لف1/ گون:لف2//خوراك زمستاني گاو و گوسفند: نشر1/ هيزم اجاق ها و تنورها : نشر 2

تل انبار:  پشته، توده ي بزرگ

راه جويي:  پيدا كردن راه

چارپاداران:  گله داران، گوسفنداران

كتيرا :  صمغي است كه از برخي گونه هاي گون به دست مي آيد

ساقه هاي همين گون : ساقه: هسته/ همين: صفت مضاف اليه ( وابسته ي وابسته) / گون: مضاف اليه

كولي:  (كاولي، كابلي) طايفه اي از مردم بيابانگرد كه در اقطار عالم پراكنده اند و عادات و رسوم و زبان خاص خود را دارند .

فعل ( دارند )(بعد از سگ): حذف به قرينه ي لفظي

سياه چادر:  چادر سياه ، خيمه هاي تيره رنگ كه صحرا نشينان و دامداران در صحرا بر پا مي كنند

علم كردن:  بر پا نمودن( اهميت املايي دارد) (الم: درد و رنج)

خوشه چيني:  جمع آوري خوشه هاي باقي مانده روي زمين بعداز درو شدن حاصل مزرعه

دريوزگي:  بي نوايي، گدايي ( اهميت املايي دارد) (املاي نادرست- دريوزه گي)

فعل( مي پردازند) ( بعد از دريوزگي و آهنگري) : حذف به قرينه ي معنوي

اتراق:  ( تركي اوتراق) توقف چند روزه در سفر به جايي ( اهميت املايي دارد)

چلنگر:  قفل ساز، كسي كه قفل و كليد درست مي كند ، نامي كه اورازاني ها به (كولي ها) مي دهند.

آموخته ترند:  مهارت بيشتري دارند. ماهرترند.

هلهله:  هياهوي جشن شادي ، صدا را در گلو گرداندن

دست كوبيدن و پاي افشاندن :  كنايه از ( رقص و شادي)

 

      * اتاقي كه تابستان ها در آن به سر مي برند، انبار زمستاني آن هاست كه خشك است و روزنه بيش تر دارد . سقف خانه ها را با تير مي پوشانند و كاه گل مي كنند و ديوارها تا كمر از سنگ و باقي با چينه *است. در خانه هايي كه تازه تر است، خشت هم به كار رفته. درون خانه ها را با گل مي اندايند و اگر خواسته باشند تفنني به كار برند، به جاي گل عادي براي اندودن، گل سفيد به كار مي برند و به ان (دون) مي گويند .

     اما در امامزاده ي ده كه اهالي (معصوم زاده) (اش) مي نامند براي سفيد كاري گچ به كار برده اند بناهاي عمومي ده يكي همين معصوم زاده است كه بايد محرم و صفري در پيش باشد تا رفت و روبش كنند و بعد حمام ده كه با گون گرمش مي كنند و گون انباري كه بر بام ان انباشته اند از گنبد امامزاده نيز بلند تر است دو تا هم مسجد دارند يكي كه اتاقكي بيش نيست و تنها مسجد است و ديگري مسجد بزرگي كه محل اجتماعات است و حسينيه است هم حياط دارد و هم سرپوشيده و هم (نخل) محرم در آن است .

تنها زينتي كه در تمام ساختمانهاي ده مي توان ديد يكي توفال سقفها است كه نهايت تفنن و دقت در آن به كار رفته است و به آن (پردو) مي گويند و ديگر گاهي پنجره هاي مشبكي كه از قديم هنوز سالم مانده است و ديگر سرتيرهاي كه از سرپوشيده ي ايوان ها بيرون مي گذارند و تراشي به آن مي دهند و به آن ( نكاس) مي گويند .

 

                                           نكات مهم

ديوارها : تشخيص( كمر)

چينه:  ديوار گلي

مي اندايند:  از مصدر(از اندودن) پوشاندن

تفنني به كار برند:  متنوع باشد ، زيبا گردد.

گل سفيد:  در اصطلاح اهالي اورازان- ( دون)

به آن دون مي گويند:  جمله ي چهار جزئي گذرا به متمم و مسند(آن: متمم، دون : مسند)

اهالي معصوم زاده اش مي نامند:  جمله ي چهار جزئي گذرا به مفعول و مسند (اهالي : نهاد / معصوم زاده :  مسند / ش: مفعول)

رفت و روب:  جارو كردن ، تميز نمودن واژه ي مشتق مركب

نخل:  اصطلاحا تابوت مانندي است كه ان را با انواع شال ها و ائينه ها مي آرايند و مردم آن را در ايام محرم به عنوان نماد تابوت اما حسين(ع) به حركت در مي آورند و چون آن را مي آرايند به نخل موسوم گشته است.

نخل:  آرايش

نخل بندي:  آرايشگري

نخل:  درخت خرما

توفال :  تخته هاي نازك و باريك كه به سقف اتاق مي كوبند و روي آن كاه گل يا گچ مي كشند.

اهالي اورازان- به (توفال)-(پردو) مي گويند

مشبك:  شبكه دار، مانند پنجره، سوراخ سوراخ

نكاس:  اصطلاح اهالي اورازان- سر تيره ايي كه از سر پوشيده ي ايوان بيرون مي گذارند و به آن تراش مي دهند

مكاس:  چانه زدن

 

                       خود آزمايي

 

1ـ جلال آل احمد، زندگي كولي ها را چگونه توصيف مي كند؟

مدت و فصل اقامت- يك ماه/در تابستان ها/حيوانات آنان- چند خر و دو برابر آن سگ/ سياه چادرشان//شغل زن ها: خوشه چيني و گدايي/ مردها: آهنگري

 

2ـ سه نمونه ي حذف فعل را كه بر زيبايي نوشته افزوده است، ذكر كنيد.

از مازندران قو مي آوردند و برنج و زغال(مي آورند)/ پنير مي فروشند و پشم (مي فروشند)بلند قامت اند و پركارو... (اند)

 

3ـ  وجه تسميه ي (اورازان) در اين نوشته چيست؟

آب ريزان(او: آب) به علت وجود چشمه هاي فراوان در دره

 

4ـ از خلال اين تك نگاري، چه اطلاعاتي در زمينه ي ويژگي بناهاي اورازان به دست مي آيد ؟

   اطلاعات فراواني در ابتدا و انتهاي درس: (ده روي سراشيبي تپه اي... قرار گرفته، كوچه ها شيب تندي دارد، خانه ها مسلط بر يكديگر است و ... اتاق تابستاني- روزنه بيشتر دارد، سقف خانه را ...)

 

 

 

[ شنبه هجدهم اردیبهشت 1389 ] [ 19:4 ] [ رحیم پورسعیدی ]

درس بيست و يكم  

                                         درآمدي بر حسب حال / زندگي نامه

مفاهیم مهم درس :

1- حسب حال نویسی چیست ؟ نوشتن زندگینامه و خاطرات و شرح احوال نویسنده یا شاعر از زبان خود است.

2- اهمیت کتاب المنتفذ من الضلال از امام محمد غزالی از نظر خاطره ویسی یا حسب حال در چیست ؟ این است که حوادث عصر خویش و افکار و احوال درونی خویش را صمیمیت و صداقت به تصویر کشیده است.

3- نام چند کتاب را که به شیوه ی حسب حال نویسی نوشته شده اند بنویسید ؟ حیات یحیی از حاج میرزا یحیی دولت آبادی ، شرح زندگانی من از عبدالله مستوفی روزها از دکتر محمد علی اسلامی ندوشن ، از پاریز تا پاریس از دکتر باستانی پاریزی و از نمونه های برجسته جهانی می توان از کتاب های الایام اثر دکتر طه حسین و دانشگاه های من اثر ماکسیم کورکی نام برد.

4- زندگی نامه یا بیوگرافی چیست ؟ کتاب هایی هستند که درباره ی زندگی مشاهیر دین و دانش و ادب نوشته می شوند.

انواع زندگی نامه بر حسب محتوا

1ـ سیره و مغازی : گزارش زندگی و جنگ های پیامبر اسلام (ص) است.

2ـ شرح حال انبیای الهی مانند قصص الانبیای ابواسحاق نیشابوری .

3ـ شرح حال ائمه و بزرگان دین چون زندگانی علی ابن الحسین (ع) از دکتر سید جعفر شهیدی

4ـ کتب تذکره که شرح احوال مشایخ صوفیه است مانند تذکره الاولایی عطار

5 ـ یادنامه های مانند همایی نامه که یادنامه علامه ی همایی است.

6 ـ کتب تذکره چه نوع نوشته هایی است ؟ شرح و ترجمه احوال مشایخ صوفیه یا شاعر است.

7ـ یادنامه به چه منظوری نوشته می شود ؟ جهت بزرگداشت شخصیت های ادبی ، هنری ، مذهبی و علمی

                                      

 

 

                                                      غرور شکنی

معنی جملات مهم :

بی خویشتن نشسته بود خواجه و پای بگرد کرده : گستاخ وار چون مغروران و چهارزانو نشسته بود.

پس شیخ با کسی خلقی بکرد در میان مجلس : پس شیخ با کسی از حاضران مجلس سر مزاح و شوخی باز کرد.

لنگ و لوگ : کسی که دست و پایش معیوب است و در مفهوم ناتوان.

شیخ بوعبدالله بشکست و با خویش رسید : خفیف و خوار شد و به خود آمد.

دانست که ترکی عظیم از وی در وجود آمد : فهمید که کار و رفتاری بسیار نابجا از او سر زده است.

                                                    پاک بازی

به بازار فرو می راند : از بازار عبور می کرد.

جمعی و رُنایان می آمدند برهنه هر یکی از ار پای چرمین پوشیده : گروهی جوانان بی بند و بار که شلوار چرمی مخصوص اوباش پوشیده بودند ظاهر شدند.

مقامران : قمار بازان

راست باختن و پاک باختن : یعنی در بازی نیرنگ بکار بستن و در مفهوم صداقت است.

راست باز و پاک باز و امیر باش : وارسته باش و یکدل ، که قدرتمندی و امیری در این است.

 

                                           مستوجب آتش

صدو پنجاه کس باز و به هم : صد و پنجاه نفر همراه او بودند.

این سرای را باز کنیم : در این جا ،‌یعنی این خانه را خراب کنیم.

خواستند که حرکتی کنند : می خواستند اقدام کنند.

جمله جمع را وقت خویش گذشت : همه یاران شیخ در شور عارفانه افتادند.

 

                                                    انسان راستین

سهل است چغزی و صعوه ای نیز بروی آب می رود : آسان است که قورباغه و پرنده ای کوچک که در آب می رود.

زغن و مگس در هوا می پرد : کلاغ و مگس در هوا پرواز می کند.

                                                  بهترین خلق

به کویی فرو می شد : به محله ای وارد شد.

سبق کلام : پیش دستی در سلام گفتن

انگشت نمای گشته بود : معروف شده بود.

الزام کردن : پای بند کردن ، واداشتن

نباید بر پایه ی سخن و نظر مردم کسی را مورد بد قضاتی قرار داد.

به این که مرا خلق اختیار کردند غره نتوان گشت : این که مردم مرا بهترین کس انتخاب کردند نباید مغرور شد.

با توجه به عبارت زیر : وحی آمد به موسی که آن مرد بهترین ایشان است نه به آن که طاعت او بیش است بلکه به آن که خویشتن را بدترین دانست.

برتری انسان در چیست : در تواضع

 

خودآزمایی

1- با توجه به حکایت غرور شکنی منظور شیخ ابوسعید از ترجیح جهنم بر بهشت چه بود ؟

 با بیان این مطلب می خواست به ابو عبدالله بفهماند که رفتارش نامناسب و متکبرانه است و جای اهل تکبر جهنم است.

2- بهره گیری مثبت از هر سخن و عمل ناپسند یکی از شیوه های پسندیده عرفاست. کدام حکایت مصداق بارز این شیوه است ؟

در حکایت پاک بازی ، که ابوسعید از جنبه ی منفی در عمل قمارباز یعنی راست باختن و پاک باختن ، جنبه ی مثبت یعنی صداقت و بی ریایی را بهره می گیرد.

3- حضرت علی (ع) در خطبه متقین می فرماید از نشانه های پرهیزگاران این است که پیوسته نفی خود را متهم می دارند مصداق این سخن را در کدام حکایت درس می یابید ؟

 در حکایت درس بهترین خلق

4-کدام عبارت متن معادل اصطلاح امروزی برچسب زدن به کسی است ؟

خط بر کسی فروکشیدن

5- در کدام حکایت شیخ ابوسعید گوشه نشینی و زهد منفی را نکوهش می کند ؟

در حکایت انسان راستین زیرا گوشه نشینی و از اجتماع دور بودن و با مردم نشست و برخاست نکردن و داد و ستد با آنان نداشتن و ... نشانه زهد و تقوای راستین نیست.

6- با توجه به مجموعه حکایات شیوه رایج تربیت مریدان توسط عرفا و اولیا چگونه بوده است ؟ مریدان را با سخنان متین و دل نشین و مثال های روشن و عینی و به صورت غیر مستقیم و اشاره راهنمایی می کردند.

7- مفهوم جمله ی این گمان در حق خویش برم بهتر چیست ؟

 من مردم را بسیار خوب نمی شناسم اما خود را بهتر می شناسم پس بهتر آن است که نسبت به خویش بدبین باشم تا دیگران

8- یکی از امتیازات نثرهای ساده ی قرن پنجم و ششم وفور کاربرد وندهاست که با فعل ها ترکیب می شوند ؛ مثل فرو شدن و ... سه نمونه دیگر از این کاربرد را در متن درس بیابید ؟

فرو می راند ، فرو می شد ، خط فرو کشیدن ، مرد آن است که با خلق درآمیز

9- کوتاهی جملات از ویژگی های کتاب اسرارالتوحید است. در متن درس عبارتی بیابید که نمونه ی برجسته ی این ویژگی باشد ؟

خدایت در بهشت کناد ، اشارت به خود کرد ، بی خویشتن نشسته بود ، جمعی ورنایان می آمدند ، شیخ ما را گفتند و ...

10- ریختن خاکستر از بام خانه کدام داستان را از صدر اسلام تداعی می کند ؟

زمانی که پیامبر از کوچه ای عبور می کرد و زنی از خانواده ابولهب از پشت بام خاکستر می ریخت.  

 

 

سیرت مولانا

    دکتر عبدالحسین زرین کوب (معاصر) نویسنده ،محقق ونقاد بزرگ عصر ما؛ سالیان دراز به تدریس وتربیت دانش جویان اشتغال داشت.زمینه یاصلی تالیفات وتحقیقات اونقدوادب وشناساندن فرهنگ وتاریخ اسلامی ایرانی است. نثر استادزنده وگیر است.وجزءنثرهای تحقیقی هنری محسوب میشود. ازاثاراوست:«باکاروان حله»،«شعربی دروغ شعربی نقاب »،«فرارازمدرسه »،«بحر درکوزه »،«سرنی »،بامداداسلام»،«ارزش میراث صفویه »،«جستجودر تصوف »و«پله پله تاملاقات خدا» بخشی از کتاب اخیر را می خوانید.

     معنی جمله ها و عبارت های دشوار 

* مولانا تواضع و خاک نهادی را خلق رسول خدا می خواند و در همه ی احوال سبق اسلام را می ستود.

مولانا فرو تنی را از اخلاق پیامبر اسلام (ص)می دانست و همیشه پیشی گرفتن در سلام را تحسین می کرد

 به هرکس می رسید، به هر آحادی و طفلی و بیوه ای که در راهش پیش می آمدکُرنش و تواضع می کرد.

 به هر فردي و كودكي و زن بيوه اي كه در راه با او برخورد مي كرد، احترام و فروتني مي كرد.

شفقت او شامل حیوانات هم می شد

مهرباني او شامل حال حيوانات هم مي شد

*  نه آیا باید شکر کنی که باز تو راکبی و او مرکوب ؟

می دانی که باید خدا را شکرکنی زیرا می توانی باز سوار آن خر شوی و او هم می تواند به تو سواری دهد.

این مایه شفت و مهربانی و خاکساری بود که حتی معاندان او را در حق وی به اعجاب و تسلیم وا می داشت :    

به دليل همين عطوفت و مهرباني وفروتني بودكه حتي دشمنان او را به شگفتي و اطاعت وا مي داشت.

* با آن که در صحبت اهل عصر ، در مواردی معدود از کوره در می رفت و مخاطب معاند را در هم می کوفت و شتم می کرد . غالبا در سلوک با خلق ساده فروتن و شکیبا بود .

با آن که در هم نشینی با مردم زمانه ی خود، به ندرت عصبانی می شد و با دشمن رودرروی خود نزاع می کرد و به او ناسزا می گفت، اغلب در رفتار با مردم عادی، خاکی نهاد و بردبار بود .

  * عادت کرده بود که همه چیز را گذران و همه ی احوال عالم را درمعرض تبدّل تلقی کند از این رو از هیچ پیشامد جالبی زیاد اظهار شادمانی نمی کرد و از هیچ حادثه ی سوئی هم به شِکوِه در نمی آمد.

عادت كرده بود كه همه ي امور دنيوي را در حال گذر و همه ي اوضاع هستي را در برابر تغيير و دگرگوني ببيند. به همين دليل از هيچ رويداد جالبي، بيش از حد اظهار شادماني نمي كرد و از هيچ رويداد ناگواري هم گله و شكايت نمي كرد.

  * وقتی یک تن از یاران را غمناک دید گفت: «که در دنیا همه ی دلتنگی ها از دل نهادگی بر این عالم است، مردی آن است که آزاد باشد از این جهان و خود را غریب دانی و در هر رنگی که بنگری و هر مزه ای را بچشی دانی که بر آن نمانی و جای دیگر روی پس هیچ دل تنگ نباشی»

  * « در اين دنيا همه ي اندوه و ناراحتي ها از دلبستگي بر اين جهان است. جوانمردي آن است كه از هر قيد بند اين دنيا آزاد باشد، و خود را غريب بداني و هر وضعيت و موقعيت خوب و بدي كه داري بايد بداني كه بر يك حال باقي نمي ماني و موقعيت تازه اي برايت پيش مي آيد، بنابراين هرگز نبايد اندهگين شوي.»

* در طریق تبتل و انقطاع خویشتن را از « خود» خالی کرده بود و به مرتبه ی  فنا رسیده بود .

مولوی در امر دوری از مردم و گوشه نشینی ، خود را فراموش و وجود خود را به خدا وابسته کرده بود

* سایرین را هم مولانا الزام و دلالت به کسب و کار می کرد .

دیگران را هم مولانا ، مجبور و راهنمایی به كسب درآمد وکار می کرد .

* از این که تکیه بر فتوح و نذور اهل خیر نمایند تحذیرشان می نمود و به آن ها خاطر نشان می ساخت که هر کس این طریقت نورزد به پولی نیرزد .

مولانا یاران ، خود را از این که برای کسب درآمد به گرفتن مال و نعمت و نذورات از دیگران تکیه نمایند، بر حذر می داشت و به آن ها تأکید می کرد هر کس کار و تلاش نکند ، ارزشی ندارد .

* خود او که عالم اضداد و دنیای آکل و ماکول را لازمه ی حیات حیوانی  می یافت، در گیری دائم در تنازع برای بقا را، در سلوک راه کمال، انحراف از خط سیر روحانی و امری خلاف شان انسانی تلقی می کرد .

با این که طبیعت ضد و نقیض و دنیایی را كه در آن خورنده و یا خوراک دیگران هستی، برای زندگی حیوانی ضروری می دانست اما تعلق بیش از حد را برای زنده ماندن، مانع و انحراف در مسیر کمال و سعادت بشری می دانست .

* « بعد از این دانش مندی را بمان ، بینش مندی را پیش گیر» .

علوم ظاهری را رها کن و علوم معنوی را پيشه کن .

* اعتقاد داشت که « شر العلما من زار الأمراء و خير الأمراء من زار العلما »

معتقد بود که: « بدترین دانشمندان کسی است که امیران را زیارت کند و برترین امیران کسی است که دانشمندان را زیارت کند .»

این که در عمل نیز خود او برخلاف مشایخ شهر این گفته را مبنای رفتار خویش کرده بود او را به طور بارزی محبوب عالم و مقتدای صالحان عصر می کرد.

* اين گفته را در عمل نيز خود او ـ برخلاف بزرگان شهر ـ مبناي رفتار خويش كرده و وي را به طور آشكاري محبوب جهان و پيشواي نيكوكاران روزگار مي كرد. 

* تبتل و التزام و فقر، او را به کمال استغنا رسانیده بود .

زهد و پارسایی و قناعت پیشگی و فقر معنوی ، مولانا را به بی نیازی کامل رسانده بود .

 

خودآزمايي

1. سلوك مولانا با خلق چگونه بود؟

فروتن ، خاكي نهاد ، مهربان و دل سوز ، شكيبا و صبور

2. واكنش مولانا در برابر حوادث و پيشامد هاي زندگي چگونه بود؟

از هيچ پيشامد جالبي خيلي شاد نمي شد و از هيچ حادثه ي ناگواري هم گله و شكايت نمي كرد

3. دريافت شما از عبارت « مرغ چون از زمين بالا پرد، اگر چه به آسمان نرسد اين قدر باشد كه از دام دور باشد » چيست؟

تعلّق خاطر و وابستگي نداشتن به دنياي مادي، اگرچه به تنهايي انسان را به عروج معنوي نمي رساند اما همين قدر كفايت مي كند كه انسان از نيرنگ و دام هايي كه براي او گسترده اند دور مي گردد .

4. پاسخ مولانا در برابر اظهار تنگ عيشي خانواده اش چه بود؟

به افراد خانواده اش مي گفت: كه وي دنيا را از ايشان دريغ نمي دارد، بلكه ايشان را از دنيا دريغ مي دارد.

5. نويسنده به كدام حوادث تاريخي عصر مولانا  اشاره دارد؟    هجوم مغولان جنگ هاي صليبي

6. « تنازع براي بقا » يعني چه؟  جنگ براي زنده ماندن (بكش  تا زنده بماني )

7. مولانا از دانش مندي و بينشمندي ، كدام را برتر مي داند؟ چرا؟

بينشمندي. زيرا دانشمندي موجب كبر و غرور مي گردد

8. كدام رفتار و سخن مولانا، مضمون آيه ي « و اذا مروا بالّلغو مروا كراماً : مؤمنان هرگاه با سخني لغو روبه رو شوند، با بزرگواري از آن مي گذرند » را تداعي مي كند؟

او هر گونه اهانت و ايذا را با خون سردي و كم زني مقابله مي كرد . وقتي طالب علمان جاهل و ناتراش به تحريك رقيبان مدرسه در كوچه و بازار يا حتي در مجلس يا مدرسه در حق وي هرزه لايي و بد زباني مي كردند، با حوصله و شكيبايي، بي ادبي ها ي آن ها را تحمل مي كرد

9. چرا نويسند مولانا را با مهاتما گاندي مقايسه كرده است؟

اشتراك فكري هردوي آن ها در امورِ: مخالفت با زياده خواهي، پرخوري، شهوت پرستي، تجمل گرايي و...

10. گاهي براي تاكيد بيش تر « ني ي نفي » را جداگانه در اول جمله مي آورند : مانند نه هر چه به قامت مهتر؛ به قيمت بهتر ( هر چه به قامت مهتر است ، به قيمت بهتر نيست ) . به نمونه اي از اين نوع كاربرد را در درس بيابيد .

نه آيا بايد شكر كني كه باز تو راكبي و او مركوب؟

11. با توجه به متن درس و توصيف « درويشي » مولانا و اين بيت از حضرت امام (ره ) ؛

آن كه دل بگسلد از هر دو جهان درويش است        آن كه بگذشت زپيدا و نهان درويش است

معناي درست و دقيق  « درويشي » چيست؟

قطع تعلّقات خاطر به دنياي مادي و بي نيازي از آن

12. ارزش كتاب « پله پله تا ملاقات خدا » در چيست؟

نثر آن گيرا و جذاب است و از نثر هاي تحقيقي هنري محسوب مي شود . هم چنين يكي از حسب حال هاي  ارزشمند زبان فارسي است كه به روش نو سرگذشت مولانا را به تصوير كشيده است.

[ شنبه هجدهم اردیبهشت 1389 ] [ 18:55 ] [ رحیم پورسعیدی ]

درس بيست و دوم                          بارقه هاي شعر فارسي

   يكي از دايره المعارف هاي معتبر و دقيق روزگار ما « دايره المعارف فارسي » در سه جلد است كه به سرپرستي دكتر غلامحسين مصاحب تدوين و نخستين جلد آن در سال 1345 منتشر شد. آن چه مي خوانيد شرح مختصري از زندگي عبد الرحمان جامي شاعر قرن نهم است كه از اين دايره المعارف انتخاب شده است

جامي

   جامي، شاعر، اديب و عارف ايراني، مشهورترين شاعر پارسي گوي سده ي نهم هجري است. پدرش از دشت (حوالي اصفهان) به هرات مهاجرت كرد و عبد الرحمان در 817 ه . ق خرجرد جام تولد يافت. مدتي دشتي تخليص مي كرد و سپس به مناسبت مولد خود و به سبب ارادتي كه به شيخ جامي داشت. تخليص هاي جامي را بر گزيد در هرات و سمرقند علوم رسمي را تحصيل كرد و در آغاز جواني با بزرگان فرقه ي نقشبنديه آشنا شد و دست ارادت به دامان سعد الدين محمد كاشغري و سپس ناصر الدين عبيد الله، معروف به خواجه ي احرار، زد و در طريق تصوف، سير و سلوك كرد و از بزرگان فرقه ي مذكور گرديد. جامي قسمتي از زمان شاهرخ، تمام دوره ي ابوالقاسم بابر و ابو سعيد گوركان و قسمت اعظم سلطنت سلطان حسين بايقرا را درك كرد. با امير عليشير نوايي معاصر بود و پس از وفات جامي، وي كتاب « خمسته المتحيرين » را به يادگار او ساخت . جز چند سفر كوتاه (حجاز بغداد، دمشق و تبريز، و غيره ) بقيه عمر را در هرات گذارانيد و نزد سلاطين و بزرگان معاصر بسيار محترم بود. جامي در هرات در 898 ه. ق . وفات يافت و بايقرا مراسم تشييع و سو گواري را درباره ي او به كمال رعايت داشت.

    جامي آثار متعدد منثور و منظوم دارد. تاثير افكار و اشعارش در هندوستان و ماوراء النهر و در ادبيات و افكار مردم سرزمين عثماني بسيار بود. ديوانش مشتمل بر قصايد، مثنويات، غزليات، مقطّعات و رباعيات است و در اواخر عمر (896ه. ق) به تقليد از امير خسرو دهلوي، آن را با نظمي جديد در سه قسمت مدون كرد:  فاتحه الشباب ، واسطه العقد و خاتمه الحياه كه به ترتيب مشتمل بر اشعار اوان جواني، اواسط زندگي و اواخر حيات اوست. اثر منظوم ديگر وي هفت مثنوي معروف به هفت اورنگ است. از آثار منثورش اشعة الّمعات، بهارستان، نفحات الأنس، شواهد النبوه، لوايح و لوامع است. كتاب معروف شرح جامي نيز از اوست .

 

 

خودآزمایی درس 22

1ـ منظور نویسنده از این عبارت چیست؟« هر عصب و فکر، به منبع بی شائبه ی ایمان وصل بود که خوب و بد را به عنوان مشیت الهی می پذیرفت.»

چون مردم با ایمان بودند، هرگونه بلا و نعمتی را تقدیر و سرنوشت الهی می پنداشتند و می پذیرفتند.

2ـ نویسنده برای قصه های اصیل ایرانی چه ویژگی هایی قائل است؟

پررنگ و نگار، پران و نرم

3ـ چند ویژگی به ظاهر متضاد را که نویسنده درباره شعر سعدی برشمرده است، بیان کنید؟

تشرع و عرفان، عشق و زندگی عملی، شوریدگی و عقل

4ـ کدام عبارت متن، سهل و ممتنع بودن کلام سعدی را نشان می دهد؟

که تنها خصوصیت سعدی است که سخنش به سخن همه شبیه باشد و به هیچ کس شبیه نباشد.

5 ـ داستان« سگی پای صحرانشینی گزید» را از بوستان، در کلاس درس بخوانید و تحلیل کنید.

             به عهده ي دانش آموز

6 ـ « لکه می دویدم» یعنی چه؟

 از روی شوق راه می رفتم کمی با شتاب

7ـ به نظر نویسنده، چگونه می توان به رغم ناآشنا بودن با معنی برخی لغات، مفهموم  متن را دریافت کرد؟

دامنه ی کلام و معنی به قدر کافی وسعت داشت که ندانستن مقداری لغت، مانع از برخورداری ما نگردد. اگر یک بیت را نمی فهمیدیم از بیت دیگر مفهومش را درمی یافتیم.

 

 8 ـ بیت پایانی، با متن درس چه ارتباطی دارد؟

نویسنده در واقع قصد دارد، عیوب احتمالی فن نویسندگی خود و روی آوردن به این حرفه را توجیه کند.

                                                افسانه ی عاشقی

                   آرند که واعظی سخنور              بر مجلسِ وعظ، سایه گستر

آرند: می آورند، حکایت می کنند (فعل مضارع اخباری)

بر مجلس وعظ سایه گستر: کنایه از مسلّط بر مجلس و ماهر در سخنوری

جناس ناقص: واعظ، وعظ (اشتقاق ویژه ی انسانی)

مراعات نظیر: واعظ، سخنور، وعظ ، مجلس

سایه گستر: صفت فاعلی مرکب

معنی: حکایت می کنند که خطیبی سخنران در مجلس پند و اندرز با مهارت موعظه می کرد و حاضرین از سخنان وی بهره مند می شدند.

 

                   از دفترِ عشق نکته می راند               و افسانه ی عاشقی همی خواند

دفتر عشق: اضافه ی تشبیهی

نکته: لطیفه، سخن نیکو و ظریف

نکته می راند: سخن می گفت.

این بیت با بیت قبلی موقوف المعانی است.

معنی: از عشق و عاشقی نکته های ظریفی می گفت و داستان عشق را بازگو می کرد.

             خر گم شده ای بر او گذر کرد                وز گم شده ی خودش خبر کرد

خر گم شده ای: کسی که خرس گم شده (صفت مرکب جانشین اسم)

گم شده در مصراع دوم: خرِ گم شده ( صفت مرکب جانشین اسم)

خودش: « ش» ضمیر متصل و مرجع آن « واعظ» ، در نقش مفعولی

معنی: شخصی که خرش گم شده بود نزد واعظ رفت و او را از گم شدن خر خود، آگاه ساخت.

            زد بانگ که کیست حاضر امروز             کز عشق نبوده خاطر افروز

مصراع دوم: کنایه از عاشق نشده

خاطر افروز: صفت مفعولی مرکب ( خاطر افروخته)

معنی: واعظ فریاد برآورد که امروز در این مجلس آیا کسی هست که هنوز دلش از عشق روشن نشده باشد ؟ ( چه کسی از عشق بی بهره است؟)

         نی محنتِ عشق دیده هرگز                       نی جورِ بُتان کشیده هرگز

نی: برای نفی فعل در اول جمله آمده است، نی دیده:  ندیده.

جور: ستم

بتان: استعاره از زیبا رویان

معنی: (کیست که) هرگز درد و رنج عشق را ندیده باشد و هرگز ستم زیبا رویان را نکشیده باشد. (کسی هست که تاکنون عاشق نشده باشد)

         برخاست ز جای، ساده مردی                هرگز زدلش نزاده دردی

ساده مرد: ترکیب وصفی مقلوب، مرد ساده لوح و ساده اندیش

درد عشق زاده نشدن: کنایه از عاشق نشدن

مرد، درد: جناس ناقص اختلافی / واج آرایی در « د»

معنی: مرد ساده لوحی که هرگز درد عشق در دلش پیدا نشده بود، (عاشق نشده بود) ازجای خود بلند شد.

مصراع دوم یک جمله ی معترضه ی توضیحی است.

        کان کَس منم ای ستوده ی دهر               کز عشق نبوده هرگزم بهر

دهر: روزگار

بهر: نصیب، بهره (اسم است)

ستوده ی دهر: پسندیده ی روزگار، مورد ستایش مردم روزگار، برتر زمانه ، مقصود « واعظ» است.

دهر، بهر: جناس ناقص اختلافی

« م» در هرگزم : متمم است.

دهر: مجاز از مردم دهر

معنی: (خطاب به واعظ) ای مورد ستایش مردم روزگار! آن کسی که هرگز از عشق بهره ای نبرده است من هستم.

           خر گم شده را بخواند کِای یار                 این خر تو ، بیار افسار

خر: در مصراع اول معنی حقیقی دارد و در مصراع دوم استعاره از مرد بی بهره از عشق است.

یار، بیار: جناس ناقص افزایشی / مراعات نظیر: خر، افسار

اینک : این است.

معنی: واعظ کسی را که خرش گم شده بود صدا زد و گفت: ای دوست این خر (مرد ساده ی بی بهره از عشق) توست افسارش را بیاور و او را ببند.

 

                                                       تسلی خاطر

                       دید مجنون را یکی صحرانورد         در میان بادیه بنشسته فرد

صحرانوردی مجنون را دید که تنها در میان بیابان نشسته است.

                     ساخته بر ریگ، زانگشتان قلم       می زند حرفی به دست خود رقم

و با انگشتان خود مطلبی را روی ریگ بیابان می نوشت

                    گفت ای مفتون شید،چیست این؟             می نویسی نامه؟سوی کیست این؟

صحرانورد گفت: ای عاشق دیوانه، چه کار می کنی؟ آیا نامه می نویسی؟ برای چه کسی نامه می نویسی؟

                   هرچه خواهی در سوادش رنج برد        تیغ صرصر خواهدش حالی سترد

هر چقدر در نوشتن نامه زحمت بکشی و رنج ببری،کار بیهوده ای کرده ای، زیرا باد تند آن را خیلی سریع پاک خواهد کرد.

                  کی به لوح ریگ باقی ماندش؟          تا کسی دیگر پس از تو خواندش

هیچ گاه نوشته ها و نامه در روی ریگ بیابان باقی نمی ماند، تا کسی دیگر، پس از تو آن را بتواند بخواند.

                 گفت شرح حسن لیلی می دهم      خاطر خود را تسلّی می دهم

مجنون گفت: زیبایی ها و خوبی های لیلی را شرح می دهم و با این کار روح و روان خود را تسکین می دهم.

               می نویسم نامش اول وز قفا         می نگارم نامه ی عشق و وفا

نخست نام او و سپس نامه ی مهر و محبت خود را برای او می نویسم.

            نیست جز نامی از او در دست من        زان بلندی یافت قدر پست من

جز نامی از لیلی در دست ندارم، اما اسم او هم مایه ی عزت و آبروی شأن حقیر من است.

            ناچشیده جرعه ای از جام او           عشق بازی می کنم با نام او

حال که از جام عشق او جرعه ای ننوشیده و به وصالش نرسیده ام، به نام او دل خوش می کنم و به آن عشق می ورزم.

 

خودآزمایی درس جامی و دو شعر از او

1- درباره ی فرقه ی نقشبندیّه چه می دانید ؟

    یکی از فرقه های صوفیه است که خود را پیرو« محمّد نقشبند بخارایی» عارف قرن هشتم هجری می دانند این طریق در هند و چین، ترکستان، ترکیه، جاوه و نیز در کردستان عراق و ایران پیروانی دارد کتاب«رشحات عین الحیات» تألیف علی بن حسین واعظ کاشفی در مناقب مشایخ نقشبندیّه و آداب و طریقت ایشان است. این کتاب را شیخ محمّد مراد بن عبدالله قازانی از فارسی به عربی ترجمه کرده است.

2- چرا جامی، برای خود تخلّص « جامی» را برگزید؟

به سبب زادگاهش تربت جام و به خار ارادتی که نسبت به شیخ احمد جام داشت.

3- منظور شیخ واعظ از این تمثیل نمایشی « مردی که خرش گم شده بود»، چیست ؟

این است که: هرکس از عشق (به خدا) بی بهره باشد و عاشق نباشد حیوانی بیش نیست. (زندگی بدون عشق، زندگی حیوانی است). نقطه ی تمایز انسان و حیوان را عشق دانسته است.

 

4- در مصرع « وز گمشده ی خودش خبر کرد» مرجع ضمیر « ش» کیست ؟

واعظ

5- واژه ی « خر» در بیت آخر یک بار به معنی حقیقی و بار دیگر به معنی استعاری به کار رفته است. هر دو مورد را توضیح دهید.

خر در مصراع اول در معنی حقیقی خود به کار رفته است و در مصراع دوم به جای مرد بی بهره از عشق به کار رفته است.

[ شنبه هجدهم اردیبهشت 1389 ] [ 18:54 ] [ رحیم پورسعیدی ]

    درس بيست و سوم

                                                                           ميرزا رضا كلهر

 

        عبدالله مستفی نویسنده ی کتاب « شرح زندگانی من» در سال 1294ه.ق (1255ش)در محلهی سر چشمه ی تهران متولد شد ودرخانواده ی برجسته و متدین تربیت یافت. اوجزء نخستین فارغ التحصیلان مدرسه ی سیاسی بود که به ابتکار میرزا حسن خان مشیروالدوله )بعدها پیرنیا)تاسیس شده. متونی در آنجا زبان فرانسه را فرا گرفت وبا علی اکبر دهخدا آشنا شد .این ارتباط به رغم پنجسال و نیم دوری از ایران در پترزبورگ روسیه  - هم چنان برقرار ماند.

گر چه عمده ی سال های زندگی مستوفی با رجال دوستی و در فراز و نشیب امور مملکت و تجربه ی کارهای مختلف سپری شد اما او از روزگار جوانی به نویسندگی رغبت تمام داشت. برخی آثار علمی وی عبارت است از: ترجمه ی « انقلاب کبیر فرانسه» و « ابطال الباطل» ؛ « محاکمه ی انسان و حیوان» و « چهل ساعت محاکمه» اما مهم ترین اثر وی که از نظر لطف انشا و محتوا برتر از دیگر نوشته های اوست، کتاب « شرح زندگانی من» در سه جلد است که در طول پنج سال نگاشته شده است و یکی از زیباترین و ماندگارترین نمونه های حسب حال نویسی در ادب فارسی به شمار می آید. این کتاب تصویر زندگی روزانه ی مردم در صدسال پیش است که با زبانی ساده و روان نگاشته شده است. وسعت دامنه ی اطلاعات و نکته یابی نویسنده و نیز دقت او در مشاهده بر ارزش کارش افزوده است.

   عبدالله مستوفی در 24آذر 1329ه.ش در هفتاد و چهار سالگی در گذشت.

   آنچه می خوانید. شرح حال میرزا رضا کلهر (متوفانی1271 شمسی ) است که نویسنده در طی شرح حال خود بدان پرداخته است.

 

                                                              میرزا رضا کلهر

 

                      معني واژه ها و تركيب هاي دشوار

مشق: تمرين خطاطي

دباغ خانه ي سنگلج: محل پاك كردن و پرداختن پوست حيوان

جلودار: نوكري كه عنوان اسب را مي گيرد

مجلس مشق داير مي شد: جلسات تمرين خطاطي داير شد

سروازد: كنايه از امتناع كردن

خلق و خوي مرزا دستشبود: كنايه دارد به اخلاق و حالات ميرزا

اصرار به خرج او نمي رود: پافشاري و اصرار فايده اي نداشت

لباس را سته: دراز و بي چين

چشمش پيچيدگي: كج بيني

برك: نوعي پارجه از پشم شتر

كاغذ گل هاي مدوري ايجاد مي كرد كه خالي از زيبايي نبود: استعاره از حباب هاي تشكيل شده در هنگام نوشتن در خط

تفنني: گونه گونه شدن

كشيك چي باشي: ريس پاسبان

استنكاف: سرباز زدن

گراور هاي: تصويري كه روي صفحات حكاكي شود و در چاپ به كار رود

اقتباس: مشق نويسي

مسغرق: غرق شده

مشق دايره مي كرد: نوشتن حروف دايره اي

بعد از يك هفته مشق دايره ي عكس مي كرد: يك هفته حروف قوس دار بر روي عكس مثل ع را تمرين مي كرد.

اين مشق را به مناسبت صداي قلم بر روي كاغذ خرت خرت موسوم كرده بود: خرت خر ت صداي قلم است هنگام نوشتن حروف كشيده كه به اين نوع وازه ها نام آوا گفته مي شد مثل جيك جيك

در مشق خرت خرت: نوشتن حروف كشيده

نفسه مي زد: نفس هاي عميق مي كشيد

مورب : كج

فاق قلم: شكاف نوك قلم

راز درويش هم بهتر و بامز ه تر و محكم تر نوشته است:  مقصود درويش طالقاني حس آميزي دارد

    خودآزمايي

1- نويسنده ي لباس و چهره ي ميرزا رضا كلهر را چگونه توصيف مي كند؟

لباس راسته و عبايي روي آن - پيچيدگي در يك چشم- سنگيني گوشها- قدي متوسط - ريش نوك دار و قرمز

2- چاپ نويسي هاي ميرزا رضا كلهر در نستعليق نويسي بعد از او چه تا ثيري داشت؟

امروزه شيوه ي او در نستعليق از شيوه ي مير عماد جلوافتاده است و تمام گروارهاي نستعليق از روي خط اوست

3- با توجه به متن چه ويژ گي هاي برجسته اي در نثر نويسنده ديده مي شد ؟

درج دقايق- دقت در مشاهده- توصيف جزيات

4- در كدام قسمت متن نويسنده بيشتر به توصيف جزعي پرداخته است؟

در مورد لباس و چهره ميرزا رضا كلهر و همچنين چگونگي مشق

5- خرت خرت را در اصطلاح خط آوا مي گويند. براي اين مورد چند نمونه ديگر مثال بزنيد.

 خش خش- هوهو - شرشر

6- منظور نويسنده از عبارت يك قلم كلمه را تمام مي كرد چيست؟

 بدون اينكه قلم از روي كاغذ در زماني خطاطي برداشته شود يك وازه را به طور كامل مي نوشت

7- براي هر يك از اصطلاحات زير معادل ديگري بنويسيد؟

سر هم رفته: روي هم رفته

از كار در آوردن: به پايان رساندن

سروازدن: خود داري كردن

8- با توجه به آخرين متن درس، بينش ميرزا رضا كلهر چگونه بوده است؟

بحث و دخالت در امور سياسي و انتقاد

9- در قديم از جمله ي عصر قاجار معمول بود كه به افراد برجسته عنواني مناسب مي دادندكه لقب نام داشت مانند معاون الملك كه لقب ميرزا محمد علي خان بود . لقب  هاي ديگري را كه در اين درس آمده است با نام صاحبان لقب بنويسيد .

  مشير الدوله:پير نيا

عبداله خان: كشيك چي باش

فروغي: ذكايي الملك

سيد محمود: صدر الكتاب

10- منظور از حبس كردن نفس و نفس زدن چيست؟

نفسدر سينه نگه داشتن - نفس عميق

11- با مزه نوشتن نوعي تعبير مبتني بر حس آميزي را بنويسيد.

 سخنان لطيف- صداي گرم بياني روشن

12- منظور از خط تحريري چيست؟

نوشتاري است يعني دست نوشته است

 

 

[ شنبه هجدهم اردیبهشت 1389 ] [ 18:53 ] [ رحیم پورسعیدی ]

درس بيست و چهارم                                                                         اين درس جزء حذفيات است

                                                     درآمدي بر ادبيات داستاني

مفاهیم درس :

    منظور از ادبیات داستانی آثاری است که ماهیت داستانی و تخیلی دارند قصه ها داستان های کوتاه رمان و انواع وابسته به آن ها را ادبیات داستانی می گویند.

انواع قصه ها در ادبیات داستانی در گذشته ایران :

1- قصه هایی در فنون و رسوم کشورداری ، لشکرکشی ، علوم رایج زمان و ... مانند حکایت های سیاست نامه ی خواجه نظام الملک توسی

2- قصه هایی در شرح زندگی و کرامات عارفان مانند حکایت های اسرار التوحید.

3- قصه هایی در توضیح و شرح مفاهیم عرفانی و فلسفی و دینی مانند عقل سرخ از سهروردی و منطق الطیر از عطار

4- قصه هایی که جنبه ی واقعی و تاریخی و اخلاقی دارند مانند مقامات حمیدی و گلستان سعدی

5- قصه هایی که جنبه ی تاریخی دارند مانند قصه های تاریخ بیهقی

6- قصه هایی که از زبان حیوانات روایت شده مانند کلیله و دمنه

7- قصه هایی در زمینه تعلیم و تربیت مانند قابوس نامه از عنصر المعالی کی کاووس

8- قصه هایی که بر اساس امثال و حکم فارسی و عربی تنظیم شده اند مانند جامع التمثیل

9- قصه هایی که محتوای گوناگون دارند مانند جوامعه الحکایات و لوامع الروایات

10- قصه های عامیانه مانند سمک عیار و هزار و یک شب

از مشهورترین داستان های معاصر ایران سید محمدعلی جمال زاده ، صادق هدایت و جلال آل احمد را می توان نام برد.

                                                        افشین و بودلف

معنی واژه ها و جمله هاي دشوار

   هرچند حیلت کردم خوابم نبرد و غم و ضجرتی سخت بزرگ بر من دست یافت : هر چه تلاش کردم نتوانستم بخوابم و اندوه و غمی بزرگ مرا گرفت.

با خود گفتم چه خواهد بود ؟ : با خویشتن گفتم چه روی داده است ؟

گفتی که کاری افتاده است  : حادثه ای بزرگ پیش آمده است.

پگاه : صبح زود

بر نشستن : سوار شدن

در ساعت : فوراً

بها و نعم : چه بهتر

حاجت نوبتی : پرده داری که در فاصله ای معین در خدمت دربار استح

تو را مقرر است که از دی باز امیرالمؤمنین به نشاط مشغول است و جای تو نیست : بر تو معلوم است که امیرالمؤمنین از دیرباز با تفریح پرداخته و اجازه ورود نداری .

در رفتم : داخل شدم

چشم می داشتیم : منتظر بودیم

وی را از ما حاجت آن بود : حاجت و درخواست وی از ما آن بود.

عداوت و عصبیت : دشمنی و انتقام

باز نشد : منصرف نشد

مستحل : کسی که پای بند حلال و حرام نیست

چندان است که به قبض وی آمد در ساعت هلاک کندش : به محض اینکه به دست او اسیر شود فوراً او را می کشد.

الله الله یا امیرالمؤمنین : ای امیرالمؤمنین مبادا این کار را بکنی

سوار عرب است : کنایه از دلاور و شجاع

چند اثر نمود : کارهای شایسته انجام داد.

افشین دوش دست من بگرفته است : افشین در شب از من پیمان گرفته است.

اگر بار ندهد خویشتن را اندر افکنی و به خواهش و تضرع و زاری پیش این کار باز شوی : اگر اجازه ورود ندهد به زور وارد شود و به التماس و خواهش به این کار دست بزن.

دو سه سوار تاخته : دو سه سوار تازنده و چابک

طیلسان : نوعی لباس یا رداد که قضات می پوشیدند.

حجاب و مرتبه داران : درباریان و صاحب مقامان دربار

مثال دادن : فرمان دادن

یافتم افشین را بر گوشه صدر نشسته و نطعی پیش وی فرود صفه باز کشیده : افشین را یافتم که در گوشه تخت مسند نشسته بود و سفره ای چرمی پایین ایوان گسترده بود.

سیاف : شمشیر زن

ده : در این جا یعنی بزن

سخت از جای بشد : بسیار خشمگین شد

برابر آمدی : برایم می آمد

سر فرود کردی : سر خود را به زیر می آورد.

استخفافی بزرگ کرد : بی احترامی کرد.

بار خدایی کن : بزرگواری کن

خوی از من بشد : عرق کردم کنایه از خشمناک شدم.

حدیث من گذشت : سخنان من تمام شد.

به دست و پای بمرد : خیلی ترسید

آمدند مزکی و معدل از هر دستی : کسانی که عدالت و درستی شاهدان را مورد تأیید قرار می دهند از هر دو نوع ظاهر شدند.

اسب در تگ افکندم : اسب را با سرعت راندم

من بفرسدم : من ساکت شدم

دم بر من چیره شد : نفس نفس می زدم

الحاح : پافشاری

خلیفه را سخت درد کرده بود : خلیفه بسیار آزرده شده بود

عزیزاً مکرماً : با عزت و بزرگواری

                                                             خودآزمایی

1- سفارش خلیفه در وقت رفتن احمد بن ابی دواد به نزد افشین چه بود ؟

 این بود که آشکار نکند که از سوی خلیفه آمده است تا درخواست خلیفه را بازگو کند.

2- احمد بن ابی دواد در هنگام ورود به سرای افشین بودلف را در چه وضعی مشاهده کرد؟ چشمانش را بسته بودند و از کمر به بالای برهنه و جلادی شمشیر بدست ایستاده و آماده بود.

3- چرا افشین از حضور احمد بن ابی دواد در مجلس خود ناخرسند بود ؟

 زیرا با توجه به شخصیت با نفوذ احمد نمی خواست با درخواست وی از کشتن ابودلف که بر آن آرزویی طولانی داشت دست بردارد.

5- چرا معتصم دست افشین را برای کشتن ابودلف باز گذاشته بود ؟

 زیرا افشین قبلاً خدمتی به خلیفه در کشتن بابک خرم دین انجام داده بود و از طرفی افشین نسبت به کشتن ابودلف نزد خلیفه بسیار اصرار می کرد.

6- مضمون این ابیات فردوسی در کدام عبارت متن دیده می شود ؟

درختی که تلخ است وی را سرشت         گرش بر نشانی به باغ بهشت

ور از جوی خلدش به هنگام آب          به بیخ انگبین ریزی و شهد ناب

سرانجام به گوهر به کار آورد          همان میوه تلخ بار آورد

در جایی که خلیفه نسبت به افشین چنین عقیده دارد که می گوید : ولکن هر کسی آن کند که از اصل و گوهر وی سزد.

7- احمد بن ابی دواد دروغ خود را در نزد خلیفه چگونه توجیه می کند ؟ گفت : ریختن خون مسلمانی را به بی گناهی نمی پسندیم و امیدوارم به این نیت خیرم خدا مرا به دروغم ببخشد.

8- درمقایسه این درس با درس اورازان از جلال آل احمد از نظر ساخت جمله ها چه شباهتی می توان یافت ؟ کوتاهی جمله ، استفاده از زبان گفتاری ، حذف بعضی افعال به قرینه جابجایی ارکان جمله ، صداقت و صمیمیت در نوشته و نثر بیهقی و جلال آل احمد وجود دارد.

9- شخصیت اصلی و راوی این داستان چه کسانی هستند ؟ شخصیت اصلی احمد بن ابی دواد و راوی داستان اسماعیل بن شهاب است.

[ شنبه هجدهم اردیبهشت 1389 ] [ 18:52 ] [ رحیم پورسعیدی ]

              درس بيست و پنجم

                                                         قصه عینکم

پاراگراف 1

محتوای درس: بیان یک خاطره (خاطره عینکی شدن نویسنده)

زنده بودن حادثه : تشخیص

(این حادثه ) مثل روز می درخشد : الف : تشبیه ( این حادثه : مشبه / روز : مشبه به)

                                               ب : (کنایه از روشنی و آشکاری ، وضوح)

خانه ي اول حافظه :

الف : از یک نگاه             اضافه ی تشبیه ی ( حافظه : مشبه / خانه : مشبه به )

ب : از نگاهی دیگر            اضافه استعاری ( حافظه به عمارتی تشبیه شده است که خانه و اتاق های مختلف دارد              خانه اول دوم و سوم )

تعلیمی

الف :  عصای سبکی که به دست گیرند.

ب : مثل تعلیمی و کراوات : تشبیه

فرنگی مآبی

الف : به شیوه فرنگیان و غربیان

ب : مآب ( در اصل : جای بازگشت ، مرجع)

دایی جان ، میرزا  غلامرضا

الف : دایی جان : شاخص

ب : میرزا : شاخص

ج : غلامرضا : هسته گروه اسمی

به خودش ور می رفت : به خودش می رسید و توجه می کرد

 تجدد : نوگرایی ، نو اندیشی

مردم شهرمان :

الف : شهر ، منظور شیراز

ب : مان ، مضاف الیه ، مضاف الیه ( وابسته ی وابسته )

مسیو : آقا واژه فرانسوی

متجددانه : نوگرایانه

 

پاراگراف 2

دو برادری مثل علم یزید می ماند

الف : تشبیه ( دو برادری : مشبه / علم یزید : مشبه به / مثل و می مانید ): ادات  تشبیه .

ب : علم ، پرچم

ج : چون واژه ( یزید ) آمده است می توان اشاره و تلمیح نیز برای آن در نظر گرفت کنایه از ( قد بلندی درازی .

د: طنز

می خواهید بروید آسمان شوربا بیاورید.

الف: کنایه از قد بلندی

ب : شوربا : آش ساده

ج : طنز

سو : دید توان بینایی

جمله ( همه ی شما مدرسه رفته اید )  دوگانه قابل تفسیر است .

الف: همه شما مدرسه رفته اید ( جمله سه جزئی گذرا به مسند ؛ همه شما : نهاد / مدرسه رفته: مسند / اید  ( هستید) فعل اسنادی

ب: همه شما ( به ) مدرسه رفته اید ( جمله دو جزئی؛ همه شما : نهاد /  مدرسه: متمم ( با حرف اضافه محذوفِ ( به ) / رفته اید : فعل ناگذر ( ماضی نقلی )

دست به یقه بودن: کنایه از دعوا و درگیری / نزاع

جوهر: اصل ریشه ذات

شرارت: فتنه انگیزی ، بدی

خِپِل: چاق و کوتاه

لوطی بازی: لات بازی ، گردن کشی

کشیده: سیلی ، چَک

جانانه: ( در اینجا ) محکم

برق از چشم پریدن: کنایه از شدت درد و رنج

پاراگراف 3

عبارت چشم کوره ؟ حالا ... سلام نمی کنی:  زبان شکسته ( محاوره ای  گفتاری )

( چشت ، چشمت / کوره : کور کردن / دیگه : دیگر / آدمو : آدم را / تو : در / تکبر : خودبینی  غرور

گردن کشی : کنایه از گستاخی : غرور

حمل بر چیزی کردن : پنداشتن تصور کردن

دشت:

 الف در لغت : دست لاف پیش مزد

ب : بهره ، نصیب

ج : در اینجا منظور کتک و فحش ( چون معلم او را کتک زده و دشنام داده بود .

بدو بیراه : سخنان تحقیر آمیز

شماتت : سرزنش ، نکوهش

پاراگراف 4

چشم بندی : تردستی ، عمل شعبده بازان

در پوست نگنجیدن : کنایه از نهایت شوق و ذوق زدگی / چشم  دوختن کنایه از دقیق نگاه کردن  .

شامورتی : اصطلاح حقه بازی

مسحور : مجذوب فریفته

به چشم خوردن: کنایه از دیده و مشاهده شدن / رنجور : خسته

وامانده : درمانده ناتوان 

چه مرگی در جانم است :

الف : مرگ : مجاز از درد نقص اشکال 

ب : جان : مجاز از وجود

ج : مرگ در جان بودن متناقص  نما

خودم هم با آنها شریک می شدم : با آنها اتفاق نظر داشتم

مهملی: بیهودگی باطل بودن

پاراگراف 5

شهر نشبین : صفت فاعلی مرکب

استر : قاطر ، حیوان

لنگر انداختن : کنایه از ماندگار شدن میهمان به مدت طولانی

پدرم از بام افتاده بود ولی دست از کمرش بر نمی داشت :

  الف ـ از بام افتادن : کنایه از فقیر و بی پول شدن

 ب ـ دست از کمر بر نداشتن کنایه از سخاوتمند بودن بذل و بخشش کردن

بی صاحب مانده : تعبیری طنز آلود از مهمان

جنوب  مجاز از بندر ( احتمالا بندر عباس )

سر زدن:  کنایه از  آمدن، مهمان شدن .

                                  خودآزمايي درس بيست و پنجم

1ـ شخصيت اول داستان ، چه چيزي را نشانه ي تمدن و تجدد مي دانست ؟

تعليمي و كراوات

2ـ راوي داستان كيست ؟ زمان و مكان داستان را مشخص كنيد .

اول شخص ( نويسنده ) كه از زمان نوجواني نوجواني خود نقل مي كند و مربوط به دوران معاصر و مكان داستان شهر شيراز است .

3ـ صحنه عينك زدن شخصيت داستان را از زبان سوم شخص بيان كنيد .

عينك موصف را از جعبه اش در مي آورد . آن را به چشم گذاشت كه برود و با اين ريخت مضحك سر به سر خواهرش بگذارد و دهن كجي مند . هرگز فراموش نمي كند ، برايش لحضه يعجيب و عظيمي بود همين كه عينك به چشمش رسيد ، ناگهان دنيا برايش تغيير كرد و همه چيز برايش عوض شد ...

4ـ اوج داستان در كجاست ؟

عينك زدن شخصيت اصلي داستان در كلاس به چشم ، متوجه شدن معام و بچه ها و ...

5 ـ دو ويژگي برجسته نثر داستان را بيان كنيد .

- جمله هاي كوتاه ، ساده و روان

- لحن صميمي ، خودماني و طنز آلود

- توصيف دقيق و جزئي

- كاربرد اصطلاحات عاميانه و محلي

6 ـ واژه ي «سن» در اين درس با سه كاربرد و معني  مستقل آمده است . اين سه معني كدامند؟

- سن : از آفت هاي درختان (حاصل سن زده )

- سن : سن و سال ( قد بند به نسبت ستم هميشه دراز بود .)

- سن : محل اجراي نمايش (يارو وارد سن شد .)

7ـ در محاوره ، جمله هاي كامل گفته نمي شود و معمولا ً كاسته و كوتاه مي گرددند ؛ مانند : «چشت كوره : چشمت كور است » به اين نوع زبان شكسته مي گويند . در داستان ها و رمالن ها ، نقل قول مستقيم معمولاً به زبان شكسته نوشته مي شود . دو جمله از اين نوع را كه در درس آمده است . با صورت كامل آن ها را بنويسيد .

- حالا ديگه آدمو تو كوجه مي بيني و سلام نمي كني !:

حالا ديگه آدم را توي كوچه مي بيني و سلام نمي كني

بچه مي خواستي زودتزربگي جونت بالا بياد .

بچه مي خواستي زودتر بگويي جانت بالا بيايد

 بيا شاه چراغ دم دكون ميز سليمون عينك ساز

بيا شاه چراغ دم دكان ميرزا سليمان عينك ساز.

8 ـ منظور نويسنده از « چشم مسلح » چيست ؟ امروزه «چشم مسلح » به چه مي گويند ؟.

چشم عينك زده ، امروزه به ميكروسكوپ و تلسكوپ چشم مسلح مي گويند. 

 

[ شنبه هجدهم اردیبهشت 1389 ] [ 18:51 ] [ رحیم پورسعیدی ]

درس بيست و ششم

                                                در آمدی بر ترجمه

 

الف) ترجمه در ایران سابقه ای طولانی دارد. پیش از اسلام در دوره ی ساسانیان کتابهای بسیاری از زبانِ سانسکریت و غیره ترجمه شد ( سانسکریت = پهلوی) که متن پهلویِ آن از دست رفته اما ترجمه ای که از آنها، در قرونِ بعد به عربی صورت گرفت موجود است. از جمله: «کلیله و دمنه» و «الفُ لیلهٍ و لَیله».

ب) از مترجمان دوره ی اسلامی (یونانی       عربی و عربی        فارسی):

یوحنّا پسر ماسویه، ربّین الطّبری، نوبختِ اهوازی و پسرانِ او، حنین بن اسحاق و جورجیس پسر بُختیشوع.

ج) از نخستین ترجمه هایِ موفقِ متونِ عربی به فارسی(عربی         فارسی):

1- ترجمه ی تفسیرِ طبری(نوشته ی مُحمّد بنِ جریرِ طَبَری ، که عُلمایِ ماوراء النهر به پارسیِ راهِ راست یعنی همان فارسی ساده ترجمه کردند).

2- ترجمه ی تاریخِ طبری(نوشته ی محمّد بنِ جریر طبری، که ابوعلیِ بلعمی و زیرِ سامانی به نثر پارسی ترجمه کرد و ترجمه ی او را تاریخِ بلعمی می گویند).

3- ترجمه ی کلیل و دمنه که به همتِ ابوالمعالی نصر الله منشی(قرن 6، سال 536) انجام گرفت.

ح) ترجمه از زبان هایِ اروپایی با تأسیسِ دارالفنون همزاد است    (فرانسه و غیره به         فارسی). 

د)ترجمه ی کتابهایِ تاریخی و علمی (اروپایی          فارسی):

1- «پترِ کبیر، شارل دوازدهم و اسکندرِ مَقدونی» اثرِ وُلتر.

2- « سه تفنگدار، کنتِ مونت کریستو، لویی چهاردهم و پانزهم» اثرِ الکساندر دوما.

3- روبنسن کروزوئه اثرِ دوفو»، «سرگذشتِ حاجی بابا اصفهانی اثرِ جیمز موریه» و رمانهایِ ژول ورن.

ر) ترجمه هایِ خوب اواخرِ عهدِ قاجار، از تسلّطِ مترجمانِ این آثار به زبانِ مادری و بیگانه حکایت دارد. برای مثال:

1- ترجمه یِ ناصرِالملک از « اُتِللوی ویلیام شکسپیر».

2- ترجمه یِ ذکاء الملک فروغی از « گفتار در روشِ به کار بردنِ خرد»  از دکارت.

ز)ترجمه ی شعر های اروپایی، هم در شکل و هم در محتوای شعر فارسی مؤثر افتاد(بسیاری از شعرهای بایرون، ریلکه ، ناظم حکمت و ویکتور هوگو و ...) مواردی از تأثیراتِ این آثار در ادبیات

 

 

 

ژ) ترجمه ی شاه نامه، رباعیات خیام، گلستان و بوستانِ سعدی، مثنوی مولوی، غزلیات حافظ، به زبانهایِ انگلیسی، فرانسه، آلمانی، روسی، ترکی و . . .

ط) تعریف ترجمه: یکی از راه هایِ انتقالِ عناصرِ فرهنگ ها به یکدیگر و مطلوب ترین شکلِ این انتقال: آن است که هیچ بخشی از صورت و معنی از میان نرود و این امر امکان پذیر نیست و بنابراین موفقیت در انتقال پیام نسبی است.

 

و) شرایطِ مترجم:

1- آشنایی کامل با روحِ زبانِ مبدأ (زبانی که از آن ترجمه می شود) و زبانِ مقصد(زبانی که به آن ترجمه می شود).

2- اِشرافِ کامل بر محتوایِ کتاب.

3- رعایت امانت و به بیانِ دیگر «حفظ سبک» مؤلف.

هـ) انواع ترجمه:

1-  ترجمه ی ارتباطی (آزاد یا روان) : که در آن توجه مترجم بیشتر به گیرنده ی پیام است و تمایل ندارد ساخت هایِ صوری و معنی هایِ نا آشنا را از زبان مبدأ به زبان مقصد وارد کند. خوبیِ این نوع ترجمه: آسانتر خوانده می شود و روان است. اِشکال این ترجمه: نگرانی از این که سخنِ نویسنده تحریف شده باشد.

2-  ترجمه ی معنایی (تحت اللفظی یا دقیق): بر خلافِ گونه ی نخست، به نویسنده توجه بیشتری دارد. خوبیِ آن: دقتِ ترجمه و بازگردانیِ مو به مویِ واژگان، اِشکالِ آن: ناروان بودن جمله ها.

ی) هیچ ترجمه ای نمی تواند به طورِ مطلق ارتباطی یا معنایی باشد، بل این پدیده صرفاً نسبی است.

 

پرسش های صفحه ی 169  درس بیست و ششم

1- دانشمندان اسلامی از ترجمه های آغازین، چه بهره هایی جسته اند؟

از راهِ مطالعه و تحقیق در کتاب های ترجمه شده با علوم یونانی و هندی و ایرانی و جز آن آشنا شدند و آنها را با یکدیگر در آمیختند.

2- اولین مترجمان دارالفنون چه کسانی بودند ؟

همان شاگردان دارالفنون . در همان ابتدای کار، آموزگارانِ اروپاییِ دارالفنون، کتابهای درسی نسبتاً زیادی را در رشته های مختلفِ فنون جنگی و نظامی و علوم طبیعی تهیه کردند و برای ترجمه در اختیارِ شاگردان ایرانی خود که به قدر نیاز در زبان های اروپایی ورزیده شده بودند قرار دادند.

3- ترجمه ی آثار برجسته ی جهان، چه تأثیراتی بر ادبیات و فرهنگ ایران داشته است؟ (3 مورد)

1- در ساخت شخصیت فرهنگی فرد و جامعه تأثیر گذاشت و مردم را بیدار کرد.

 2- گنجینه ی واژگان فارسی را غنی ساخت و نثر را پویاتر کرد و ساده نویسی را رونق بخشید. 3- شعر ایران را از حالت یکنواختی گذشته رهانید و به کارِ نویسندگی و شاعری جهت داد.

 

4- مناسبترین شکل ترجمه چگونه است ؟

 مطلوبترینِ شکل ترجمه، آن است که هیچ بخشی از «صورت و معنی» از میان نرود.

5- منظور از ترجمه ی ارتباطی چیست ؟ این نوع ترجمه، با ترجمه ی معنایی چه تفاوتی دارد ؟

ترجمه ای است که در آن توجه مترجم، بیشتر به گیرنده ی پیام  است. و تفاوت آن با ترجمه ی معنایی در آن است که مترجم در شیوه ی ترجمه ی معنایی بیشتر به دهنده و فرستنده پیام توجه دارد.

در ترجمه ی ارتباطی یا آزاد یا روان، مترجم تمایل ندارد ساخت های صوری و معانی نا آشنا را از زبان مبدأ به زبان مقصد وارد کند؛ لذا این ترجمه آسانتر خوانده می شود اما این نگرانی وجود دارد که آنچه می خوانیم با چیزی که نویسنده نوشته، انطباق معقول و نسبی نداشته باشد.

در ترجمه ی معنایی یا تحت اللفظی یا دقیق، بر خلاف ترجمه ی ارتباطی، مترجم نمی خواهد از دنیای نویسنده (فرستنده) فاصله بگیرد و پیوسته می کوشد تا آنجا که امکان دارد ساخت های زبان مبدأ را وارد زبان مقصد کند؛ از این رو چنین ترجمه ای را به راحتی نمی توان خواند.

 

6- نمونه ای موفّق از ترجمه ی یک داستان یا شعر را انتخاب کنید و در کلاس بخوانید.

ترجمه ی شعری از فدریکو گارسیا لورکا:

هر ترانه / تالابی است/ از عشق.

هر ستاره/ تالابی از زمان. / زمان / بسته در یک گره/

هر آه/ تالابی است/ از یک فریاد.

7- شاه نامه ی فردوسی، رباعیّات خیام و دیوان حافظ تاکنون به چه زبان هایی ترجمه شده اند؟ به یاری دبیر خود، در این زمینه تحقیق کنید.

 شاه نامه به زبان هایِ            انگلیسی، آلمانی، ترکی، فرانسه، عربی، روسی

     رباعیات خیام به زبان هایِ      انگلیسی، آلمانی، ترکی، فرانسه، ژاپنی

     دیوان حافظ به زبان هایِ         انگلیسی، آلمانی، ترکی، فرانسه

[ شنبه هجدهم اردیبهشت 1389 ] [ 18:50 ] [ رحیم پورسعیدی ]

درس بیست و هفتم                               جهاد

معنی جمله ها و عبارت های مهم درس

1-به خدا سوگند،با مردمی در آستانه ی خانه شان نکوشیدند جز که جامه ی خواری بر آنان پوشیدند.

 به خدا سوگند،با دشمنی که به مرز و حریم آنها تجاوز نموده بودند،مبارزه نکردند تا دشمن آنان را خوار و ذلیل کرد.

 

2-زشت باد ید و از اندوه بیرون نیاید که آماج تیر بلایید.

زشتی نصیبتان باد و از اندوه و رنج رها نشوید،بی گمان عذاب و بلا شما را گرفتار خود می کند.

 

3-شما که از گرما و سرما چنین می گریزید،با شمشیر آخته کجا می ستیزید؟

شما که طاقت گرما و سرما را ندارید،چگونه می توانید با شمشیر تیز و برهنه بجنگید.

 

4-اما آن را که فرمان نبرند،سررشته ی کار را از دستش برون است.

اما اگر از کسی فرمان نبرند و مطیع او نباشند،زمام امور از عهده اش خارج می شود.

 

خودآزمایی 27

1-حضرت علی(ع) چه چیز را باعث مردن دل و تازه شدن اندوه می داند؟

هماهنگی دشمن در باطن خویش و پراکندگی شما در حق خود.

2-در این خطبه،سست عنصری برخی از مردم،چگونه توصیف شده است؟

حضرت علی(ع) می فرماید:

بر شما غارت می برند و ننگی ندارید.با شما پیکار می کنند و به جنگی دست نمی گشایید.خدا را نافرمانی می کنند و خشنودی می نمایید.اگر در تابستان شما را بخوانم.گویید هوا سخت گرم است.مهلتی ده تا گرما کم تر شود.اگر در زمستان فرمان دهم.گویید سخت سرد است......

3-عبارت « کار را به هم در می آمیزید» یعنی چه؟

کارها را مختل می کنید.

4-در عبارت«سررشته ی کار را از دستش برون است»،مرجع ضمیر«ش» را مشخص کنید؟

حضرت علی(ع)

5-نقش دستوری «خسته» در عبارت« نه کشته ای برجای نهاده و نه خسته، به شهر خود بازگشته اند» چیست؟

مفعولی

6-دو نمونه سجع(آهنگ پایانی عبارات)را در درس ذکر کنید.

در بیشتر عبارت های درس سجع دیده می شود.چند نمونه از بند پایانی درس نقل می شود:

-         این آشنایی ندامت بود و دستاورد آندوه و حسرت.

-         دلم از دست شما پرخون است و سینه ام مالامال خشم شما مردم دون.

پیاپی جرعه ی اندوه  به کامم می ریزید و با نافرمانی و فروگذاری جانبم،کار را به هم در می آمیزید.

7-به تعبیر حضرت علی(ع) چه کسی مستحق ملامت نیست؟

مسلمانان سست اراده ی که دشمن خانمان و مال آنان را به یغما برده است.

8-چه عاملی باعث شد که سرزمین مسلمانان از دستشان درآید؟

خوارمایگی،اراده ی سست،مسامحه در امور،کار خود را بر گردن دیگری افکندن.

9-با توجه به این جمله ی سعدی«ای مردان بکوشید یا جامه ی زنان بپوشیدگلستان باب اول»کوشیدن به معنی جنگ کردن است.جمله ای را در متن،پیدا کنید که این کلمه با همین معنی در آن به کار رفته باشد.

به خدا سوگند،با مردمی در آستانه ی خانه شان نکوشیند جز که جامه ی خواری بر آنان پوشیدند.

                                          هجرت/ اعتراف/ تقلید

    عشق به حافظ حدیثی است که یوهان ولفگانگ گوته را نیز فراگرفته و چون آتشی برجان او افتاده و موجب شده است،ارادت خود را در «دیوان شرقی»به خواجه ی راز«حافظ شیراز»برملا کند.

معنی جمله ها و عبارت های مهم درس

 1 . شمال و غرب و جنوب پریشان و آشفته اند.تاج ها در هم می شکند و امپراتوری به خویش می لرزد.

همه ی دنیا را(جز شرق)آشوب و فتنه فراگرفته است.شاهان و حکومت های بزرگ رو به زوال و نابودی و بی هویتی اند.

2. عشق نیز چون آتش است که پنهان نمی ماند.زیرا هرچه عاشق در رازپوشی بکوشد،باز نگاه دو دیده اش از سر ضمیر خبر می دهد.

عشق آتش سرکشی است که نمی توان آن را پنهان کرد زیرا هرچه عاشق،عشق خود را مخفی نماید،باز نگاه او راز درونش را فاش می کند.

3 . از گفته ی شورانگیز تو چنان آتشی بر دلم نشسته که سراپای مرا در تب و تاب افکنده است.

غزل های پرشور و احساس تو، مرا در آتش پرسوز و گداز عشق گرفتار ساخته است.

 

خودآزمایی هجرت/اعتراف/.....

1-گوته مفهوم«آب خضر» را از حافظ گرفته است.در دیوان حافظ دو بیت بیابید که به این مفهوم اشاره داشته باشد.

فرق است از آب خضر که ظلمات جای اوست    تا آب ما که منبعش الله اکبر است

آبی که خضر حیات از او یافت   در میکده جوکه جام دارد.

2-مفهوم بیت:

« برقی از منزل لیلی بدرخشید سحر    وه که با خرمن مجنون دل افگار چه کرد»در کدام عبارت آمده است؟

ای حافظ،هم چنان که جرقه ای برای آتش زدن و سوختن شهر امپراتوران کافی است،از گفته ی شورانگیز تو چنان آتشی بر دلم نشسته که سراپای مرا در تب و تاب افکنده است.

3-با توجه به متن،بین سه مقوله ی «آتش و عشق و شعر»چه تناسبی وجود دارد؟

همه ی سه مقوله ی پنهان نشدنی هستند و بالاخره برملا می گردند و به ویژه شعر.(مراجعه کنید به قطعه ی اعتراف)

4-زیباترین توصیف گوته را از حافظ،در کدام قطعه می توان دید؟ بعهده ی دانش پژوهان

5-با راهنمایی دبیر خود،نمونه ای از تکرار قافیه را که دارای دو معنی جدا باشد بیابید.

گلاب است گویی به جویش روان(جاری)    همی شاد گردد زبویش روان(جان)

خرامان بشد سوی آب روان(جاری)   چنان چون شده باز جوید روان(جان)

آتش است این بانگ نای و نیست باد(هوا و دم)    هر که این آتش ندارد نیست باد(باشد)

[ شنبه هجدهم اردیبهشت 1389 ] [ 18:50 ] [ رحیم پورسعیدی ]

درس28                             

                                                      در آمدی بر ادبیات معاصر  

   تحوّلات ادبی جامعه ی ایران را از زمان امضای فرمان مشروطیّت (1324 هـ . ق) تا به امروز« ادبیّات معاصر» نامیده اند. آمدن صنعت چاپ به ایران، گسترش روزنامه نویسی، آشنایی ایرانیان با ادبیّات اروپایی، نهضت ترجمه و نشر آثار اروپایی و تأثیث مدرسه ی دارالفنون را از عمده عواملی می توان دانست که در این تحوّل و دگرگونی مؤثر بوده اند.

   به دنبال تغییر در شئون اجتماعی جامعه، تحولاتی در عرصه ی نثر و شعر نیز اتّفاق افتاد. در حوزه ی نثر و شعر نیز اتّفاق افتاد. در حوزه ی نثر جز ترجمه ی داستان ها و نوشته های اروپاییان که راه را برای ساده نویسی هموار کرد، آثار و نوشته هایی رواج یافت که با آثار گذشته تفاوت هایی چشم گیر داشت. تغییراتی که در نثر این دوران ایجاد شد، به شرح زیر است:

1- زبان نوشته ها به زبان مردم نزدیک شد، پیش از این انحصار نوشته ها به دربار یا خواص، نویسندگان را به سمت تکلّف و تصنع پیش می برد اما در این دوره ، مَثَل ها، اصلاحات قصّه ها و زندگی مردم عادی به ادبیّات راه یافت.

2- موضوع و محتوای نوشته ها نیز زیر و رو شد. واقعیّات زندگی، دردهای اجتماعی، بحث درباره ی حکومت و دولت و طرح اندیشه های نو، فضای نثر و شعر را تحت تأثیر قرار داد. این مسائل در نوشته ها و آثار قرن های پیشین اندک است.

3- پیدایی یک رشته کار علمی و تحقیقی در زمینه ادبیّات و علوم نظری با تأثیر پذیری از کار شرق شناسان اروپایی. از جریان های ادبی و فرهنگی این دوره محسوب می شود.

4- طنز و لطیفه های انتقادی در ادبیّات این دوره افزایش یافت و کسانی چون دهخدا در این رشته کارهایی کردند و راه را برای نویسندگان روزنامه ، مجله و داستان های فکاهی و انتقادی گشودند.

5- واژه های مترادف و الفاظ خشک و نا آشنا، آرام آرام از فضای نوشته ها رخت بر بستند و معنی اندیشی و بیان روشن به لفاظی ها و پرداخت های متکلّفانه پایان بخشید.

هم پای تحولات در نثر، در درون مایه ی شعر فارسی دگرگونی هایی چشم گیر به وقوع پیوست. شعر این دوره با پویایی و تازگی محتوا و طرح مسائلی چون آزادی، وطن، قانون، کارگران و . . . توانست با جنبش مشروطیّت هم گام شود. با این همه هنوز اندیشه ی تغییر در ساخت و صورت شعر به طور جدّی و عمیق مطرح نشده بود. در همین سال ها، عشقی، لاهوتی، دهخدا، اشراف الدین حسینی (مشهور به نسیم شمال) و ایرج میرزا هر یک کوشیدند تا راهی نو در شعر بگشایند. پس از آنها چهره هایی چون تقی رفعت، شمس کسمایی، جعفر خامنه ای و لاهوتی با سرودن اشعاری فارغ از قید تساوی مصراع ها و قافیه بندی های معمول، به ایجاد شیوه ای تازه کمک کردند و سرانجام، نیما یوشیج (علی اسفندیاری) با سرودن قطعه ی «افسانه» در سال 1301 آغاز گرد تحوّلی بزرگ شد و پس از آن در سال 1316 شعر ققنوس نخستین شعر خود را که از نظر گاه تخیّل و وزن آرایی و قافیه بندی با شعر گذشتگان کاملاً متفاوت بود، عرضه کرد.

عصر شعر نیمایی را به دلیل رویدادهای مهم به چند دوره تقسیم کرده اند :

دوره اول از 1304 (آغاز سلطنت رضا خان) تا شهریور 1320 (آغاز حکومت محمد رضا پهلوی)

دوره ی دوم از 1320 تا 1332 (کودتای 28 مرداد) ؛

دوره ی سوم از 1332 تا 1342 ( قیام پانزده خرداد)؛

دوره ی چهارم از 1342 تا 1357 (انقلاب اسلامی) ؛

دوره ی نخست را باید دوره ی درخشش نیما و جدال بر سر کهنه و نو دانست. دوره ی دوم دوره ی تأثیر شعر نیما بر دیگران و شکوفایی شیوه ی او او و انتشار نشریه های ادبی همچون روزگار نو، پیام نو و مجله ی سخن است که در آنها جز نقد و تحلیل ها، آثار متجدّدان و وفاداران به سنّت شعری گذشته چاپ می شد. در همین دوره نخستین کنگره ی نویسندگان ایران که عمدتاً وفاداران به شیوه ی نیما بودند، تشکیل شد. شعر سپید و به تعبیر دیگر «شعر منثور» نیز محصول همین دوره است.

در دوره ی سوم، شعر نو تغزّلی گسترش یافت و زبان رمز گونه و ادبیّات اجتماعی و حماسی که چندان خوشایند رژیم سلطنت نبود. رواج پیدا کرد.

محتوای بعضی از این شعر های تغزّلی، مسائل غیر اخلاقی و فاقد ارزش اجتماعی و نیز یأس و نا امیدی بود که از نفوذ و گسترش اندیشه های غیر مذهبی در شعر تحت تأثیر اندیشه های شرقی و اروپایی حکایت داشت.

دوره ی چهارم را باید دوره ی کمال جریان های ادبی دوره ی پیشین دانست. در این دوره، زبان شعر بارورتر و شفّاف تر و فضای شعر با مسائل اجتماعی همراه تر و پیوسته تر است. از برجسته ترین و مشهورترین چهره های شعری پس از نیما ، مهدی اخوان ثالث و سهراب سپهری را می توان نام برد.

در کنار جریان های شعری و تحوّل آفرینی ها، سنت گرایان و جناح وفادار به شعر و ادب سنتّی حضوری روشن و فعّال دارند.

    پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز مضامین تازه ، پویا، انقلابی و اجتماعی با الهام از فرهنگ اسلامی و عناصر پرشور حماسی به ویژه عاشورای حسینی، فضای نثر و شعر را آکند. چهره هایی چون محمّد حسین شهریار، مهردادر اوستا، علی موسوی گرمارودی، حمید سبزواری (شاعران متعلّق به دو دوره) و علی معلّم ، نصر الله مردانی، سلمان هراتی، قیصر امین پور، حسن حسینی و سپیده کاشانی سروده هایی در خور توجّه ارائه دادند. با توجه به غنای ادبی این جریان جدید، باید در انتظار شکوفایی و باروری بیشتر آن نشست.

   از ویژگی های بارز شعر نیمایی پرداختن به مسائل اجتماعی با زبانی نمادین است. شاعر با بهره گیری از عناصر محیط خویش به بیان دردها و تنگناهای جامعه می پردازد.« می تراود مهتاب» تصویر عصر

ب زده و جامعه ی غفلت آلودی است که نیما در آن زندگی می کند. شاعر، دل گرفته از رخوت و خواب زدگی جامعه، در پی یافتن راهی است که بیداری و آگاهی را به جامعه برگرداند.

عوامل عمده ی تحوّل ادبی

ویژگی های نثر این دوره

ویژگی های شعر این دوره  

1. آمدن صنعت چاپ به ایران

2. گسترش روزنامه نویسی

3. آشنایی ایرانیان با ادبیّات فارسی

4. نهضت ترجمه و نشر آثار اروپایی

5. تأسیس مدرسه ی دارالفنون

1. زبان نوشته به زبان مردم نزدیک        است

2. موضوع و محتوای نوشته ها نیز زیر و رو شد.

3. پدایی یک رشته کار علمی و تحقیقی در زمینه ی ادبیّات و علوم نظری

4. افزایش طنز و لطیفه های انتقادی در ادبیّات 

5. معنی اندیشی و بیان روشن

1. پویایی و تازگی محتوا 

2. طرح مسایلی همچون آزادی، وطن و . . .

2. گشایش راهی نو در شعر با پیشگامی: عشقی، لاهوتی، دهخدا، تقی رفعت، شمس کسمایی و ...

4. آغاز تحوّل بزرگ با سرایش قطعه افسانه و شعر قققنوس

1- دوره ی اوّل

(از آغاز سلطنت رضا خان تا حکومت محمد رضا پهلوی)

 

2. دوره ی دوم

(تا کودتای 28 مرداد)

3. دوره ی سوم

(تا قيام 15 خرداد)  

1. دوره ی درخشان نیما

2. دوره ی جدال بر سر کهنه و نو

1. دوره ی تأثیر شعر نیما بر دیگران 

2. شکوفایی شیوه ی نیما

3. انتشار نشریه های ادبی: روزگار نو، پیام نو ، سخن 

4. تشکیل نخستین کنگره ی نویسندگان ایران  

5. ابداعی شعر سپید (شعر منثور)

1. گسترش شعر نو تغزّلی

2. گسترش زبان و مزگونه و ادبیّات اجتماعی و حماسی

3. محتوای بعضی از این شعر های تغزّلی غیر اخلاقی و یأس آور است.  

4. دوره ی چهارم

(تا انقلاب اسلامی)

1. دوره ی کمال جریان های ادبی دوره ی پیشین 

2. باروری زبان شعر و شفّاف تر شدن آن

3. فضای شعر با مسایل اجتماعی همراه تر و پیوسته تر است. 

4. چهره های برجسته ی بعد از نیما: مهدی اخوان ثالث و سهراب سپهری   


                                                               می تراود مهتاب

می تراود مهتاب سروده ی زیبایی است که بنیان گذار شعر نو فارسی( پدر شعر نو) علی اسفندیاری (نیما یوشیج) در آن با زبانی نمادین به طرح مسائل اجتماعی عصر خود پرداخته است. شعر ، تصویر عصر شب زده و جامعه ی غفلت آلودی است که نیما در آن زندگی می کند.

* می تراود مهتاب / می درخشد شب تا / نیست یک دم شکند خواب به چشم کس و لیک / غم این خفته ی چند / خواب در چشم ترم می شکند.

تراویدن : چکیدن / شب تاب: کرم شب تاب، آنچه در شب بدرخشد.

شب است و آسمان ستاره باران، ماه می درخشد و مهتاب همه جا و خواب همه را در بر گرفته است، امّا کرم شب تاب بیدار است.

شاعر منتظر صبح است که خواب را از چشمان خواب زدگان برباید. او از غم خفتگان غفلت زده، چشمانش گریان است و خواب ندارد.

* نگران با من استاده سحر/ صبح می خواهد از من / کز مبارک دم او آورم این قوم به جان باخته را / بلکه خبر

سحر نیز مانند من نگران است و منتظر. صبح از من می خواهد تا با نفس مسیحایی خود مردم را زنده و بیدار کنم.

* در جگر لیکن خاری / از ره این سفرم می شکند

در ادامه ی این سفر و رسیدن به آرزوها و خواسته، رنج ها و آزارهای فراوانی وجودم را می آزارد.

* نازک آرای تن ساقی گل / که به جانش کشتم / و به جان دادمش آب / ای دریغا به برم می شکند

ساقه ی نازک و لطیف گل آرزوها و خواسته ها که آن را با جان پروردم و از اعماق وجودم آبیاری کردم، افسوس که در کنارم پرپر و نابود می شوند.

* دستها می سایم / تا دری بگشایم / بر عبث می پایم / که به در کس آید / در و دیوار به هم ریخته شان / بر سرم می شکند.

می کوشم تا راهی بجویم که مردم را از خواب غفلت بیدار کنم ؛ امّا انتظار بیهوده ای دارم که کسی از خواب بیدار گردد و به استقبال من بیاید. وضعیت نا به سامان جامعه و اجتماع مرا می آزارد.

* می تراود مهتاب / می درخشد شب تاب / مانده پای آبله از راه دراز / بردم دهکده مردی تنها / کوله بارش بر دوش / دست او بر در ، می گوید با خود : / غم این خفته ی چند / خواب در چشم ترم می شکند.

مهتاب نور می بارد و کرم شب تاب می درخشد. جلوی دهکده مردی تنها و بی یاور، خسته و ناتوان در راه مانده و ایستاده است و در حالی که کوله باری بر دوش دارد، امیدوارانه آماده ی بیدار کردن مردم است و با خود می گوید: غم خفتگان غفلت آلوده، مرا عذاب می دهد.

                           خود آزمايي درس بيست و هشتم

 

1-   پنج عنصر طبيعي را که نيما از محيط اطراف خود بر گرفته است ، بيان کنيد ؟

 مهتاب ، شب تاب ، سحر ، صبح ، خار ، ساقه ی گل

 

2-            راه دراز سفر چه رنجي را براي شاعر به بار آورده است ؟

غم واندوه از سفري ناموفق

 

3-            منظور شاعر از " در وديوار به هم ريخته " چيست ؟

وضعيت نابسامان جامعه و ناهنجاری هاي اجتمايي ، ظلم و ستم و اختناق

 

4-   آخرين تصويری که شاعر از خويش در برخورد با جامعه ی خود مي سازد ، چيست؟

تنها و بي ياور و مانده در راه ، تنها به اميد بيداري مردم

 

5-            در اين شعر دو ترکيب زيبا پيدا کنيد .

قوم به جان باخته ، نازک آراي تن ساقه گلي ، تراوش مهتاب ، خواب در چشم تر شکستن

 

6-   نمونه ای بيابيد که در آن شاعر به پديده اي طبيعي ، ويژگي انساني بخشيده باشد.

سحر با من نگران ايستاده است ، صبح از من مي خواهد.

 

7-            " دست ساييدن " و " پاي آبله ماندن " کنايه از چه هستند ؟

دست ساييدن : کوشش و تلاش

پاي آبله ماندن : مشقت ورنج و ناتواني

[ شنبه هجدهم اردیبهشت 1389 ] [ 18:49 ] [ رحیم پورسعیدی ]

درس بيست و نهم

                                                          خوان هشتم

 

آري به يادم آمد/ داشتم اين را مي گفتم ، آن شب هم / سوز و تندي سرماي دي ماه شدت داشت/ آه كه چه سرماي شديدي بود/ برف و بوران بود و سوز و سرمايي وحشتناك / اما سرانجام جاي را براي سر پناه پيدا كردم / هرچند كه بيرون از آن سر پناه ، فضايي تيره و سرد همانند ترس و هراس بود / قهوه خانه چون شرم و حيا، گرم و روشن بود / همگي نسبت به هم ، صميميت و صفا و يكدلي داشتند /، فضاي قهوه خانه گرم و روشن و مرد نقال هم سخنانش گرم و گيرا بود / به راستي كه مجمع و مجلسي صميمانه بود./ مرد نقال كه صدا و نوايي گرم و دلنشين داشت / سكوت و خاموشي اش نيز سنگين و گيرا بود / و سخنش همانند داستان و روايت آشناي او جذاب بود/ در حاليكه راه مي رفت سخن مي گفت/ در حاليكه چوب دستي ، شبيه عصا در دست داشت / و غرق شور و گرم گفتن بود / فضاي ميدان كوچك ( قهوه خانه ) را/ گاهي تند و گاهي ارام طي مي كرد ./ از سوي ديگر همه ي حاضرين خاموش بودند / به مانند صدف هايي كه بر گرد مرواريد نشسته باشند ، خاموش و ساكت نشسته بودند/ با تمامي وجود به سخنانش توجه مي كردند/ هفت خوان را آزاد سرو/ و يا به قولي ماخ سالار آن مرد گرامي و ارجمند /و آن هراتي خوب و پاك دين اين گونه روايت كرد/ اما خوان هشتم را /اكنون من برايتان روايت مي كنم / من كه نامم «ماث» (مهدي اخوان ثالث) است./ مرد نقال همچنان در فضاي قهوه خانه قدم مي زد/ و همچنان داستان را روايت مي كرد و اينگونه مي گفت: / سخن من ، قصه است قصه ي درد و رنج مردم ايران است / مبتني بر واقعيت است و شعر نيست/ اين سخنان من ، ابزار سنجش مهر و دوستي هرمرد و كينه و دشمني هر نامرد است . /سخن بي ارزش و فقط شعر خوب خالي از معنا نيست  / سخن من مانند شعري كه ظاهري عالي دارد ولي از معني تهي است ،نيست../ شعر من گليم تيره بختي ها و درد و رنج اين جامعه است/ كه به خون داغ سهراب ها و سياوش ها آغشته شده / و روكش تابوت پهلواناني چون تختي گرديده است/ مردنقال لحظه اي توقف كرد و ساكت شد / سپس با صدايي خشم الود / با صدايي لرزان و آهنگي رجز گونه و دردناك / اينگونه گفت:/ آه / ديگر آن تكيه گاه و اميد كشور ايران / شيرمرد ميدان جنگ هاي ترسناك /، فرزند ، پهلوان جهان ، زال / آن صاحب و سوار رخش بي همتا / و آن كسي كه هرگز خنده /  از لبانش كنار نمي رفت ،/ چه در روز صلح كه براي مهر و دوستي پيمان بسته /و چه در روز جنگ كه براي كينه و انتقام سوگند مي خورد/ آري اكنون رستم اين شير ايران زمين / دلاور و پهلوان سيستاني / مظهر استواري و مردانگي / رستم فرزند زال / در ته چاه تاريك و عميق و پهناور/ كه در هر طرف بر كف و ديواره هايش نيزه و خنجر كاشته شده بود ./ چاه مكر و حيله ناجوانمردان /، چاه فرومايگان و بي دردان ، /چاهي كه بي شرميش همچون عمق و پهنايش باور نكردني /و غم انگيز و شگفت آور است./ آري رستم اكنون با اسب غيور و دلاور خويش /، در ته چاهي كه به جاي آب ، زهر شمشير و نيزه در خود داشت ، ناپديد شده/ و اين پهلوان هفت خوان اكنون/ در دام دهان اين خوان هشتم(چاه) اسير گشته است. / رستم با خود انديشيد /كه ديگر نبايد چيزي بگويد / چرا كه تزوير و فريب و دشمني در اطراف او بسيار بي شرمانه و پست بود / و او در مقابل اين نيرنگ ، چشم هاي خود را ببندد تا چيزي نبيند/ بعد از اينكه چشمانش را گشود / رخش خود را ديد كه خون زيادي از تنش خارج شده بود/ و از بس كه شدت زخم هايش كاري بود/ انگار كه رخش از حس و هوش رفته بود و داشت مي خوابيد./ او / از تن خو كه از تن رخش بسيار بدتر بود / بي خبر بود و هيچ اعتنايي به آن نمي كرد/ رخش را مي ديد و به توجه مي كرد / رخش ،آن يگانه ي عزيز ، ان يگانه ي بي مانند/ رخش نوراني / با هزاران خاطرات خوش گذشته / رستم در دل خود اينگونه گفت: بيچاره رخش عزيز/ آه/ و اين براي اولين بار بود / كه لبخند از لبان رستم دور مي شد/ ناگهان گويي / بربالاي چاه / سايه ي كسي را ديد / او شغاد آن ناجوانمرد بود / كه به داخل چاه نگاه مي كرد و مي خنديد/ و صداي نحس ناجانمرد او در درون چاه مي پيچيد / دو باره چشم او به رخش افتاد ...اما...افسوس/ رخش زيبا و غيور/  رخش بي نظير او/ با آن همه خاطرات خوشي را كه با اوداشته ، مرده است/ آنچنانكه انگار/ آن خاطرا ت فراوان و خوش را در خواب مي ديده است . / بعد از آن تا مدتي طولاني /يال و روي رخش را / بارها نوازش كرد ،بوييد  و باره بوسيد/ چهره خود را به يال و چشمان رخش مي ماليد/ در حاليكه از صداي مرد نقال ، ناله و زاري مي باريد / و نگاه چشمانش مثل خنجري تيز بود اينگونه مي گفت:/ رستم آرام در كنار رخش نشست  در حاليكه يال رخش در دستش بود / در اين انديشه به سر مي برد/ كه آيااين جنگ بود يا شكار و آيا/ اين ميزباني بود يا فريب؟/ داستان اينگونه مي گويد كه او اگر مي خواست مي توانست/ كه شغاد را به درخت بدوزد همچنانكه دوخت/ به وسيله ي كمان و تير / بر همان درختي كه شغاد زير آن ايستاده بود / و بر آن تكيه زده بود / وبه داخل چاه نگاه مي كرد/ داستان اينگونه مي گويد / كه برايش بسيار آسان بود / همانگونه كه او مي توانست اگر مي خواست / آن كمند بسيار بلند خود را / به بالاي چاه به دور درختي گيره اي سنگي بيندازد/و بالا بيايد / و اگر راستش را بپرسي من مي گويم / بدون شك قصه راست مي گويد / او مي توانست  خود را نجات دهد اگر مي خواست /اما...

 

 

[ شنبه هجدهم اردیبهشت 1389 ] [ 18:46 ] [ رحیم پورسعیدی ]

درس سي ام                                           صداي پاي آب

 

توضيح: ابتدا شعر« صداي پاي آب » را به طور گسترده شرح و توضيح، پس از آن به صورت مختصر (مصراع به مصراع) معني مي شود.

 

الف ـ شرح و توضيح گسترده ي شعر

سهراب سپهری شاعر و نقاش معاصر

-                  تولد در کاشان . (مهرماه 1307)

-                  نخستین پیرو راه نیما در شعر

-                  انتشار اولین مجموعه اشعار با عنوان « مرگ رنگ» در سال 1330

-   شهرت یافتن با مجموعه های : « زندگی خواب ها»، « آوار آفتاب»، « شرق اندوه» و « حجم سبز»

-   انتشار دفتر های شعر او در یک مجموعه به نام « هشت کتاب» در بر دارنده ی :1- مرگ رنگ 2- زندگی خواب ها 3- آوازآفتاب  4- شرق اندوه  5- صدای پای آب   6- مسافر 7- حج شب   8- ما هیچ ، ما نگاه

-   زبانِ شعری او ساده و بی آلایش و گاه با مضامین عرفانی و فلسفی و نمادهایی آمیخته است که محصول سفرها و آشنایی او با آیین بودایی، بِرَهمایی، کریشنامورتی و عُرفای بزرگ ایرانی و اسلامی است. ترجمه هایی نیز از زبان های اروپایی از او باقی مانده است.

-                  مرگ، در اردیبهشت ماه 1359، در اثر بیماری سرطان خون.

-   « صدای پای آب» اثر اوست، که پس از خواندن شعر توضیحات آن را جمع بندی می کنیم.

 

صدای پای آب

نثار شب های خاموش مادرم !

صدای پای آب، پنجمین کتاب شعرِ سهراب سپهری، «حسب حال» یا «زندگی نامه ی خود نوشتِ» اوست. نخست، شاعر خود را به طور کلی در زمان حال معرفی می کند و می گوید که اهل کجاست :

1)            « اهل کاشانم

2)            روزگارم بد نیست

3)            تکه نانی دارم، خرده هوشی، سر سوزن ذوقی

4)            مادری دارم، بهتر از برگ درخت

5)            دوستانی، بهتر از آب روان،

6)            و خدایی که در این نزدیکی است.

7)            لای این شب بوها، پای آن کاج بلند ...»

 

بهره گیری از واژه های عامیانه، مثلاً در سطر سوم بر شکوه و تأثیر شعر او افزوده است.

در سطر چهارم و پنجم نوعی تشبیه تفضیل می گویند زیرا ابتدا مادر خویش را به خاطر خوب بودن و زیبا بودن، به برگ درخت مانند کرده اما از این مانندگی پشیمان شده و مادر را بهتر از برگ درخت دانسته است و به همین شویه در سطر پنجم نیز ماننده (مشبه : دوستان) را برتر از مانسته (مشبه به: آب روان) دانسته.

در سطر هفتم، شاعر، بین «شب بو» و «کاج» به لحاظ کوتاهی یکی و بلندیِ دیگری تضادی برقرار کرده است تا بگوید خدایی که در همه جا هست. همه لای شب بوها و هم پای آن کاج بلند.

سپهری در ادامه ی این معرّفی، آشکارا از دینِ خود سخن می گوید:

1)            «... من مسلمانم،

2)            قبله ام یک گل سرخ،

3)            جانمازم چشمه، مهرم نور،

4)            دشت سجاده من

5)            من وضو با تپش پنجره ها می گیرم

6)            در نمازم جریان دارد ماه، جریان دارد طیف

7)            سنگ از پشت نمازم پیداست ...

8)            همه ذرات نمازم متبلور شده است.

9)            من نمازم را وقتی می خوانم،

10)      که اذانش را باد گفته باشد پای گلدسته سرو

11)      من نمازم را پی تکبیره الاحرام علف می خوانم

12)      پی قد قامتِ موج . . .»

من مسلمان هستم، ولی مسلمانی که قبله اش، گل سرخ، جانمازش چشمه و سجاده اش دشت است و به جای آب با تپش پنجره ها وضو می گیرد و نمازش را وقتی می خواند که باد، بر بالای قامت سرو وزیده باشد و بر سرو، که همچون گلدسته است، اذان خود را گفته باشد.

باد/ Wind ، در بیشتر فرهنگ ها نماد روح و دمِ حیاتِ عالم است. در نمادگرایی هندو، خدای باد یا «وایو» [vayo] همان نفحه ی کیهانی است. در کتابِ زبور باد پیک الهی و هم سنگ فرشتگان است حتی باد اسم خود را به روح القُدُس می دهد. در شعر سهراب باد، بیشتر، نمادِ هوشیاری و آگاهی است.

در سطر دوم ، گلِ سرخ یا گل آتش رنگ، نمادی است از عشق و قلب انسان و زیبایی های جهان، و مفهوم این سطر چنین است: من به سوی عشق نماز می گزارم.

در سطر سوم، چشمه نماد پاکی و جوشش، لطافت و روشنی است و نور، نمادی از پرتو ایزدی و مفهوم این سطر چنین است: جانمازِ من، پاکی و روشنی است و مُهر من، نور خدایی است.

در سطر چهارم، دشت، مجازی است و حقیقت همه ی گستره ی زمین است: همه ی گستره ی زمین سجده گاه من است.

در سطر پنجم، پنجره نشانگر احساس و ارتباط است. زیرا دریچه ای است از درون به برون. و تپش پنجره وقتی است که نور و روشنایی برای تابیدن به درون هجوم می آورد و پنجره را می گشاید: من با هجوم نور وضو می گیرم.

در سطر ششم می گوید که نمازم مثل ماه و طیف سرشار از روشنی و زیبایی است.

در سطر هفتم می گوید که نمازِ من مثل آب شفاف و زلال است به طوری که سنگ را از پشت نمازم می توان دید و منظور (مفهوم)، آن است که نماز من صمیمیّت و خلوص دارد.

سر هشتم: نمازم سرشار از لطافت و نور است(متبلور شدن: بلوری دشن، نورانی شدن). در این هشت سطر، یک مفهوم کلی وجود دارد: نماز من سرشار از زیبایی و پاکی است.

سطر نهم و دهم: نمازم را وقتی می خوانم که باد نیز بر سر سرو که همچون گلدسته است، اذان گفته باشد. (وقتی باد به سرو می وزد صدایی بر می خیزد که انگار صدای اذان گفتن باد بر سرِ مأذنه یا گلدسته ی سرو است.)

سطر یازدهم: نمازم را وقتی می خوانم که علق نیز «الله اکبر» گفته باشد و به نماز ایستاده باشد. توضیح آن که در اثر وزش باد، علق ها خمیده می شوند و باز می ایستند و گویی آنها هم در پیشگاه خداوندی به نماز ایستاده اند.

سطر دوازدهم: [من نمازم را وقتی می خوانم که] موج هم «قدقامت الصلوۀ» گفته باشد و برای نماز ایستاده باشد. توضیح آنکه در اثر جزر و مد آب دریا، چنین به نظر می رسد که امواج برای نماز می ایستند و قامت می افرازند و سپس به رکوع و سجود می روند.

مفهوم کلی سطر نهم تا دوازدهم: شاعر هنگامی نماز می خواند، که همه عناصر طبیعت را در حال نماز ببیند (در دیدگاه عرفانی همه ی پدیده ها در حال تسبیح و عبادت هستند)

و این شاعر مسلمان و اهل کاشان که از شغل و حرفه ی خود می گوید، به جنبه ی دوم هنرش یعنی نقاش اشاره دارد:

1) « ... اهل کاشانم

2) پیشه ام نقاشی است.

3) گاه گاهی قفسی می سازم با رنگ، می فروشم به شما،

4) تا به آواز شقایق که در آن زندانی است،

5) دل تنهایی تان تازه شود.

6) چه خیالی، چه خیالی، ... می دانم،

7) پرده ام بی جان است.

8) خوب می دانم، حوض نقاشی من بی ماهی است ...»

نقاشی، که تابلویش قفسی است که در آن آواز شقایق، زندانی است؛ و این ، یعنی در هم آمیختگی شعر و نقاشی. شاعری، که نقاش است و نقاشی را حرفه ی خود می داند، نه شعر را؛ برای اینکه سپهری بهتر از هر کسی می داند که شعر، شغل نیست ولی نقاشی در عین حالیکه هنر والایی است، هم خریدار دارد و هم می توان با در آمدش گذران کرد.

سپهری در اشعار دیگرش هم گهگاه به نقاشی هایش اشاره می کند:

«زن همسایه، در پنجره اش تور می بافد، می خواند/ من «ودا» می خوانم، گاهی نیز طرح می ریزم سنگی، مرغی، ابری»

«بهتر آن است که برخیزم/ رنگ را بردارم/ روی تنهایی خود، نقشه ی مرغی بکشم »

سپهری در نقاشی های خود- یکهزار و چند صد پرده ی نقاشی که امروز هر کدام در خانه ای یا دفتری یا موزه ای نگهداری می شود- نه چهره ی زیبارویان و یا بزرگان را کشیده و نه فرم های انتزاعی و به دور از طبیعت و نه کپیه ی تازه ترین مدهای هنرمندانه ی مکتب نیویورک یا پاریس را. دست مایه ی اصلی نقاشی هایِ عالی او، طبیعت است. همان طور که عرفان او آمیزه ای از عرفانِ ایرانی و عرفانِ شرقی و بودایی، در بستری از طبیعت گرایی محض است و شگرد سهراب، در نمایش طبیعت، گرفتن بخش کوچکی از آن و قرار دادنش در گوشه ای از کادر است، به نحوی که بیننده بداند جزئی از کل را می بیند.

در سطر چهارم این قسمت، آواز شقایقِ زندانی، نغمه ی عاشقانه ی قلبی خونین است که این قلب خونین ، همچون پرنده، در قفسِ پرده یِ نقاشی، گرفتار شده است.

او در این قسمت ابتدا مدعی است که آنچه در نقاشی ممکن نیست در تابلوی او امکان پیدا کرده است اما خیلی زود با فروتنی اعتراف می کند که نقاشی او جان ندارد و حوضی که می کشد واقعی نیست و ماهی ندارد. (حوض نقاشی را تشبیه نیز می تواندانست.)

این بند ، آرزوی تحقق نیافته ی شاعر است.

در ادامه ی این حسب حال شاعر، از اندیشه های خود حرف می زند و مجدداً خود را معرفی می کند یعنی خود را به طور دقیق در زمان حال، و بیان تولد دیگر: «اهل کاشانم، اما / شهر من کاشان نیست/ شهر من گم شده است. / من با تاب، من با تب/ خانه ای در طرف دیگر شب ساخته ام...» در بخش دوم شعر او که از اینجا آغاز می شود، دستگاه فکری و شعر فلسفی او چهره می نماید و کاشان او به اندازه ی جهان وسعت می یابد و جهان در «نماد» کاشان تفسیر می شود:

1)            « .... من نمیدانم،

2)            که چرا می گویند: اسب، حیوان نجیبی است، کبوتر زیباست.

3)            و چرا در قفس هیچ کسی کرکس نیست.

4)            گل شبدر چه کم از لاله ی قرمز دارد ؟

( از این سطر تا آخرین این سروده جزو حذفیات است):

5)            چشم ها را باید شست، جور دیگر باید دید ... »

در این سطور، امر به معروف می کند و اندرز می فرماید و مهمترین سفارش او این است که «عظمت و زیبایی باید در نگاه تان باشد» (آندره ژید در کتاب مائده های زمینی خطاب به ناتانائیل) و از شست و شوی چشم از غبار پیشداوری ها و از معرفت بدون گزینش، سخن می راند. همه چیز باید زیر بارانی شوینده قرار گیرد تا باران، گرد و غبار عادات ذهنی را بشوید و نگریسته را تازه و با طراوت نماید.

رابیندرانات تا گورِ هندی نیز دعوت به بازیابی بازخوانیِ پدیده ها می کند و می گوید: ما کتابِ جهان را غلط می خوانیم و می گوییم که او ما را فریب می دهد.

سهراب سپهری با اندیشه های عارف معاصر هند، کریشنامورتی، عمیقاً آشنا بوده است.

کریشنامورتی می گوید در هر نگاه سه عامل است؛

1-            خودِ نگاه یا فرآیند دیدن Observation  

2-            نگرنده Observer

3-            نگریسته یا مُدرِک Observed

نباید بین نگرنده و نگریسته فاصله باشد. فاصله، حاصل پیش داوری های ماست، با دیدِ موروث از گذشته ها به شئ نگریستن است. اگر با چشم گذشته به شئ نگاه کنیم، آن را چنان که باید، نمی بینیم. از چشم دیگران که در غبار قرون و دهور گم شده اند، آن را بد یا خوب می بینیم. مرده ریگ [وارث] آنان را، که پر از حب و بغض هاست، به شئ نسبت می دهیم؛ بی هیچ سببی در دریافتِ خود ، اسب را حیوان نجیبی می پنداریم و کرکس را زشت. پس آنچه در خور اهتمام است، خود نفسِ نگریستن است و آن، وقتی صحیح است که بین نگرنده و نگریسته اتحاد ایجاد شود، و برخوردی تازه پیش بیاید، و هیچ بودن ، و فقط نگاه کردن، و در حالت تسلیم محض و کسب آگاهی  شناختی که بدون گزینش و انتخاب است: awareness choiceless (آگاهی بدون اختیار و گزینش)، و صید بودن نه صیاد بودن:

عشق می گوید به گوشم پست پست               صید بودن خوشتر از صیادی است

«مولانا»

می بینید که چنین آموزه هایی؛ در عرفان اصیل و قدیم ما هم وجود دارد. در سلامان و ابسالِ جامی هم خواندیم که:

اگر بر دیده ی مجنون نشینی                به غیر از خوبیِ لیلی نبینی

مفهوم این پنج سطر: باید در دیدن های خود تجدید نظر کنیم و دیوار آموخته ها و شنیده ها و عادت ها را فرو بشکنیم.

و با این مقدمات است که این بند جاودانه را می سازد:

1) کار ما نیست شناسایی راز گل سرخ

2) کار ما شاید این است،

3) که در افسون گل سرخ شناور باشیم،

4) پشت دانایی اردو بزنیم،

5) دست در جذبه ی یک برگ بشوییم و سر خوان برویم

گل سرخ نماد کمال، عشق و جذبه هستی است.

مفهوم سطر اول: ما نمی توانیم به راز عشق و معمای هستی پی ببریم.

مفهوم سطر دوم و سوم: ما می توانیم در رمز و رازهای عشق زندگی کنیم ( می توانیم عاشقانه زندگی کنیم.)

مفهوم سطر چهارم :به جایی فراتر از علم و عقل برسیم ( به عشق و اشراق دست یابیم)

سطر پنجم : در این قسمت، ما را به شیفتگی نسبت به زیبایی های جهان آفرینش می خواند و دعوت می کند تا دل خود را در زیبایی و جذبه ی رویش یک برگ، شستشو دهیم و صفا بخشیم.

دل خود را در زیبایی و جذبه ی رویش یک برگ، شستشو دهیم و صفا بخشیم.

مفهوم: با نگریستن به طبیعت به آمادگی و پاکی برسیم آنگاه به دریافت های عمیق دست یابیم.

گیریم دامن گل و همراه گل شویم        رقصان همی رویم به اصل و نهالِ گل

« مولانا»

1)            صبح ها وقتی خورشید، در می آید، متولّد بشویم،

2)            هیجان را پرواز دهیم

3)            روی ادراک فضا، رنگ، صدا، پنجرم گل نم بزنیم

هر روز ، تازه شویم و نگاهِ ما به جهان رها از شائبه ی گذشته ها باشد. شاعر، انگار خودب ه اوجی رسیده و خود را به تدریج از این جهان ساختگی می رهاند و از ما نیز می خواهد در این تجربه با او همراه باشیم. برای نشان دادنِ این اندیشه ها، شاعر، جهان را چنان ، بازسازی می کند که جلوه گاه وحدت باشد. برای این کار، دستگاهِ مقایسه و نظام ارزشی متداول را که ما داریم، نفی می کند و همه ی خصوصیاتی را که ما به اشیاء نسبت می دهیم، تا آنها را از هم متمایز سازیم، اعتباری و قراردادی می داند. پیشتر نیز این نو نگریستن را مطرح کرده بود: «چشم ها را باید شست.» در اینجا با تعبیری دیگر سخن می راند.

هر روز صبح که می شود متولد بشویم. یعنی با نگاهی تازه به همه چیز نگاه کنیم و احساس کنیم که همه چیز را برای اولین بار است که می بینیم. هم چون طفلی، که تازه چشم به جهان گشوده که در این صورت از «دیدن» به هیجان خواهیم آمد و از مدار تکرار و کسالت بیرون می شویم.

سطر سوم: هر روز صبح به درک و تصوری که از فضا، رنگ، صدا و ... داریم طراوت و تازگی ببخشیم.

1)            آسمان را بنشانیم میانِ دو هجای «هستی»،

2)            ریه را از ابدیت پر و خالی بکنیم.

3)            بار دانش را از دوش پرستو به زمین بگذاریم،

4)            نام را باز ستانیم از ابر،

5)            از چنار، از پشه، از تابستان،

6)            روی پای تر باران به بلندی محبت برویم

7)            در به روی بشر و نور و گیاه و حشره باز کنیم.

سطر اول، واژه ی هستی دو هجا دارد: «هس تی» و آن، دم و باز دم است. آفاق را به لحظه ی حال بیاوریم. مفهوم: حال را غنیمت بشمریم.

سطر دوم: خود را به ابدیت پیوند دهیم و [با عاشق بودن] خود را جاودانه سازیم.

در سطر سوم، پرستو، استعاره است از وجود و جان انسان و بار دانش، تشبیه بلیغ است که در آن دانش های سطحی به «بار» مانند شده: وجود خود را از دانش های سطحی، رها کنیم [ و به سوی آگاهی های عمیق ، هجرت کنیم.]

سطر چهارم و پنجم: از پراکندگی و اختلاف نام ها، صرف نظر کنیم و همه چیز را به هم پیوسته و یگانه ببینیم، مفهوم: [با نگاه تازه] به وحدتِ اشیا پی ببریم.

سطر ششم: از نردبان باران لطف بالا برویم و به اوج عشق و محبت صعود کنیم.

آرایه های ادبی این سطر:

الف) استعاره ی مُصرّحه: « پایِ ترِ باران» استعاره از لطف است.

 

                                                     ذکر مشبه به

لطف الهی مانند پای تر ابران است -------- پای تر باران

                            تشبیه بلیغ                                                                              استعاره

ب) استعاره ی کنایه ای: «پای تر باران»

                                 ذکر مشبه به

باران مانند آدم است -------- پای تر            باران

            تشبیه                                                            ویژگی مشبه به               مشبه به

                                                                                             استعاره ی کنایه ای

ج) تشخیص: به خاطر اعطای شخصیت انسانی به باران

د) تشبیه بلیغ:     بلندی      محبت

                             مشبه به              مشبه

سطر هفتم: دریچه ای از محبت به روی انسان، نور ، گیاه و حشرات بگشاییم و همه را دوست بداریم. در آخرین بند این شعر بلند ، که به نوعی بیانیه ی فکری و مانیفیست او به شمار می آید، آخرین توصیه و سفارش را می گوید که دعوتی است به درک درستِ عرفان و بهره گیری از آن در «عصر معراج پولاد و اصطکاک فلزات و گم شدن انسان در سطح سیمانی قرن»

کار ما شاید این است،

که میان گل نیلوفر و قرن

پی آواز حقیقت بدویم،

گل نیلوفر، نمادِ عرفان است شاید به خاطر پیچ و تاب نیلوفر که همانند راه دشوار و سخت عرفان است. مفهومِ بند آخر: وظیفه ما شاید این است که میان آموخته های عرفانی و ره آوردهای عصر جدید گوش به آواز حقیقت بسپاریم. (با درک آموخته های عرفانی و آمیختن آن با موضوعات عصر خود، حقیقت را پیدا کنیم).

 

جمع بندی شعر صدای پای آب

این سروده ی بلند را به دو قسمت می توان تقسیم کرد:

در قسمت نخستین، شعر آمیخته ای از حس و عاطفه و آرمان شاعر است. آب در این شعر رمز خود شاعر است که آرام و تازه از هر گوشه و کناری عبور می کند و کاشانِ او در آغاز، همان «کاشان» زادگاه اوست.

در قسمت دوم دستگاه فکری و شعر فلسفی او چهره می نماید و کاشانِ او به اندازه ی جهان وسعت می یابد و جهان در «نماد» کاشان تفسیر می شود.

شعر صدای پای آب با اشاراتی به اساطیر و بهره گیری از عناصر عرفان هندی و بودایی، آگاهی و شناخت عمیق سهراب سپهری را از عرفان غیر اسلامی و غیر ایرانی و پیوند عرفانی ایرانی و عرفانی غیر ایرانی و غیر اسلامی را نشان می دهد.

 

ب ـ معني مختصرشعر، (مصراع به مصراع)

اهل کاشانم  - متولد کاشان هستم

روزگارم بد نیست زندگی معمولی دارم

تکه نانی دارم، خرده هوشی ، سر سوزن ذوقی - توانایی  مختصر مالی دارم به همراه کمی ذوق و هوش

مادری دارم ، بهتر از برگ درخت مادرم لطیف تر از برگ درخت است

دوستانی، بهتر از آب روان و همچنین دوستانی صمیمی و پاک

و خدایی که در این نزدیکی است- و خداوندی که همیشه نزدیک است به من

لای این شب بوها ، پای آن کاج بلند...- در وسط شب بو ها ( کوتاهی و بلندی) همه جا خدا هست

من مسلمانم من مسلمان هستم

قبله ام یک گل سرخ قبله ام عشق و محبت است.

جا نمازم چشمه ، مهرم نور- جانمازم پاکی و لطاقت و روشنی است و مهرم پرتو ایزدی

دشت ، سجاده ی من- همه ی زمین سجاده من است

من وضو با تپش پنجره ها میگیرم- وضو گرفتن من زمانی است که روشنایی نور بر اثر باز شدن پنجره هجوم می اورد

 در نمازم جریان دارد ماه، جریان دارد طیف نمازم همچون ماه و طیف سرشار روشنی و زیبایی و مثل اب شفاف و زلال است.

سنگ از پشت نمازم پیداست ...- خلوص  نیت دارم

 همه ذرات نمازم متبلور شده است نمازم سرشار از لطافت است

من نمازم را وقتی می خوانم وقتی نماز می خوانم

که اذانش را باد گفته باشد سر گل دسته ی سرو- نماز را وقتی همه پدیده های هستی به ستایش مشغولند می خوانم پی « قدقامت» موج- زمانی که حتی اب دریا با قامت خود در پی عبادت است

اهل کاشانم متولد کاشان هستم

 پیشه ام نقاشی است نقاشی را به عنوان کاری دنبال می کنم

گاه گاهی قفسی می سازم با رنگ، می فروشم به شما- هر چند مدت تصویری می کشم برای فروش

تا به اواز شقایق که در آن زندانی است اواز شقایق  در قفس ، نغمه ی عاشقانه  قلبی است خونین که چون پرنده در قفس پرده ی نقاشی گرفتار است.

 دل تنهایی تان تازه شود.

چه خیالی ، چه خیالی ، ... میدانم- چه فکر خامی ، می دانم

پرده ام بی جان است نقاشی ام روح ندارد

خوب می دانم ، حوض نقاشی من بی ماهی است...-  می دانم تابلوی من طبیعی نمی باشد

من نمیدانم

که چرا می گویند اسب حیوان نجیبی است ، کبوتر زیباست اینکه میان مخلوقات خدا تمایز قایل میشوند مثلن  نجابت اسب یا زیبایی کبوتر

و چرا در قفس هیچ کسی کرکس نیست،- و اینکه چرا هیچگاه  کسی از کرکس نمی گوید

گل شبدر چه کم از لاله ی قرمز دارد؟ - چه فرقی میان گل شبدر و لاله قرمز است؟

چشم ها را باید شست ، جور دیگر باید دید، - باید در دیدن خود تجدید نظر کنیم و دیوار اموخته ها  و شنیده ها و عادت ها را بشکنیم.

کار ما نیست شناسایی «راز » گل سرخ شناخت اسرار هستی کار ما نیست

کار ما شاید این است ،- اما با این راز ها می توان زندگی کرد

که در «افسون» گل سرخ شناور باشیم- اسرار وجود را نمی توان شناخت اما می توان در رمز و رازهایش زیست

پشت دانایی اردو بزنیم- ماورای علم و عقل ( اشراق و عشق) اردو بزنیم

دست در جذبه ی یک برگ بشوییم و سر خوان برویم- دل خود را در جذبه ی رویش یک برگ شست و شو دهیم و صفا بخشیم

صبح ها وقتی خورشید در می اید ، متولد بشویم هر روز صبح زندگی دوباره پیدا کنیم.

هیجان ها را پرواز دهیم و یا با نشاط باشیم

روی ادراک فضا ، رنگ ، صدا ، پنجره ، گل نم بزنیم- هر روز تازه شویم و نگاه ما به جهان ، فارغ از شائبه ی گذشته ها باشد و هر صبح به تصور که از فضا ، رنگ ، صدا و دیگر پدیده ها داریم طراوت و تازگی ببخشیم

اسمان را بنشانیم میان دو هجای « هستی»- هستی دو هجا دارد: هس تی و آن دم و بازدم است حال را غنیمت بشمریم

ریه را از ابدیت پر و خالی بکنیم- خدا را به ابدیت پیوند دهیم

بار دانش را از دوش پرستو به زمین بگذاریم پرستوی وجود خود را از دانش های سطحی برهانیم و به سوی اگاهی های عمیق هجرت کنیم

نام را باز ستانیم از ابر- نام ها را کنار بزنیم

از چنار ، از پشه، از تابستان از گوناگونی نام ها و اختلاف صرف نظر کنیم

روی پار تر باران به بلندی محنت برویم همه چیز را به هم پیوست و یگانه ببینیم . از نردبان یاران لطف بالا برویم و به اوج عشق و محبت صعود کنیم

در به روی بشر و نور و گیاه و حشره باز کنیم دریچه ای از محبت به روی انسان ، نور، گیاه و حشرات بگشاییم و همه را دوست بداریم

 کا ما شاید این است وظیفه ما شاید این باشد

که میان گل نیلوفر و قرن که میان اموخته های عرفان و رهاوردهای عصر جدید

پی اواز حقیقت بدویم- گوش به اواز حقیقت بسپاریم

 

پرسش های صفحه ی 201 بخش اول درس سی ام

1- در دو شعر «آب را گل نکنیم» و «صدای پای آب» چه مضمون مشترکی درباره ی خدا دیده می شود؟

   این که خدا در همه جا هست (لای این شب بوها/ پای آن کاج بلند // ... پای چپرهاشان جای پای خداست).

 

2- مفهوم این جمله ی زیبای آندره ژید نویسنده ی فرانسوی با کدام قسمت از شعر ارتباط معنایی دارد ؟

« ... چشم ها را باید شست / جور دیگر باید دید ...»

 

3- کدام کلمات در این سروده ی سهراب سپهری مفهوم کلیدی دارند؟

گل، چشمه، پنجره و ... در جایگاه نمادند.

 

4- نوع توصیف سپهری را (خیالی، نمادی و واقع گرا) مشخص کنید.

نمادی تخیّلی

5- این جمله ی مشهور حضرت عیسی (ع) با کدام قسمت شعر ارتباط معنایی دارد ؟

«کسی به آسمان ها راه نمی یابد مگر این که دوبار متولد شود»

« صبح ها وقتی خورشید در می آید، متولد بشویم»

 

6- هنر دیگر سپهری جز شعر، نقاشی است. سپهری در کدام بخش از این شعر، شعر و نقاشی را با هم در آمیخته است ؟

اهل کاشانم / پیشه ام نقاشی است ...»

 

7- چند نمونه از تعبیرات عامیانه را در این شعر سهراب سپهری پیدا کنیم.

تکه نان ، سرِ سوزن

 

8- کدام چهره ی مشهور سینمایی را می شناسید که همچون سهراب سپهری به دنیای انسان های ماشین زده اعتراض کرده باشد ؟

چارلی چاپلین در فیلم پر آوازه ی عصر جدید.

 

9- شاعر در شب بو و کاج چه خصیصه هایی را جستجو می کند ؟

« کوتاهی و ظرافت» و «بلندی و استقامت»

10- این شعر مشهور سعدی« مرغ تسبیح گوی و من خاموش» با کدام قسمت شعر سپهری ارتباط معنایی دارد ؟

« من نمازم را وقتی می خوانم/ که اذانش را باد گفته باشد سرِ گلدسته ی سرو...»

 

محمد رضا رحمانی مشهور به مهرداد اوستا

ـ یکی از برجسته ترین قصیده سرایان معاصر و آشنا به ادبیات کهن ایران و ادبیات جهان.

ـ تولد در بروجرد(1306) و مرگ در اثر سکته ی قلب ی(1370)

ـ از آثار او: تیرانا، شراب خانگی، ترس محتسب خورده ، مقالات ادبی، پاییزبان و امام حماسه ای دیگر.

ـ پس از پیروزی انقلاب اسلامی بخش عمده ی سرودهای او به حماسه ی دفاع مقدس اختصاص یافت.

ـ سبک شعری او منتسب به « سبک خراسانی» است و او را از پیشگامان « سبک خراسانی نو» می دانند.

 

 

 

                                                       شکوفه ی اشک

1) وفا نکردی و کردم، جفا ندیدی و دیدم                 شکستی و نشکستم ، بریدی و نبریدم

معنی: وفا نکردی [در حالی که من نسبت به تو وفاداری] کردم. [ ازمن] ستم ندیدی [در حالی که من از تو ستم] دیدم. [پیمان] شکستی [در حالی که من پیمان] نشکستم. [رشته ی مهر و الفت را] بریدی [ در حالی که من از تو] نبریدم و به تو پایبند بودم.

مفهوم: گلایه از معشوق

آرایه های ادبی:

1-  تضاد یا طِباق بین همه ی فعل هایی که در پی هم آمده اند و بین « وفا» و « جفا»

2-            جناس ناقص اختلافی: (وفا، جفا)

3-  اشتقاق: یعنی از یک ریشه بودن بین فعل های در پی هم آمده وجود دارد.

4-            تکرار: واژه ی « و» که حرف ربط می باشد.

5-            مراعات نظیر: (بین واژه های متضاد)

 

2) اگر ز خلق ملامت و گر زکرده ندامت          کشیدم از تو کشیدم، شنیدم از تو شنیدم

معنی: اگر از خلق ملامت [و سرزنش] شنیدم به خاطر تو بود که شنیدم و اگر از کرده ی خود ندامت کشیدم به خاطر تو بود که [ ندامت] کشیدم.

مفهوم: گله ی عاشق از معشوق

آرایه های ادبی:

1- لف و نشرِ مشوّش: همان طور که در بازگردانیِ بیت (معنی) مشاهده می شود، در مصراع اول، «ملامت» و «ندامت» آمده که لف هستند و توضیح آنها (البته به طور نامرتب) در بخش دیگر یعنی نشر، آمده است:

اگر ز خلق ملامت و گر ز کرده ندامت          کشیدم از تو کشیدم، شنیدم از تو شنیدم

                             لف 1                                       لف 2                                    نشر 2                      نشر1

2- واج آرایی به خاطر تکرار صامتِ « ش» در مصرع دوم

3- تکرارِ فعل ها در مصرع دوم، که موجب ریتم و زیبایی می شود و نیز تکرار واژه های «از» و «تو»

3) کی ام؟ شکوفه ی اشکی که در هوای تو هر شب             ز چشم ناله شکفتم، به روی شِکوه دویدم

معنی: [من] کی ام؟ شکوفه ی اشکی هستم که در آرزوی دیدار تو هر شب، آن اشکِ همچون شکوفه را از چشمی که همیشه نالان است، شکوفا می کنم و بر روی چهره ای که پر از شکایت است، جاری می سازم.

مفهوم: وجودم همیشه گریان و نالان است؛ گله مندی و آرزومندی در این بیت دیده می شود.

آرایه های ادبی:

1-  تشبیه : اشک مانند شکوفه است تنها ذکر کردن مشبه و مشبه به شکوفه اشک( تشبیه بلیغ اضافی)

2-  ایهام، واژه ی هوا در دو معنی به کار رفته است: 1- ارزو  2- فضا

3-  ایهام تناسب، «روی» ، به معنی چهره مورد نظر است. اما در معنیِ رویه، با دویدن تناسب ( مراعات نظیر دارد)

4-            واج آرایی به خاطر تکرار صامت «ش»

5-  مراعات نظیر (همبستگی)، بین واژه های «چشم» و « روی» و از سوی دیگر بین « ناله» و «شکوه».

6-  قلمرو زبان: « چشم ناله» و « روی شکوه» نه تشبیه دارند و نه استعاره، بلکه نوعی دیگر از ترکیبات اضافی هستند که به آنها « اضافه ی اقترانی» می گوییم. یعنی بین مضاف و مضاف الیه اقتران و نزدیکی وجود دارد:

چشم ناله = چشمی که با ناله همراه است.

روی شِکوه= چهره ای که با شِکوه قرین است.

 

4) مرا نصیب ، غم آمد به شادی همه عالم              چرا که از همه عالم محبت تو گزیدم

معنی: با وجود همه ی شادی های عالم، غم نصیب من شد زیرا که با وجود این همه پدیده در عالم، عشقِ تو را برگزیدم.

مفهوم: غم و اندوه من، محصول عشق به تو بود( همان گله مندی به نوعی دیگر بیان شده است)

آرایه های ادبی:

1-            تضاد( شادی ، غم)

2-            تکرار (عالم)

3-  مراعات نظیر بین «شادی» و «غم». چه ، تضاد نیز نوعی نسبت و رابطه بین واژگان است. پیشتر نیز گفته ایم که : هر جا صنعت تضاد باشد، مراعات نظیر هم وجود دارد.

قلمرو زبان:

1-  « را» د رابتدای بیت، «رای فک اضافه » است. چرا که در فک و گسستگی که بین مضاف و مضاف الیه ایجاد شده به کار رفته است. نصیبم فک مرا نصیب

2-            «آمد» در اینجا فعل ربطی است و به معنی «شد».

 

5) چو شمع خنده نکردی مگر به روز سیاهم              چو بخت جلوه نکردی مگر زموی سپیدم

معنی: مانند شمع[ افروخته نشدی] و شعله هایت مثل خنده حرکت نکرد، مگر در سیاه روزی من. مثل بخت و اقبال به سراغم نیامدی، مگر وقتی که پیر شدم.

یعنی اگر به من خندیدی نشانه ی محبت نبود؛ بلکه خنده ای بود بر بدبختی های من و تو هم مانند سرنوشت فقط سیاهی و بدبختی به من دادی. تنها یک سپیدی دادی که آن هم پیری و سپیدی مو بود.

مفهوم: توجه و عنایت تو اکنون سودی ندارد و جنبه ی تمسخر نیز دارد.

همانطور که اگر شمع را در روز افروخته باشند سودی ندارد، خنده و توجه معشوق، در هنگامی که عاشق سیاه روز شده، بی فایده است. هم چون بخت، که تنها نشانه ای که از آن به عاشق رو کرده این بوده که موهایش سپید شده ، معشوق هنگامی جلوه کرده و به عاشق روی نموده که عاشق پیر و ناتوان بوده است.

آرایه های ادبی:

1-  تشبیه: خنده ی معشوق به خاطر حرکت سرخی لب، به شعله ی شمع مانند شده و نیز در مصرع دوم، معشوق به خاطر جلوه نکردن و نیامدن، به بخت مانند شده است.

2-            تضاد( سپید ، سیاه)

3-            مراعات نظیر ( سپید، سیاه، سیاه بخت، روز)

4-            تشخیص به خاطر اعطای شخصیت به بخت.

5-            تکرار( چو، نکردی، مگر)

6-  موازنه، هر یک از واژه های مصرعِ یک ، قرینه ای هم وزن، در مصرعِ دو دارند.

 

6) به جز وفا و عنایت نماند در همه عالم       ندامتی که نبردم ملامتی که ندیدم

معنی: در این عالم به جز وفاداری و توجه تو، همه چیز نصیب من شد: چه پشیمانی هایی که احساس نکردم و چه سرزنش ها که نشنیدم.

مفهوم بیت: وفاداری و توجه تو را می خواستم، اما پشیمانی، سرزنش و هرچیز دیگری نصیب من شد.

آرایه های ادبی:

1ـ مراعات نظیر (وفا، عنایت / ندامت، ملامت)         2ـ تکرار (که )         3ـ  واج آرایی (م)

 

7) نبود از تو گزیری چنین که بار غم دل     ز دست شکوه گرفتم، به دوش ناله کشیدم

معنی: از عشق و علاقه به تو چاره ای نداشتم و به همین خاطر بود که بار غمِ حاصل از عشق تو را با شکایت و ناله تحمل کردم. (از دستِ شکایت، گرفتم و با دوشِ ناله، حمل کردم)

مفهوم: تحمل سختی های راه عشق و این که عاشق چاره ای ندارد.

آرایه های ادبی:

1-            تشبیه(تشبیه بلیغ اضافی)، در ترکیب اضافی « بارِ غم»

2-            مراعات نظیر (دست، دوش، دل/ بار، دست، دوش، کشیدم)

3-  ایهام تناسب: واژه ی کشیدم در معنی« حمل کردم» مورد نظر است اما در معنی و کاربرد مربوط به « ناله کشیدن» ، با « ناله» ، « شکوه» و « غم» تناسب دارد.

4-  استعاره (استعاره ی کنایه ای) : ترکیباتِ اضافی « دست شکایت» و « دوش ناله».

5-            تشخیص( شکایت، ناله)

8) جوانیم به سمند شتاب می شد و از پی              چو گرد در قدم او دویدم و نرسیدم

معنی: جوانی ام هم چون سمند به سرعت گذشت و من به دنبال آن دویدم ولی به آن نرسیدم و دورتر شدم. مثل گردی که پیِ سوار حرکت می کند و به آن نمی رسد.

مفهوم: جوانی ام به سرعت سپری شد.

آرایه های ادبی:

1ـ تتشبیه: جوانی به سمند ( اسب زرد رنگ و تیزپا) مانند شده و در مصرع دوم شاعر خود را به خاطر نرسیدن، به گردِ پشتِ سوار، مانند کرده است.

2ـ مراعات نظیر       3ـ تشخیص ( شخصیت بخشی به جوانی)      4ـ استعاره ی کنایه ای

 

9) به روی بخت زدیده، ز چهر عمر به گردون     گهی چو اشک نشستم، گهی چو رنگ پریدم

معنی: گاهی مانند اشک از چشم به روی و چهره بخت نشستم و گاهی مانند رنگ در جهان از چهره ی عمر پریدم. (یعنی سرنوشت من این بود که مرتباً اشک بریزم و عمرم، به سرعت پریدن رنگ از چهره، بگذرد).

مفهوم: عمر با اندوه و اشک و به تندی سپری شد.

آرایه های ادبی:

1-            لف و نشر: در بازگردانی بیت کاملاً واضح است.

2-  تشبیه: شاعر یک بار خود را به اشک و بار دیگر به رنگ مانند دانسته است.

3-  استعاره (استعاره کنایه ای) : در ترکیب های اضافی« روی بخت» و «چهر عمر»

4-            تشخیص، به خاطر اعطای شخصیت انسانی به بخت و چهره.

5-            مراعات نظییر (روی ، چهره / دیده ، اشک)

6-            تضاد( نشستم ، پریدم)

 

10) وفا نکردی و کردم، به سر نبردی و بردم     ثبات عهد مرا دیدی ای فروغ امیدم

معنی: وفا نکردی در حالی که من وفاداری کردم، با من به سر نبردی در حالی که من همیشه با عشق به تو به سر بردم. پایداری مرا در عهد و پیمان دیدی ای معشوق من.

مفهوم: بی وفایی معشوق و وفاداری عاشق

آرایه های ادبی:

1-            تضاد: بین فعل های مصرع اول.

2-            استعاره: «فروغ امید» استعاره از معشوق است.

3-  تشبیه بلیغ اضافی : «فروغ مید» در خود تشبیه دارد: امید مانند فروغ (روشنایی) است.

 

پرسش های صفحه ی 203 بخش دوم درس سی ام

1- به نظر شما زیبایی های عمده ی این شعر کدامند ؟

زبان ساده و روان ، صور خیال و بهره گیری از آرایه های چون تضاد، تشبیه، لف و نشر، ایهام و ...

2- چهار نمونه تشخیص( روح بخشیدن به اشیای بی جان) را در این شعر بیابید.

خنده ی شمع، دستِ شکوه، دوشِ ناله، حرکت پر شتاب جوانی.

3- «جلوه کردن بخت از موی سپید» یعنی چه ؟

در این جا یعنی عمر را در سیاهی و بدبختی به سر بردن

4- چرا شاعر خود را برای رسیدن به جوانی، به گرد تشبیه کرده است ؟

زیرا گرد همواره پشت سرِ سوار است و هرگز به او نمی رسد.

5- چرا شاعر سهم خویش را از عمر، تنها غم می داند ؟

 به خاطر برگزیدن عشق و محبت معشوقِ خویش.

6- نمونه ای از ایهام یا ایهام تناسب را در این شعر بیابید.

ایهام تناسب در بیت 7 (بنگرید به توضیحات بیت)

7- به نظر شما زیباترین بیت- بیت الغزل- این شعر کدام است ؟     بیت 3

 

سلمان هراتی

-   از شاعران مطرحِ پس از انقلاب اسلامی و مؤثر در باروری شعرِ پس از انقلاب.

-   روانی زبان، بهره گیری و تأثیر از محیط و فضای معنوی انقلاب و اندیشه ی پویا از ویژگی های اوست.

-   مجموعه های شعر او« از آسمان سبز» ، « از این ستاره تا آن ستاره» ، « دری به خاه ی خورشید».

-   شعر زیر از مجموعه ی « دری به خانه ی خورشید است و خطاب به امام خمینی.

 

پیش از تو

پیش از تو آب معنی دریا شدن نداشت        شب مانده بود و جرئت فردا شدن نداشت.

معنی و مفهوم: قبل از تو ، مردم معنی متحد شدن را نمی دانستند. دوره ی سیاهی و استبداد مانده بود اما جرئت نابودی ستم را نداشت.

آرایه های ادبی:

1-  1ـ نماد: دریا نماد اتحاد و یکپارچگی مردم است و فردا(طلوع خورشید و آمدن روز) نماد نابودی ستم و شب، نماد دوران اختناق.          2ـ  مراعات نظیر

 

بسیار بود رود در آن برزخ کبود                   اما دریغ زهره ی دریا شدن نداشت

قبل از انقلاب شکوهمند تو، افراد زيادي در جامعه ی تیره و پر درد و آشفته ي دوران ستم شاهي بودند که هيچ كدام جرأت همبستگي و قيام نداشتند.

 

 در آن کویر سوخته، آن خاک بی بهار        حتی علف اجازه ی زیبا شدن نداشت

معنی: در سرزمین ایران که مثل کویر سوخته و بی بهار بود حتی علف های خودرو هم اجازه روییدن نداشتند.

مفهوم: محی خفقان زده ی عصر پیش از انقلاب را توصیف می کند که در آن مردم اجازه ی رشد و جلوه گری نداشتند.

آرایه های ادبی:

نماد؛ کویر نماد است از جامعه ای که در آن اندیشه ها اجازه ی روییدن و رشد ندارند. در شعرِ دکتر شفیعی کدکنی خواندیدک ... چو از این کویر وحشت به سلامتی گذشتی / به شکوفه ها به باران برسان سلام ما را ...

 علف نماد مردمِ عادی است.

 

گم بود در عمیق زمین شانه ی بهار      بی تو ولی زمینه ی پیدا شدن نداشت.

معنی: آزادی هم چون بهار که تا شانه ی زمین بالا آمده باشد، ناپیدا بود و شرایط پدیدار شدن را نداشت.

مفهوم: اندیشه ی آزادی در ذهن مردمان وجود داشت اما آنها به رهبری نیاز داشتند.

آرایه های ادبی:

1ـ تضاد (گم، پیدا)

2ـ نماد (بهار نماد آزادی است)

3ـ استعاره ی کنایه ای (شانه ی بهار)

4ـ ایهام ( در کنکور 85 واژه ی شانه را ایهام دانسته اند! به خاطر معانی : 1- دوش، کتف  2- شانه)

 

دل ها اگر چه صاف ولی از هراس سنگ    آیینه بود و میل تماشا شدن نداشت

معنی: اگر چه دل های مردم مثل آیینه صاف بود، ولی به خاطر وجود استبداد کسی احساس خود را منعکس نمی کرد.

مفهوم: سکوت مردم و خفقان حاکم.

آرایه های ادبی:

1-            تشبیه: دل ها مانند آیینه بود.

2-            مراعات نظیر (آیینه ، سنگ)

3-            تضاد: آیینه مظهر صداقت و صافی است و با سنگ تضاد دارد.

 

چون عقده ای به بغض فرو بود حرف عشق         این عقده تا همیشه سر واشدن نداشت

معنی: سخنِ عشق( عشق به آزادی) مثل بغض در گلو مانده بود و این گره خوردگی و این سخن عشق، قصد بازگو شدن نداشت.

مفهوم: سکوت جامعه

آرایه ها:

1-            مجاز، سر مجازاً به معنی تصمیم به کار رفته است.

2-            تکرار( عقده)

3-            تشبیه (حرف عشق چون عقده ای بود)

4-            تشخیص (شخصیت بخشی به عقده یا سخن عشق)

 

پرسش های صفحه 205 بخش سوم درس سی ام

1ـ منظورر کلّی بیت پنجم چیست ؟

بیانگر اختناق دوران پهلوی است.

2ـ شاعر از کدام عناصر طبیعی برای توصیف بهره گرفته است ؟

آب ، دریا، شب ، رود و ...

3ـ منظور از «برزخ کبود» چیست ؟

دوران ستم شاهی و اختناق حاکم در آن

4ـ این شعر از کدام نوع توصیف به شمار می آید ؟

نمادین

 

[ شنبه هجدهم اردیبهشت 1389 ] [ 18:46 ] [ رحیم پورسعیدی ]
.: Weblog Themes By Iran Skin :.

درباره وبلاگ

این سایت با هدف ارتقای سطح علمی دانش آموزان و خدمت رسانی به همکاران محترم دبیران رشته ی زبان و ادبیات فارسی تدوین شده است.
ضمناَ می توانید نرم افزار کامل كمك آموزشي دروس زبان و ادبیات فارسی همه ی پایه های دبیرستان و پیش دانشگاهی کلیه ی رشته ها را در قالب یک cd به صورت تلفني و از طريق پست از نگارنده تهيه نماييد.
از سایت دیگر نگارنده به نشانی: http://www.pursaeidy.ir ديدن فرماييد.

رحیم پورسعیدی معاون فناوری آموزشی و دبیر زبان و ابیات فارسی دبیرستان هاي شهرستان شوش دانیال (ع) ـ خوزستان
همراه 1: 09166400494
همراه 2: 09165100494
تلفن : 6415 81 42 061
تلفكس: 6415 82 42 061